Thursday, November 01, 2007

Насликана чаршија

Скопската Стара чаршија била голем предизвик за современите македонски сликари од првата и од втората генерација кои се занимавале со урбаните мотиви. Во моментите кога преокупација им била бојата, сите, без размислување, знаеле каде да отидат. Толкаво богатство од бои можела да им понуди само чаршијата.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии : Милан Стрезовски и архива на Музеј на град Скопје


Би сакале ли да можете да се вратите во времето, да видите каква била старата скопска чаршија во времето кога нејзините улички биле полни со живост, кога било лесно дознаете во која од нејзините улички се наоѓате без да погледнете на сино-белите таблички, погледнувајќи само во изложените ракотворби? Би сакале ли да видите како изгледале тивките сокаци и сенките од оџаците над дуќанчињата, да ги видите облаците над Мустафа-пашината џамија? Што велите за една прошетка по нерамната калдрма, во тишината на дуќаните пред утринскиот бран луѓе да се пробие низ Камениот мост? Можеби дел од би можеле да ви пренесат црно-белите фотографии од старо Скопје, но зар е подобро да можете да ги видите и боите на чаршијата, за кои восхитено зборувале патеписците?

РИЗНИЦАТА ОД СУЛИ-АН

Лутајќи на интернет, случајно откривме дека и тоа е можно. Дознавме дека чаршијата била предизвик за голем број македонски и странски сликари и дека токму преку нивните платна најдобро ќе можеме да се вратиме во времето кога ги живеела златните години. Каде да ги видиме повторно разбравме од веб-страниците на интернет, каде што дознавме и дека Музејот на Старата скопска чаршија, сместен на првиот кат од Сули ан, има збирка од 123 ликовни дела со мотиви од Старата чаршија.

"Музејот е формиран веднаш по земјотресот во 1963 година, со реконструирањето на Сули ан, кој бил целосно разрушен. Денес во него се изложени експонати што се откриени во кругот на чаршијата, а една од трите поставки е поставката со уметнички дела со мотиви од старата скопска чаршија", ни објасни управникот на Музејот, етнологот Зоран Атанасовски.

Сликите на македонските мајстори, како што можевме да видиме, се изложени во неколку простории од етнолошкото одделение на Музејот и главно се поврзани со занаетите на кои им се посветени просториите со етнолошки експонати.

ОВЕКОВЕЧЕНО ОД СЛИКАРИТЕ

Сакајќи да добиеме покомплетна слика за вредноста на уметничките дела што се изложени, Атанасовски нe' упати кај неговиот колега, историчарот на уметноста Лазо Плавевски, виш-кустос во Музејот на град Скопје.

Така и сторивме.

Како што ни објасни Плавевски, збирката е составена главно од дела на првата генерација современи македонски сликари, настанати во четириесеттите и педесеттите години на минатиот век.

Чаршијата, како што вели тој, била голем предизвик за уметниците од тој период, пред сe' затоа што им нудела голем колорит и затоа што насетувале дека се на прагот на едно ново време, продорот на индустријата, кој целосно ќе го измени животот на чаршијата.

"Сликарите што се занимавале со урбани мотиви многу поретко се занимавале со другите делови на градот. За нив најпривлечна била чаршијата, затоа што знаеле или чувствувале дека го живеат моментот кога нешто исчезнува. Од друга страна, како класични експресионисти, или како уметници што биле блиски до експресионизмот, нив главно ги интересирала бојата, а бојата најповеќе ја имало во Старата скопска чаршија. Денеска тоа не е така, но сигурно било во педесеттите години кога настанале најголемиот дел од делата со урбани пејзажи од Скопје. Чаршијата им нудела колорит и светло и затоа се занимавале со чаршијата", вели Плавевски.

Во Музејот на Старата скопска чаршија се изложени дела на првата генерација современи ликовни уметници. Најбројни во збирката се делата на Никола Мартиноски, Димитар Пандилов, Вангел Коџоман, Љубомир Белогаски и Томо Владимирски.

"Овие слики се значајни затоа што можат барем на метафоричен начин да го презентираат животот од тоа време, кој не успеале да го забележат фотографиите од тоа време. Фотографиите од фото-документацијата на Музејот на Старата скопска чаршија нудат многу информации, но не сите. Сликите се важни затоа што преку нив можеме да го видиме тогашниот колорит на чаршијата, кој не можеме да го видиме преку црно-белите фотографии. Од друга страна, ни денешните дуќани го немаат ги немаат боите што ги имале некогаш. Боите што ни ги пренесуваат македонските сликари не се измислени бои, тие реално постоеле. Нема претерувања, тие бои навистина биле такви. Ако сакаме да се доближиме до некогашниот дух на чаршијата, тоа можеме најповеќе да го направиме преку овие дела", нe' посоветува историчарот на уметноста.

НА ШТАФЕЛАЈ СРЕД УЛИЦА

Како изгледал самиот чин на творење во чаршијата може само да се претпостави, а големите сликари кои се занимавале со неа одамна се починати и тајната ја однеле со себе. Единствено нешто што може да ни ја доближи претставата за тоа како настанале, според Плавевски, е техниката во која се изработени овие дела.

"Според техниките што се применувале може да се претпостави дека работеле набрзина, затоа што експресионизмот е брза техника, која бара од сликарот да се изрази во моментот додека го чувствува внатрешниот немир. Многумина од нив работеле директно, со штафелај сред чаршија, некои само поставувале скици додека се на терен, а подоцна ги доработувале делата во нивните ателјеа, а има и примери, како Никола Мартиноски, кому и не му било нужно да излегува на улица или да работи со штафелај среде чаршијата, зашто живеел кај Камениот мост, речиси во чаршијата", вели Плавевски.

Сепак, не е лесно да се извлече генерално правило како изгледало создавањето на овие дела. Секој уметник е свет за себе и секоја техника налага различни услови и различно темпо на работа. Тој дел од приказната напишете си го самите, како што останува на вас самите да си ги дораскажете приказните што ви ги нудат нивните платна.



http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&EditionID=159&ArticleID=4957&Page=1

Wednesday, October 10, 2007

Винари од памтивек

Црно тиквешко, неготинска жолта, куќи ѕидани од кал и од вино - сте помислиле ли кога и како почнало сето тоа?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Не е ништо ново да се каже дека грозјето и виното се првото нешто што ни доаѓа пред очи кога ќе помислиме на Тиквеш, на Кавадарци, на Неготино или на Демир Капија, но дали сте помислиле кога и како почнало сето тоа, кои биле првите лозари од тој крај, зошто и како почнале тиквешани да ја одгледваат виновата лоза. Сакајќи да најдеме одговор на оваа загатка тргнавме на пат за Тиквеш.

ДИОНИС И БАХУС Каде да почне трагањето по овие одговори ако не од археолошкиот локалитет Стоби, на местото на најстариот град во тиквешкиот регион, сместен на утоката на Еригон во Аксион, на денешна Црна Река во Вардар.

"На вистинската трага сте. Винарството во Тиквеш постоело од памтивек, уште во времето на свеченостите во чест на богот Дионис и од времето на баханалиите, кога се луѓето од Стоби одржувале свечености во чест на богот на виното, Бахус", не’ охрабри археологот Стефан Данев, управник на локалитетот, пред да не’ препушти на кустосот Методија Ѓуровски.

