Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ
Оваа репортажа е пред голема опсасност да биде кавгаџиски настроена - тоа го сфативме уште додека ги средувавме впечатоците од тоа што го видовме во Музејот на Македонија и не можеме да му побегнеме на тоа чувство до овој момент, кога го пишуваме текстот за кој колегите од следните станици во процесот на создавањето на весникот ни висат над глава. Но, затоа постојат деновите за одмор, кој, кај да е, наскоро ќе си го дадеме.
Бевме да ја видиме изложбата со чуден наслов и концепт - Традиционални предмети од дрво, која најпрвин ни звучеше како некакво неприродно извлекување од контекст на предметите од домаќинството, небаре - изложба на предмети што можете да ги видите во автомобил, но, не сите - само оние што се направени од пластика. Но, колку повеќе се навраќаме на впечатоците, толку повеќе не’ обзема некаква меланхолија и нејасен гнев, кој веројатно денес би го почувствувале потомците на Ескимите од Арктикот, слушајќи еден од албумите на култниот бенд Д'Резидентс, сеќавајќи се како нивните предци биле прелажани од светските програми за унапредување на условите за живот, па дошле дотаму што неодминлив елемент на секое игло станал телевизорот, низ кој во просторот се ширеле звуците од рекламите за кока-кола .
Но, колку поблиску сме до обидот да ги систематизираме и да направиме сума на впечатоците, толку повеќе ни личи неоснована и неправедна нашата забелешка за концептот на поставката. Сфаќаме дека можеби избрзуваме со коментарите, сакајќи што поскоро да се ослободиме од немирот што ни го разбудија изложените предмети, на број - 167, разновидни садови за подготвување храна и садови што ги користеле земјоделците додека го ваделе лебот.
Гледаме попис на предмети кои било нужно да се имаат во секој дом, речиси секој, за да може секојдневниот живот да тече нормално, без резилење пред свекорот и свекрвата, соседите или роднините-деленици, без непријатно црвенеење кога по којзнае кој пат тропате на нечија врата да позајмите некаква алатка за приготвување храна или за работа в поле, за носење сирење, урда или черешни на пазар. Сакал-неќел домаќинот морал да научи самиот да ги направи, или да плати кај некој од селото што веќе знаел добро да ги изработува. Но, времињата биле тешки, пари - се немало, па, кај да е, ќе најдел начин да се распраша, кое дрво е добро за да направи тарун за сучење пити, или - откако веќе стекнал некакво искуство, да научи кое дрво е најдобро за да направи штички за бутин, за да можат со своја алатка да го бијат млекото, да си прават матеница и путер.
Пред очи ни доаѓа Митрејца, седната покрај огништето, уште од зори, покрај ноќвите, каде што ја донесоа кога првпат влезе во куќата, дента кога се мажеше. Како вчера да застанаа пред куќи сватовите со карта со ракија в раце, накитена со босилок и мартинки, за да ги подлажат злите духови, дојдени да ја побараат од татко и’. Бидна и тоа. Ете ја, седи покрај ноќвите, со магерката црпе од брашното, а со лејката додава вода. Здогледувајќи го колбето отспротива, се присети дека мора да побрза, да ја намолзи кравата. Воздивнувајќи по којзнае којпат се прашува дали некогаш ќе си најде оддишка, дали некогаш ќе може да здивне од се што треба да се сработи од петли до мрак. Лесно му е на Митрета, си вели, ќе ја крене матарката со ракија, ќе офне, ќе му олесни. Знае да претера, но, пак знае да се нажали кога ќе и’ текне дека и тој, пустиот, е намачен. Шиникот со брашно не се полни самиот - треба да се порасне пченицата, а дури да ја пораснеш, само Господ знае колку мака и пот ќе видиш, колку пати треба да ставиш леб во торбето и сирење во склопките, колку пати треба сонцето да го дочекаш в лозје додека да ги наполниш кошовите со грозје, бочвите со вино.
Би можеле вака да зајдеме до тука и назад. Колку повеќе ги замислуваме животните ситуации што во себе ги кријат изложените предмети, толку повеќе сфаќаме дека изложбата не’ натера да се сетиме на многу предмети што сме ги гледале во селата што сме ги посетиле, во националните ресторани или одвреме-навреме на пазарите каде што се’ уште се продаваат. Но, да е само смрзнатиот живот!? Разгледајте го каталогот и - ќе видите уште една работа што ќе ве одведе во кавгаџилак. Прочитајте со колку различни имиња може да се нарече секој поединечен предмет од групите што се претставени во витрините и - ќе ви стане јасно. Како да останете рамнодушни и да не се разлутите кога некој ќе се обиде да ве убеди дека: јазикот ни е сиромашен. Навистина, немаме збор за со кој соодветно ќе го преведеме англискиот збор serendipity, но, видете со колкаво богатство од зборови можете да ја наречете двената округла плоча за месење: тарун, таруњ, танур, крак, крг, бљуд, штица за месење.. или, со колку имиња можете да ги наречете големите лажици за црпење: магерки, мешалки, боровалки, црпалки или маџунки.
Не е случајно што се сетивме на потомците на Ескимите од Арктикот и гневот што неминовно ќе го почувствуваат кога ќе го преслушаат животот на нивните предци овековечен во албумот на Резидентс. Разговорот со авторката на изложбата, етнолог-кустос Милка Крстевска, го завршивме со поразителното сознание дека сево ова би можело да заврши како ескимските кавалчиња од заб од морж. Македонија оди кон Европа, го воведува системот ХАСАП, според кој дрвените предмети веќе се, или, кај да е, ќе бидат забранети за употреба.