Во петнаесетте минути, колку што беше слободен пред да замине на состанок, Ѓуровски не’ однесе во депото со камени спомеици, лапидариумот, да го фотографираме мермерниот фрагмент од споменик од 5 век со претстава на пехар за вино и два грозда и накусо ни објасни како да ги најдеме другите артефакти што укажуваат кога и каде почнало лозарството во Тиквешијата.

Пред да се разделиме, ни покажа уште еден доказ, рељеф со гроздови издлабен на камено седиште во Северната базилика, од 5 и 6 век. Таму ни објасни дека лозарството многу било присутно и во претхристијанскиот период, но оти неговиот развој се зголемил со појавата на христијанството и причестувањето, поврзано со христовите зборови "Пијте вино, тоа е мојата крв".

"Само една работа да знаете. Македонците и Грците различно го пиеле виното. Грците го мешале со вода, Македонците го пиеле чисто - многу работи го кажуваат тоа, но за тоа ќе ви кажам следниот пат", ни рече Ѓуровски.

Штета, но овој пат не можевме да ги видиме гроздовите на мозаикот во Перистерината палата, за кои ни рекоа дека блескаат како да се изработени од стакло. Во моментов таму се вршат нови ископувања, под површината на мозаикот, па затоа композицијата била тргната на страна, превртена наопаку заради заштита.

Но, ако решите да појдете по трагата на грозјето, достојна утеха ќе ви бидат камените споменици кај полукружниот плоштад до Епископската базилика. Таму ќе најдете мермерен постамент за споменик, врз чии страници се изгравирани три птици, со гроздови и лозови гранчиња.

ПЛАЌАЛЕ СО ВИНО Решивме да продолжиме кон Кавадарци, во градскиот Музеј. Според договорот таму не’ чекаше Петре Камчевски, директор на Музејот, автор на монографијата Лозарството и винарството во Тиквешијата низ историјата.

"Такви докази ќе најдете на многу локалитети во Тиквешкиот регион, но голем дел и најубавите од нив биле однесени во националните музеи во Белград и во Софија, во времето на Балканските и Првата светска војна. Само во периодот 1924-25 г. во Белград биле однесени околу 20 капители од локалитетот Еударис (или Девол, како што се нарекува од средниот век наваму), антички град кај денешното село Дреново", ни рече Камчевски.

Од него дознавме дека во времето на античка Грција и стара Македонија секоја година два пати годишно се одржувале Дионисови денови во чест на виното и во чест на грозјето. Тоа биле големите и малите Дионисии, на кои, заедно со славењето, се пишувало и се читало поезија во чест на виното и грозјето .Подоцна во времето на Римската империја се одржувале Баханалии, се’ до вториот век, кога биле забранети откако луѓето почнале масовно да се опиваат и да прават нереди за време на славењето во чест на богот Бахус.

Еден од најважните археолошки наоди што сведочат за долгата традиција на винарството во Тиквеш е Бабино корито, камен сад во близина на локалитетот Белград, најпознатиот локалитет и лозарско-винарски предел во тиквешкиот крај.

"Луѓето што живееле во античкиот период во тој крај вдлабиле камено корито за гмечење на грозјето во огромна карпа. Во горниот дел карпата е рамна површина и таму исклесале корито со две дна, со димензии од 2,5 на 2 метра. Луѓето од тој крај имале голем пиетет кон виновата лоза. Толку многу произведувале вино и толку голема била цената на виното, што го користеле како платежно средство, со кое го плаќале данокот. Од друга страна, виното било пијалок на сите сталежи - го пиеле и богатите и сиромасите, и робовите и слободните граѓани", ни раскажа Камчевски.

ВИНАРИ БЕЛОГРАЃАНИ Плаќањето со вино не беше едниственото што ни го насочи разговорот кон народната песна Билјана платно белеше. Од Камчевски научивме дека сме биле во заблуда кога сме мислеле дека винарите белограѓани од песната биле од градот-метропола Белград, во соседна Србија. Како што ни кажа, Белград е најпознатиот локалитет и лозарско-винарски предел во тиквешкиот крај. Луѓето од тој крај одгледувале винова лоза уште во античкиот период, за што сведочи Бабиното корито.

Лозарството непрекинато се развивало и низ средниот век. Охридскиот архиепископ Теофилакт во запишал дека во 9 и 10 век, црквите и манастирите имале огромни виници, биле најзначајните центри за производство на грозје и вино лоза, а игумените, како најголема тајна ја чувале формулата за приготвување виното.

Голем развој лозарството постигнало во 14 век со донесувањето на Которскиот кодик, законик во кој многу прецизно било одредено како треба да се одгледува виновата лоза, почнувајќи од садењето и времето за ѓубрење, до растојанието меѓу лозниците и берењето. Развојот на лозарството бил прекинат со доаѓањето на Османлиите на крајот на 14 век. Тогаш значително се намалува производството на грозје, иако Коранот забранувал само употреба на алкохолни пијалаци, но не и производство на грозје. Од друга страна, Турците биле големи љубители на слатки работи, така што од малоазиските колонии на империјата донеле нови сорти десертно грозје, како афусали, чафкариче, чауш и сири чибук. Според пописите на Ќустендилскиот санџак, под кој спаѓале и тиквешките населби, речиси немало место во Тиквешијата каде што не се одгледувало грозје и во кое луѓето не плаќале данок на шира, ушур.

КУЌИ ОД ВИНО И КАЛ Многу патеписци пишувале за лозарството во тиквешкиот регион, а еден од најподатливите е записот на спрскиот антропограф Јован Цвејиќ. Тој забележал дека во средината на 19 век само градот Кавадарци во родна година произведувал до 2 милиона оки грозје.


"Тоа било огромна количина. Луѓето не знаеле што да прават со виното и со грозјето. Имало толку родни години, што луѓето го мешале виното што останувало непродадено со глина и правеле плитари од кои граделе куќи. За тиквешкото вино се велело дека е толку густо и квалитетно што може да се носи и во крпа, или, во шарвета, како што се вели во Тиквешијата", ни објасни директорот на Музејот во Кавадраци.

По пуштањето во употреба на железничката пруга Белград-Скопје-Солун, во 1874 г. почнува масовен извоз на виното и грозјето во Србија и се формираат првите големи семејни визби.

Меѓу нив најпрочуена е винаријата Тиквеш, основана од кавадарчанецот Александар Велков во 1885 г. Во визбата на Велкови се произведувале огромни количини врвни црно и бело вино, ракии и ликери, за што имале големо признание од солунска визба Метакса од Солун, со која имале голема размена на пијалаци.

Се појавиле и други фамилии што произведувале големи количини грозје и вино, но целиот развој наеднаш бил прекинат во времето по Балканските војни и по Првата светска војна, кога се појавувила болеста филоксера, или рак на виновата лоза, како што ја нарекуваат тиквешани. Потребни биле десетина години планско обновување на лозовите насади за да може оваа традиција да го продолжи својот пат. Но, само што зачекорило во новиот живот, лозарството повторно било пред ново искушение - национализацијата и основањето на големите винарски гиганти, врз темелите и со опремата на некогашните семејни винарии.

ВЕЛКОВИ Таму каде што застанале неговите претци, основачи на некогашната семејна винарија Тиквеш, продолжил кавадарчанецот Коле Велков, кој денес како шумарски инженер во пензија го следи аманетот на неговиот прадедо (Александар) Сандо Велков. Во подрумите на семејната винарија, од која подоцна бил формиран комбинатот-гигант Тиквеш, ни ги раскажа основните работи што треба да ги знае секој што сака да се занимава со винарството.


"Виното не трпи хемикалии. Се лаже секој оној што ќе помисли дека со хемикалии ќе го подобри квалитетот на виното. Виното е сунгер и затоа не смее да има ништо друго во просторијата каде што стојат бочвите со вино. Виното има свој јазик и треба да знаеш да го слушаш - буквално, со увото врз бочвата. Тоа ќе ти каже кога што треба да направиш - кога да го пресечеш, кога да го преточиш.. Црвено вино секој може да направи - белото е мајторл'к. Основно нешто за квалитетно вино е - користи чисти садови", ни откри дел од семејните винарски тајни Коле Велков.

За среќен пат не’ испрати со чаша годинашна кратошија. Тоа мора да се проба. Вкусот, бојата и густината на лекот, како што го нарекуваат Велкови, долго се паметат.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=172&EditionID=156&ArticleID=4852&Page=1

Monday, September 17, 2007

Ни на небо, ни на земја

Како се живее на највисоките катови на скопските висококатници. Што им е на тие луѓе нормален пејзаж низ прозорецот. Се чувствуват ли далеку од земјата, од луѓето, од животот на градот. Нивниот одговор најчесто е "стан како стан, се’ едно ми е дали сум на 5-ти или на 15-ти кат".

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сигурно веќе ви е нормално околу себе да гледате згради што имаат 10, 15 или повеќе катови. Сигурно веќе се’ поретко погледнувате нагоре кога поминувате покрај зградите на МРТ, на поранешна Нова Македонија, покрај кулите со фасадна цигла во Капиштец, трите воени кули во Стар Аеродром, покрај Трите убавици во скопски Карпош 4, но зарем не останала во вас загатката како е да се живее таму, на врвот на градот, на 15-тиот кат во "црната кула" во Кисела Вода, на 12-ти кат во кулите од Градски ѕид, во Ново Лисиче или во некоја од трите кули во населба Железара. Одговорот ќе го дознаете ако некогаш решите да живеете во некоја од нив, а дотогаш за чувството нека ви раскаже некој од вашите познаници што веќе живеат на високо.

БЛИСКУ ДО НЕБОТО Обиколката на скопските облакодери ја почнавме во Карпош 4, кај трите кули до Мостот Обединети нации. На 15-тиот кат во едната од нив, зграда со 17 ката, живее охриѓанецот Веле Таневски. Тука се доселил пред 8 години, кога се запишал на студиите по енергетика на Електротехничкиот факултет. Пред тоа живеел во ниска куќа во Охрид.

"Баравме да купиме стан за да не морам да плаќам кирија додека студирам. Разгледавме два-три стана, но, престанавме да бараме други кога го видов овој. Решив да го земеме овој стан и не би го менувал за друг", ни раскажа Веле.

Вели дека ништо не му менува тоа што живее на 15-ти кат и оти најважно му е што станот е квалитетен и комотен.

"Навистина ми е се’ едно што сум 15-ти кат. Стан како стан. Најважно ми е што просторот е добро ортанизиран и има добар распоред, а и населбата е добро организирана. Тоа ми е најважно. Меѓу луѓето владее мислење дека често се расипуваат лифтовите, па поради тоа треба да се качувам 15 ката по скали, но во 8 години, колку што сум овде, можеби ми се случило само 5 пати да не работи лифтот. Некои се плашат од земјотреси, па понекогаш ќе се јави некој да праша дали сум почувстувал земјотрес, а јас првпат да слушнам од нив дека имало земотрес", раскажува Веле.

Од друга страна, како што вели, му се допаѓа што живее на високо зашто таму е потивко, далеку од вревата над асфалтот, но и поради убавиот поглед низ прозорците.

"Имаме убава глетка, со поглед накај Вардар, Влае и Матка, па имам обичај да се напијам кафе на балконот и да разгледувам наоколу, да уживам во панорамата, гледајќи го градот, птиците, улиците. Наоколу често се бркаат соколи и јастреби, а одвреме навреме ќе дојдат гугутки на балкон, па им фрлам торшки и ги хранам. Има луѓе што се плашат кога треба првпат да ми дојдат на гости, но бргу се навикнуваат на висината и не можат да се одделат од глетката што ја нуди балконот", ни раскажа Веле, кој ни призна дека станот би го сменил само за поголем стан, кога ќе дојде редот да формира семејство.

УБАВИНА И СКРИЕН СТРАВ На 11-тиот кат во соседната зграда живеат актерот Ѓорѓи Тодоровски - Трупче, естрадната пејачка Росана Сариќ Тодоровска и нивната ќерка Ивана. Во станот живеат 18 години. И Ѓорѓи и Росана пред да се доселат таму живееле на ниски катови, но брзо се навикнале на живењето на високо, а на Ивана тоа и’ е првиот дом, уште од раѓањето и за неа нема ништо необично во тоа што живее на 11-тиот кат.

"Самото чувство во станот е исто и на 1-ви и на 11 кат. Самото живеење е исто и на 50-ти и на 1-ви кат, барем така е во добро организирани земји. Кај нас разликата е што на највисоките катови не функционира ништо. Во нашата зграда имаше голем пожар и тогаш не беа доволни храброста и пожртвуваноста на пожарникарите, затоа што цревата за гаснење не беа доволно долги и не дофрлуваа повисоко од 5-ти кат, а противпожарните возила не можеа да се приближат до зградите од паркирани возила и од узурпиран простор околу дуќаните. Сум живеел во Канада и имам братучед кој живее на 36-ти кат, но таму се’ функционира. Нема од што да се плашиш, не може да се случи да нема вода, да нема струја, да не работи лифтот, да нема противпожарни скали, да не работат хидрантите или да нема сензори за чад. Поради тоа, и покрај убавите работи, секогаш во вас има доза на страв, особено ако сте родител", ни раскажа Ѓорѓи.

Но, сепак, како што вели, вискокиот кат знае да биде и предност, како што биле убавините што ги забележал уште со првото будење во станот.

"Се будиш ни на небо, ни на земја, немаш хоризонт, гледаш птици, гледаш небо, а за да видиш што се случува на улица треба да се наведнеш. Имаш мир, не мораш да ставаш завеси или ролетни, имаш комоција, зашто никој не те гледа. Самото чувство е убаво - ги гледаш авионите на дофат, со дедо Господ си на Добро утро! Кога се доселивме, кај Росана имаше мал страв, малку беше стегната кога излегуваше на балкон, а и денес се нема целосно ослободено од тој страв. На Ивана ова и’ е прв дом и нејзе тоа и’ е најнормално", ни раскажа Тодоровски.

Сакајќи да ни го опише стравот, ни се довери дека решиле да ги сменат висечките лустери, за да не гледа Росана колку се затресла зградата кога ќе има земјотрес.

На 13-тиот кат во истата зграда 22 години живее фоторепортерот Ѕвонко Плавевски, кој пред тоа живеел на прв кат во Карпош 3.

"Многу убаво се живее. Станот ми е на западната страна, свртен е накај Вардар и уживам во глетката. Тоа мене ми е нормален пејзаж, што најдобро го почувствував неодамна во Мостар додека ги разгледувавме мостовите со еден колега. Од горе тој гледаше со страв, а мене тоа ми беше нормално, се чувствував како дома. Од друга страна, тоа знае да биде и незгодоно, особено зиме, кога е моногу студено поради струењето на воздухот над Вардар", ни раскажа Плавевски.

Незгодно, како што рече, знае да биде и кога ќе се расипе лифт, , особено ако е време кога се враќаат луѓето од работа.

"Од луѓе што чекаат лифт тогаш се прави ред до Карпош 3, а знае да биде незгодно и ако ќе ти се расипе лифт кога се враќаш од журка, со последните сили", се пошегува.

ДИЈАЗЕПАМ На другиот крај од градот, во една од кулите на булевар Видое Смилевски - Бато во Ново Лисиче живее Кети Мазнева, апсолвентка на Филолошкиот факултет "Блаже Конески". Неколку години откако се родила живеела во Кисела Вода, во зграда на понизок кат, но, вели многу малку памети од тоа и има впечатокт дека животот и’ почнал во Ново Лисиче, каде што живее 19 години, на 14 кат.

"Се сеќавам дека кога се доселивме се случуваше да не работат лифтовите, па татко ми мораше да ме носи во раце 14 ката. Но, веќе немаме такви проблеми и воопшто не ми прави проблем тоа што живеам на 14-ти кат. Толку многу сум навикната, што понекогаш ми е чудно кога ќе отидам на пониско. Кога сум на гости, во пониски згради, визуелно ми е чудно. Навикната сум на перспектива од високо. Оваа височина ми дава мир, особено кога треба да учам, зашто сум оддалечена од вревата што ја прават сообраќајот или луѓето што се дружат околу зградите. Од балконот го гледам цело Ново Лисиче, дел од Јане Сандански и цела Скопска Црна Гора, од крај до крај.

Често пати, додека учам, имам навика да излезам на пауза на балкон. Со сестра ми знаеме да се пошегуваме: ќе излезеш на дијазепам?“, ни раскажа Кети.

Friday, September 07, 2007

Музеј во паричникот

Сте помислиле ли каков каталог на кутлурата, историјата и на природните убавини на Македонија носите в џеб, кога во паричникот имате ќе ви се најде по еден примерок од македонските монети и банкноти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ

Зар не сте понекогаш носталгични за гатанките, сказните и преданијата што ви ги раскажувале вашите баби и дедовци во времето пред да станеме заробеници на телевизијата, кога главниот збор и главниот извор на забава беа седенките со постарите членови на семејствата. Можеби многумина од вас на тие моменти се присетуваат само низ магла, но, зарем не зар не ви иде топлина на душата кога ќе сретнете по некоја гатанка во списанијата или во учебниците на вашите деца.

Ако е така, обидете се да ја решите оваа.

Две кучиња - пастрмка. Пет кучиња - риба. Пет кучиња - мачка дива. Две диви мачки - пауница. Пет пауници - светец. Два светца - пенџере. Пет пенџериња - црвен цвет. Два цвета - икона. Пет икони - гранка смокви. Што е тоа?

Во право сте ако помисливте на македонските денари, ако ги препознавте во гатанката шарпланинецот, пастрмката, рисот, архангелот, афионот или керберот од монетите и банкнотите. И не случајно решивме преку гатанка да ве присетиме на нив и на тоа какви слики и сознанија ни пренесуваат банкнотите и монетите што секојдневно ни врват низ рацете. Зашто многу бргу може да се случи да заборавиме и на нив, кога се’ повеќе ќе плаќаме со платежни картички или ако еден дојде ред да си купиме паричници што ќе бидат доволно големи да ги соберат еврата и ќе имаат доволно прегради за чип-картички.

ДИНАРИ, БОНОВИ, ДЕНАРИ Денешните македонски денари се третата серија од банкноти што ги објави Народната банка од монетарното осамостојување на Македонија во 1992 година. Ако сте ги подзаборавиле банкнотите од втората серија, на кои првпат беше отпечатено името на валутата денар, сигурно ги паметите првите книжни пари, боновите, ако не по друго, барем по тоа што беа пари без име, лесно се кинеа и по банкнотата со необична вредност, 25. Со пуштањето во оптек на втората серија пари на македонската држава се воведува и името на валутата денар, кое го предложила Македонската академија на науките и уметностите, според името на античките римски монети денариус, кои се користеле на територијата на денешна Македонија. Во најтесната конкуренција за името на валутата бил и називот статер.

Парите што ги користиме денес беа промовирани на Денот на независноста - 8 септември. Во оптек се монети од 50 дени, 1, 2 и 5 денари и банкноти од 10, 50, 100, 500, 1000 и 5000 денари. Оттогаш промени во дизајнот и во изработката се внесени само во банкнотите од 500 и од 1000 денари, во 2003 година, кога им беа додадени дополнителни елементи како заштита од фалсификување.

Монетите се коваат од округли плочки рондели и најголемиот дел се изработени во ковачницата за пари на поранешната фабрика Сувернир од Самоков. Ронделите за метални пари од 1, 2 и од 5 денари се излеани од легура на бакар, никел 3 и цинк 17, а монетите од 50 дени се од легура на бакар и цинк 15.

Еден од најголемиот предизвик кога се подготвувале банкнотите бил која печатница да се одбере, за да се добијат максимални перформанси на заштита од фалсификување, издржливост и квалитет на печтотот на банкнотите. Комисијата што била формирана да го избере најдобриот понудувач решила банкнотите од 10, од 50 и од 100 денари да ги печати прилепската печатница 11 Октомври, а парите со апоени од 500, 1000 и од 5000 денари да се печатат во некоја од врвните светски компании што изработуваат вредносни хартии.
Изборот паднал на печатницата Томас де ла Ру во Лондон, основана во 1821 година, која изработила технологија на заштита и печатела банкноти за 150 национални валути. Најпозната валута што се печати таму е британската фунта.

МУЗЕЈ ВО ПАРИЧНИКОТ Еден од најдобрите осврти на содржините што се отпечатени на македонските банкноти го даваат д-р Вирџинија Хјуит од Британскиот музеј од Лондон и д-р Тим Анвин од Универзитетот на Лондон во публикацијата Создавањето на македонскиот денар - видувања и сеќавања што ја издаде Народната банка на Македонија во 2002 година.

Говорејќи за тоа како биле одбрани содржините што се претставени на банкнотите, Хјуит и Анвин потсетуваат дека од учесниците на Конкурсот за избор на дизајнерско решение било побарано на уметнички начин да креираат дизајни кои ќе се однесуваат на македонската култура и историја, за да се избегнат несогласувањата што може да настанат при изборот на историски личности чии портрети би биле оптечатени на парите..

"Во изборот на археолошки артефакти и објекти, Македонија создаде високо индивидуални банкноти, исклучителни по тоа што на нив нема исторски портрети, со употребата на архитектонски детали наместо претстави на цели градби, со убавината на претставите и на нивните живи бои.
Конечниот резултат е една од најубавите и најнеобичните серии банкноти кои содржат теми од минатото, претставени на изразено индивидуален начин. Наместо претстави на портрети или значајни архитектонски објекти, на банкнотите се претставени археолошки предмети, средновековни икони и архитектонски детали, сите насликани во блескави бои. Исклучок е задната страна на банкнотата од 500 денари со многу изразена претстава на црвен афионов цвет. Неговата интензивна боја отсликува и една неформална национална карактеристика, љубовта кон оваа боја", заклучуваат Хјуит и Анвин.

Еден од заклучоците на нивното истражување е дека една од темите кои се најчесто третирани се духовните претстави, кои се протегаат до назад во историјата, се’ до античките верувања.

"Банкнотата од 10 денари ја содржи претставата на прекрасното мермерно торзо на египетската божица Изида, како мајка на природата, со моќ да ги смири сите бури и да ги излечи сите страдања. Таа е, најверојатно, адекватно божество за банкнотите на земјата што се наоѓа во политички нестабилен регион", оценуваат Хјулите и Анвин.

ДОРИАН Автор на дизајнот на македонските денари е Билјана Унковска, македонска дизајнерка која живее и работи во Словенија. Во нејзината исповед за тоа како го создавала дизајнот на парите, во монографијата по повод дестгодишнината од монетарната независност на Македонија, се присетува дека воопшто и не помислила да се пријави на конкурсот за избор на дизајнерско решение што го прочитала во некогашна Нова Македонија во далечната 1996 година.

"Помислив - баш ќе биде среќен тој што ќе ги прави. Таква можност се појавува можеби еднаш на 100 години", напиша Унковска.

Сепак, како што вели, мислата на Конкурсот два месеца не ја оставила на мир. Се почесто одела во Народната универзитетска библиотека во Љубљана од каде што црпела информации за предизвикот, почнувајќи од македонска читанка за 1 одделение се’ до научни трудови по историја, уметност, археологија и за природните убавини.

"Најдов материјал за 1000 банкноти, но како да одбере што е најубаво за 12", се присетува Унковска.

Го подготвила дизајнот и го испратила до конкурсната комисија во НБРМ. Во периодот додека да се објават резултатите, животот и’ продолжил со нормалниот тек, но мислата постојано и’ била во Скопје.

Едно утро, подготвувајќи го синот Дориан за на училиште го здогледала факсот во кој конкурсната комисија ја известила дека на конкурсот победил трудот под шифрата "Дориан".

Тогаш се отворил нов предизвик - како да го запази дизајнот, а истовремено да се применат и техниките на заштита од фалсификување, но што е тоа спроти возбуда кога ги видела првите табаци што излегле од печатарските преси во Лондон.

Десет години подоцна, запрашана во едно интервју како денес гледа на македонските пари и дали нешто би променила вели дека е задоволна од сработеното.

"Со самиот факт дека сум постара и поискусна нешто би додала, но мотивите и елементите што се на парите сигурно би останале исти, бидејќи тие се некоја вечна убавина, која била пред 2.000 години и ќе биде секогаш".

ПАТ НИЗ МАКЕДОНИЈА Веројатно ќе биде тешко да се најде некој што барем еднаш не воздивнал искрено дека парите се отепувачка, кој не го заклучил тоа гледајќи ги вестите на телевизија, среќавајќи приказни како приказната од драмскиот текст на Ристо Крле, или некој што не ги проколнувал, барајќи начин да ги заработи за да ги задоволи и најелементарните животни потреби. Сепак, зарем не ви се случува понекогаш и да им се восхитите на нивната убавина и на приказните што ги кријат во себе македонските денари. Зарем не сте биле некогаш љубопитни што е тоа што е исковано или насликано на нив, па дури и тоа да биде повод да тргнете на пат и да ги видите оригиналните фигури, статуи, мозаици, икони или фасади што се претставени на банкнотите.


Водени од оваа идеја тргнавме на пат низ просторот и низ времето и најдовме повод одново да ги видиме Музејот на Македонија и црквата Свети Пантелејмон во Скопје, Света Софија и Галеријата на икони во Охрид, црквата Свети Ѓорѓи во Курбиново, Градскиот музеј и античкиот град Хераклеа Линкестис во Битола и античкиот локалитет Стоби кај Градско. Пробавме и - верувајте, не зажаливме, зашто долго време во нас ќе трепери возбудата од средбите со фреската на Архангел Гаврил во Курбиново, што секојдневно ја гледаме на лицето на педесетденарката, средбата со Керберот од петиљадарката во Хераклеја, фасадата на Григориевата галерија на црквата Света Софија во Охрид или паунот од десетденарката на подот од крстилницата на Епископската базилика во Стоби.


МОНЕТИ ОД 10 И ОД 50 ДЕНАРИ

Народната банка на Македонија ги потврди сознанијата на Форум плус дека наскоро ќе бидат пуштени во оптек монети од 10 и од 50 денари. Како што се наведува во одговорот од Кабинетот на гувернерот, Петар Гошев, новите монети се очекува да бидат пуштени во оптек во првите три месеци од 2008 година.

"Главната предност на употреба на монетите е што нивниот рок на траење е значително поголем во однос на рокот на употреба на банкнотите и со добра употреба би бил практично неограничен. Како резултат на тоа и трошоците за овие апоени се помали во однос на банкнотите", велат во НБРМ.

МЕТРО В ЏЕБ

Покрај тоа што од банкнотите на македонските денари можете многу да научите за културното наследство на Македонија, сте знаеле дека во џебовите носите и практична алатка што може да ви се најде за разни нешта. На пример, дали сте знаеле дека со банкнотата од 10 денари можете лесно да измерите должина 7 или од 14 сантиметри, зависно дали ја користите помалата или поголема страна на правоаголникот.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4726&EditionID=151&Page=1

Friday, August 31, 2007

Саркофазите од Карпош 3

Можеби секојдневно поминувате покрај Музејот на град Скопје кај старата железничка станица, но дали сте свесни какви приказни кријат во себе камените споменици што ги одминувате со полни кеси во рацете, додека туркате детска количка по тротоарот или додека се пробивате низ една од трите коловозни ленти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте се помислиле ли некогаш кој се’ чекорел по улиците по кои чекорите додека ги бркате дневните обврски со списоче во џебот, чкрткајќи ги една по една оние што сте ги исполниле. Сте се запрашале ли каде биле некогашните населби и некогашните летниковци и овоштарници. Знаете ли кој бил градоначалник или директор на даночната управа на градот во кој живеете или од каде биле некогашните богаташи и занаетчии, кој ги ограбувал домовите на некогашните скупјани и на кои богови им се молеле?

Можеби за многу од овие прашања немате одговор, но сигурно многупати сте биле на неколку чекори од него, чекорејќи покрај камените споменици пред старата железничка станица, одминувајќи ги загледани во часовникот застанат на “пет и седумнаесет”, зборувајќи на мобилен телефон, чекајќи ред за да се пробиете со вашиот автомобил накај Рамстор или некогашна Нова Македонија.

Но, тоа е убавината на Скопје, секогаш знае да ве изненади, како што не’ изненади збирката од литографски споменици пред Музејот на град Скопје, откако нејзините тајни ни ги откри археологот Ленче Јованова, раководител на античкиот локалитет Скупи, древниот предок на Скопје.

СРЕДБА СО ДРЕВНОТО Одговорот на сиве овие прашања го крие збирката од триесетина камени споменици од градот Скупи, откриени во античкиот локалитет, во подножјето на Зајчев Рид, на 5 км од денешниот центар на градот, но и во другите делови на Скопската котлина кои и тогаш биле периферија на градот и - тоа што најмногу не’ изненади - на местото на некои денешни урбани населби, за кои меѓу скопјани владее мислење дека првпат биле населени по земјотресот во 1963 г. Затоа, нека не ве изненадува бројката од околу 23.000 предмети од градот Скупи, колку што поседува денес Градскиот музеј.

“Спомениците што се изложени пред Музејот на град Скопје се само мал дел од камените споменици што се најдени во Скопскиот регион. Преку нив можеме да направиме хронолошки пресек низ материјалната и духовната култура во римскиот период од I до III век од н.е., а одбрани се ексклузивни, раритетни предмети со голема естетска, материјална, историска и археолошка вредност”, вели кустосот Ленче Јованова.

Пред да ги разгледаме заедно еден по еден, ја замоливме да ни објасни нешто за нивната историја и што се’ можеме да дознаеме од нив. Ни кажа дека ќе видиме споменици кои се разликуваат според намената и поводот поради кој биле подигнати, според материјалот и според статусот на личностите на кои им биле посветени.

ЗА СИРОМАСИ - КАМЕН, ЗА БОГАТИ - МЕРМЕР На кој општествен слој му припаѓал покојникот најлесно ќе познаете по материјалот од кој е изработен надгробниот знак. Најчести се спомениците од травертин, изваден од наоѓалиштата што ги експлоатираат и денешните каменоломи во Скопската котлина, а најчесто бил ископуван од наоѓалиштето кај денешното село Свиларе. Иако во помал број, меѓу нив ќе најдете и надгробни спомениците од мермер, кој според геолошките карактеристики, најверојатно, бил донесен од прилепските наоѓалишта. Мермерот и во тоа време бил поскап и можеле да си го дозволат само побогатите граѓани или градските власти, кога поставувале почесни натписи како благодарност за заслужните граѓани.

НА 5 МИЛЈИ ОД ГОДЕЛ Милијарите, како што ни објасни Јованова, се крајпатни столбови со цилиндрична форма, кои освен што ја покажувале оддалеченоста, претставувале и еден вид почесни натписи кои откриваат кој пат кога бил изграден, кој го изградил, кој император владеел во тоа време и какви биле општествените и економските услови. Еден од неколкуте милијари што се изложени бил откриен во ископувањата кај поранешната кожарница Годел. Од текстот што е испишан на неговата површина дознаваме дека на тоа место поминувал пат што го изградил императорот Марко Аврелиј, а станицата била оддалечена 5 милји од Скупи, или 9 км од Зајчев Рид.

ПРОЗОРЦИ КОН МИНАТОТО Најмногу информации за животот во античко Скупи во себе кријат надгробните споменици. Од нив дознаваме кои биле жителите на градот, нивните имиња, потеклото, занимањето и времето во кое живееле. Некои од нив откриваат и интимни моменти на скупјаните во моментите на загуба, искази на благодарност кон починатиот од наследниците на имотот или благодарност на ослободените робови кон господарот што им ја подарил слободата. Од нив можеме да дознаеме и дали покојниците биле од локално потекло или биле доселеници, дали биле староседелци, романизирани доселеници или имале некое друго потекло.

“Скупи било основано како дедуктивна колонија, што значи дека градот бил основан со населување воени ветерани кои 25 години служеле војска во римските легии. Како награда што и’ служеле на империјата, тие добивале земја во некоја од новооснованите провинции. Во првиот век од нашата ера овој простор бил штотуку освоен, така што заради што побрзо романизирање бил населуван со добро романизирани војници, кои 25 години и’ служеле на војската, главно по потекло од Шпанија и од Италија. Од надгробните споменици го дознаваме нивното потекло, но и какви функции извршувале во градската власт, како заслужни граѓани на империјата”, ни објасни Јованова.

Меѓу највпечатливите споменици се надгробните камења на двајца ветерани од Италската енклава, кои со доселувањето добиле имот со во деловите со најплодното земјиште во котлината, отпремнина во пари и значајни позиции во градот. Едниот од нив е надгробниот споменик на Гајус Семпрониус, за кого од епитафот дознаваме дека бил еден од двајцата градоначалници што истовремено владееле со градот, тогашен модел на владеење, нешто како денешните идеи за управување со врзан потпис. Истовремено, Семпрониус бил и квестор, задолжен за градската каса и за собирање на даноците, нешто како тогашен директор на градската Управа за јавни приходи.

Вниманието ќе ви го привлече и споменикот на Валериус Декстер, кој бил едил - врховен судија, истовремено задолжен да се грижи и за јавниот ред и мир и за хигиената во градот. Возбудата ја прави уште поголема и можноста да го видите и неговиот лик кој е издлабен во камен во горниот дел од споменикот.

Ликот на некогашните скупјани ќе го видите и на другиот крај од поставката, во делот накај трговскиот центар Рамстор. Во аголот на самиот крај можете да ја прочитате приказната за Клаудија Фирмина, дваесетгодишно девојче кое починало оставајќи ја во тага нејзината мајка Клаудија Валерија, која го подигнала споменикот на кој еден до друг се издлабени нивните ликови.
Во овој дел од поставката ќе го видите и единствениот споменик со текст на старогрчки јазик. Јазикот и обликот на споменикот укажуваат дека под него некогаш почивал човек чие потекло било од римските провинции во денешна Грција и во Мала Азија, од каде што најчесто се доселувале занаетчии и ситни трговци кои ги следеле римските легии и се населувале во новоосвоените територии. Под споменикот почивала сопругата на занаетчија од грчките доминиони.

ПРЕСВРТ ВО ИСТОРИЈАТА За значењето на информациите што надгробните споменици ги носат со себе, можеби најдобро говори споменикот на скупјанецот Тимони Даси, кој загинал како заповедник на воена единица кохорта, во битка со племето Костобоки, од римската провинција Дакија, на територијата на денешна Романија.

“Според историските извори, тоа племе се пробивало околу 170 г. од н. е., во времето на императорот Марко Аврелиј. Од овој споменик за првпат дознаваме дека Костобоките во своите походи поминале низ оваа територија и дека некаде во близината на Скупи им се спротивставила официјална римска воена единица. За нив се знае дека се пробиле до Грција, но се’ до откривањето на овој споменик се сметаше дека се пробиле преку денешна Бугарија. Токму овој споменик направи пресврт во тој дел од историјата на овој регион”, ни откри археологот Јованова.

САРКОФАЗИТЕ ОД КАРПОШ 3 Можеби најинтересното сознание од оваа приказна за нас беше податокот дека четирите гробни ковчези веднаш пред влезот во Музејот не биле откриени таму некаде, зад Зајчев Рид, туку во една од најурбаните населби на денешно Скопје, во Карпош 3, во околината на денешниот трговски центар Лептокарија. Затоа, не кажувајте туку-така дека Скопје пред шеесет и трета завршувало кај Рузвелтова, а отаде имало само ниви.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=172&EditionID=150&ArticleID=4686&Page=1

Friday, August 24, 2007

Џамијата на Султан Мурат

Скопје било еден од трите градови што ја имале привилегијата да добијат султанска џамија во времето на османлискиот император Мурат Втори

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Иса-бегова, Мустафа-пашина, Мурат-пашина и Јаја-пашина, Тутунсуз, Дуќанџик, Бурмали... и така со ред. Сигурно знаете дека во Скопје биле изградени многу џамии од времето на османлиите до денес, но дали сте знаеле дека нашата престолнина била меѓу ретките градови што ја имале привилегијата во нив да изгради џамија еден од султаните на Османлиската империја?

Не случајно во набројувањето на скопските џамии ја прескокнавме Султан Муратовата џамија, затоа што нејзиното место меѓу нив е посебно издвоено, и по големината и комплексноста на храмот, и по местото каде што била изградена, и по рангот во кој спаѓа, затоа што била изградена со султанска заповед, под покровителство на Мурат Втори, шестиот султан на Османлиската империја.

Џамијата е подигната во средиштето на некогашниот стар град, на ридот од кој се гледал целиот град, како верски комплекс, составен од храм, верско училиште медреса, народна кујна имарет и прочуената Саат кула, а во кругот на џамијата се сместени и две гробници турбиња, во кои почиваат важни високодостојници од тоа време.

Изградена е во 1436 г., а се претпоставува дека е една од првите џамии што биле изградени во Скопје. Се смета дека денес таа е најстариот муслимански храм меѓу џамиите што можете да ги видите денес во градот.

По својот ранг се разликува од другите затоа што е единствената чиј ктитор бил султан, а султанот Мурат Втори ја изградил во исто време со џамиите Мурадије во Бурса и Уч шерефели џами во Едирне, во периодот на неговото владеење со империјата, од 1421 до 1451 г.

Скопската џамија на Султан Мурат низ историјата се спомнува како Хунќар џамија, што на османско-турски значи царева или султанска џамија, а била позната и како Џами ат'к, со значење стара џамија. Поради блискоста со Саат кулата, луѓето често ја нарекувале и Саат џамија.

УРИВАНА И ОБНОВУВАНА Храмот и околните објекти неколкупати низ историјата биле опустошувани од пожари, земјотреси и војни и повеќепати биле обновувани. Денешниот изглед на џамијата, според историчарите на уметноста, многу се разликува од нејзиниот изглед кога била изградена, но и покрај тоа ја сметаат за џамија со голема историска и архитектонско-урбанистичка вредност. Основа за ваквите тврдења научниците наоѓаат споредувајќи ја грандиозноста на џамиите во Бурса и во Едирне, кои го зачувале автентичниот изглед. Оттука се смета дека џамијата во Скопје во тоа време била една од најубавите џамии во Румелија, европскиот дел на Османлиското Царство.

“На ова укажуваат големите димензи на објектот, начинот на градењето, остатоците од извонредната камена пластика и други елементи”, заклучува историчарката на уметноста Лидија Кумбараџи-Богоевиќ во книгата Османлиски споменици во Скопје.

Главен извор на информации за историјата на џамијата се трите натписи што биле поставени на влезот во храмот по изградбата и по двете обновувања на џамијата. Во нив била запишана речиси целата историја на џамијата.

Најстариот од трите натписи бил поставен веднаш по изградбата. Натписот е испишан на камена плоча, врз која се издлабени три реда стихови во проза на арапски јазик. Историчарите на уметноста што го проучувале оцениле дека, според квалитетот на калиграфијата и според уметничката обработка, тоа е еден од најубавите натписи од XVI век. Од текстот дознаваме дека Старата џамија била изградена во 840 г. (според муслиманскиот календар, а 1436/37 г. според христијанскиот), во времето на султан Мурат Втори, “победоносниот борец за вера, син на Мехмед хан”. Од вториот стих дознаваме дека во 944 (1537/38) г. храмот изгорел до темел, а третиот сведочи за обновувањето на џамијата во 954 (1542) г., кое било извршено по наредба на Кануни султан Сулејман, “сенката Божја на земјата, султан над султаните, Сулејман шах”.

Од вториот натпис дознаваме дека во 1689 г. џамијата изгорела по вторпат, кога австрискиот генерал Пиколомини го запалил Скопје за време на австро-турските војни. По пожарот, од храмот останале само четирите ѕида и дел од минарето, од основата до шерефето (балконот), а се претпоставува дека во оваа катастрофа настрадале и народната кујна, имаретот, и верското училиште, медресата. Светилиштето останало разурнато 23 години, сe` до милоста на султан Ахмет Трети, кој во 1711 или 1712 г. издал наредба џамијата да се поправи. Натписот на оваа камена плоча е најопширен во споредба со другите натписи над влезот на храмот и е напишан на турски јазик.

“Прв ктитор на оваа џамија беше султан Мурат. Во неа нека се држат пет дневни молитви, во петоците петочна, а за двата Бајрама - бајрамска служба. Ова е свето место за муслиманите и затоа нека му е местото во рајот, нека го напои Господ со пријатен мирис султан Мурат.

За време на окупацијата во 1100 (1689) г. неверниците без страв го запалија ова свето место. Останаа само четири ѕида и минаре без ќулаф, само урнатини што ќе ги потсетуваат верниците дека тука секојдневно се држеле пет молитви. За да биде повторно изградено, ова прекрасно светилиште чекаше 23 години разурнато на добротвор што ќе го обнови. Благодетта Господова е голема - стигна наредба од султан Ахмед. Повторно ја изгради и стана нејзиниот втор ктитор. Обновена е убаво, а тоа го потврдија и тие што ја видоа. Нека султан Ахмед биде вечно на престолот, правејќи добри дела. Тој на верниците им донесе голема радост. Затоа, неговото име нека се споменува со благослов. Нека го запаметат муслиманите неговото име и нека го врежат во сеќавањето, како што е врежно на неговите пари”, напишал на плочите авторот кој се потпишал како Сиромав, грешен Алија.

Третиот натпис е поставен на надвратникот. Испишан е на ѕидот со жолто мастило, на турски јазик, а поради слабата техника на испишувањето речиси целосно е избришан и тешко може да се забележи напишаното. Од текстот дознаваме за третото обновување на џамијата, под покровителство на султан Решад, пред неговото доаѓање во Скопје во 1911 г., а годината на обновувањето е пренесена шифрирано преку стихот “Достојна е верата исламска”.

Џамијата не била поштедена ниту од силниот земјотрес на 26 јули 1963 година, кога настрадале двете гробници, медресата, Саат кулата и потпорниот ѕид од западната страна. Храмот претрпел големи оштетувања на тремот, ѕидовите распукале со големи пукнатини, а минарето се урнало од шерефето нагоре. Во годините по земјотресот биле извршени конзерваторски и реставраторски работи, минарето било доградено, а двете турбиња, Саат кулата и потпорниот ѕид биле санирани.

Храмот денес има дрвена покривна конструкција со покрив од ќерамиди на четири води, но историчарите на уметноста сметаат дека таквиот облик џамијата го добила по обновата во XVIII век. Според Лидија Кумбараџи-Богоевиќ, џамијата најпрвин била изградена со купола.

ДУХОВЕН, ОБРАЗОВЕН И ХУМАНИТАРЕН ЦЕНТАР Многуте патописци што поминале низ Скопје не штеделе зборови за да ги запишат впечатоците од тоа што го виделе во неа, инспирирани од социјалниот живот што се одвивал во овој духовен центар во тоа време. Славниот Евлија Челебија, сеќавајќи се на џамијата не пропуштил да ги спомне медреса во која се обучувале тогашните муслимански свештеници и се држела настава по веронаука и имаретот, кој служел како народна кујна за сиромашните. Големо културно богатство било вградено во двете турбиња (гробници). Турбето на Бејхан султан се смета за најголемо во Македонија. Според некои преданија, во гробницата почива ќерка на султанот Сулејман. Турскиот поет, по потекло од Скопје, Јахја Кемал, сметал дека еден од двата мермерни саркофага и’ припаѓал на Бејхан султан, ќерка на султан Бајазит Втори, а во другиот почива нејзиниот сопруг, Гази Хусеин-бег. Од друга страна, историчарката на уметноста Душанка Бојаниќ тврдела дека со сигурност се знае оти станува збор за ќерка на султан Селим Први, која живеела во Скопје со годишен приход од селото Нерези, кое го поседувала како феуд.

МОЛИТВА, ПРОПОВЕД, ПОУКА Ги оставивме историските податоци во бележниците и во работните фајлови и појдовме да видиме каква е џамијата денес. Според договорот, таму не’ пречека имамот Зекирија Бајрами, со кого поразговаравме за денешниот духовен живот во храмот и кој ни објасни кој дел од објектот за што служи, кој се’ е вклучен во молитвите, проповедите и верската поука.

Беше вистинско доживување да се влезе во џамијата што многупати сме ја гледале оддолу, од кај Бит-пазар, секогаш со мислата дека некогаш ќе појдеме да ја видиме одблиску, за да ја допреме мистичноста што сме ја насетиле гледајќи стари фотографии со четирите грандиозни столбови од тремот во кадарот.

“Оваа џамија е од најстарите и најголема џамија во Скопје. Велат дека заедно со мафилот (галеријата) и со тремот, собира околу 2.000 луѓе. Изградена е, ако не грешам, во 1436 г., долга 25 м и широка 25 м. Тука се одржуваат дневните намази (поклонувања), по пет молитви дневно и големите петочни молитви, кога имаме и по половина час предавања со верска поука”, ни кажа оџа Зекирија, додека ги ловевме првите впечатоци од тоа што го видовме во џамијата.

Имамот, како што ни објасни, е тој што ја води молитвата. Тој треба да биде учен и добро да ја владее верата. Оџа Зекирија е имам во Султан Муратовата џамија 28 години, ги води петте дневни молитви, а во петоците, по големата молитва, држи половина час предавања по веронаука.

“На тие предавања на луѓето им се пренесуваат главните пораки на верата - да не пцујат, да не крадат, да не прават лошо - како што поучуваат сите вери. Местото каде што се учи верата е џамијата и од секој верник се бара да доаѓа на намазите и на предавањата”, вели оџа Зекирија.

Бевме љубопитни дали имамот е истиот свештеник што се качува на минарето и ги повикува верниците на молитва.

“Не, тоа е муезинот, што на арапски значи оној што повикува. За муезинот најважни се гласот, дарбата за пеење и да ги знае пеењата. Пред да има микрофони и звучници, муезинот пет пати на ден се качувал на минарето. Кога ќе стигнел горе, на последната скала излегува низ врата што е свртена кон киблето (светиот камен Каба во Мека) и оттаму почнувал да пее околу шерефето (кружниот балкон), за да можат да го чујат луѓето на сите страни. Сега со години никој не се качува на минарето, а муезинот пее од долу, внатре во џамијата, преку микрофон”, ни објасни.

Разгледувајќи наоколу, го видовме и мафилот, галеријата над влезот во храмот.

“Таму се молат жените. За нив има посебно место во џамијата, за да не им го привлекуваат вниманието на мажите за време на молитвата. Верата вели дека и жените треба да доаѓаат во џамија, затоа што таму се учи верата. Каде ќе ја научи верата, ако не доаѓа во џамија, или каде ќе ја научи верата жената-христијанка, ако не оди во црква? За време на молитвата со жените се и женските деца, а машките се молат заедно со татковците”, вели оџа Зекирија.

Додека разговаравме, не можевме, а да не го забележиме големиот стар часовник, испишан со бројки во источен стил и со впечатливо клатно, токму каков што сме го гледале во кабинетите на турските владетели во старите македонски филмови.

“Никој не знае кога бил донесен тука. Ми беше многу интересен уште кога дојдов на служба тука во 1979 г. Се распрашував кај најстарите луѓе што доаѓаа во џамијата, но ни тие не знаеја да ми кажат повеќе, освен дека е многу стар и оти има голема вредност”, ни рече нашиот домаќин.

Внатрешниот простор е поделен на три дела, а трите целини една од друга ги двојат два реда од по три столбови. Дење просторот го осветлува дневна светлина, која се пробива низ прозорците обоени со витраж-техника, а како помошно светло се користат стари лустери и неизбежните неонски светилки. Ѕидовите се елегантно декорирани, а наоколу на височина од околу 5 метри се распоредени имињата на Алах, пророкот Мухамед и калифите што го ширеле исламот по неговото заминување.

Главните елементи на секоја џамија, како што ни објасни имамот, се мимберот, михработ и курсијата.

Мимберот е говорницата од која хатибот (говорник-вероучител) ја кажува верската поука, качен високо за да можат верниците да го слушнат јасно од сите делови на џамијата. Најчесто има форма на мала кула до која, според турската традиција, водат 12 скалила. Мимберот во храмот се подигнува десно од михработ, со кулата свртена кон Каба. Денес и на мимберот се поставени микрофони, а во летните денови не е реткост таму да видите и вентилатор, како што видовме на мимберот во Султан Муратовата џамија

Михработ е местото од каде што имамот ја води службата за време на молитвите. Личи на портал и секогаш е свртен кон светиот камен во Мека. Оттука имамот се поклонува и ги води молитвите.

“Секаде над михработ го има овој натпис, кој кажува за средбата на Мејрем, или Богородица кај христијаните, со пророкот Зеќирија, кој се среќава и во христијанството како Захарија. Натписот раскажува како секогаш кога Зеќирија ќе ја посетел Мејрем во храмот, покрај неа наоѓал храна. Секогаш кога ќе ја прашал од каде и’ е храната, таа му одговарала дека тоа е од Бога и оти Бог им ги исполнува молитвите на оние што ги сака. Тој натпис го има во секоја џамија, над секој михраб, и тоа покажува дека нашите вери и не се така далечни една од друга”, вели оџа Зекирија.

За курсијата ни објасни дека тоа е престолот на кој седи имамот додека држи предавања по веронаука, надвор од верската поука по петочната молитва.

Имавме уште многу да видиме и да прашаме, но решивме нешто да оставиме и за друг пат.

Додека ги облекувавме чевлите на излезот од џамијата, не’ покани повторно да дојдеме.

“Ние треба да бидеме отворени меѓу себе и да се запознаваме. Како што кажува натписот кај михработ, нашите вери се блиски и треба да не’ зближуваат, а не да не’ разделуваат”, не’ испрати имамот Зекирија.




http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4651&EditionID=149&Page=1

Friday, August 17, 2007

Свети Климент - Лесковачки


Господи, прости ми за насловот, но не можам да најдам поинаков израз за да го искажам својот револт од она што годинава им се нуди на туристите во нашата туристичка Мека, македонскиот Ерусалим, Охрид.

Со каков идентитет ги пречека Охрид туристите годинава и што автентично им понудија на гостите луѓето што биле благословени да се родат во градот со 365 цркви, градот на златните маски и торзото на Изида, покрај езерото што настанало кога Билјана заборавила да го затвори капакот на изворот, низ кое незабележано тече река, плива уникатната пастрмка, да живеат во котлината што со дух и со благородни растенија ја облагородил свети Климент Охридски... - колку и да набројуваш, нешто ќе пропуштиш.