Showing posts with label македонски пари. Show all posts
Showing posts with label македонски пари. Show all posts

Friday, September 07, 2007

Музеј во паричникот

Сте помислиле ли каков каталог на кутлурата, историјата и на природните убавини на Македонија носите в џеб, кога во паричникот имате ќе ви се најде по еден примерок од македонските монети и банкноти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ

Зар не сте понекогаш носталгични за гатанките, сказните и преданијата што ви ги раскажувале вашите баби и дедовци во времето пред да станеме заробеници на телевизијата, кога главниот збор и главниот извор на забава беа седенките со постарите членови на семејствата. Можеби многумина од вас на тие моменти се присетуваат само низ магла, но, зарем не зар не ви иде топлина на душата кога ќе сретнете по некоја гатанка во списанијата или во учебниците на вашите деца.

Ако е така, обидете се да ја решите оваа.

Две кучиња - пастрмка. Пет кучиња - риба. Пет кучиња - мачка дива. Две диви мачки - пауница. Пет пауници - светец. Два светца - пенџере. Пет пенџериња - црвен цвет. Два цвета - икона. Пет икони - гранка смокви. Што е тоа?

Во право сте ако помисливте на македонските денари, ако ги препознавте во гатанката шарпланинецот, пастрмката, рисот, архангелот, афионот или керберот од монетите и банкнотите. И не случајно решивме преку гатанка да ве присетиме на нив и на тоа какви слики и сознанија ни пренесуваат банкнотите и монетите што секојдневно ни врват низ рацете. Зашто многу бргу може да се случи да заборавиме и на нив, кога се’ повеќе ќе плаќаме со платежни картички или ако еден дојде ред да си купиме паричници што ќе бидат доволно големи да ги соберат еврата и ќе имаат доволно прегради за чип-картички.

ДИНАРИ, БОНОВИ, ДЕНАРИ Денешните македонски денари се третата серија од банкноти што ги објави Народната банка од монетарното осамостојување на Македонија во 1992 година. Ако сте ги подзаборавиле банкнотите од втората серија, на кои првпат беше отпечатено името на валутата денар, сигурно ги паметите првите книжни пари, боновите, ако не по друго, барем по тоа што беа пари без име, лесно се кинеа и по банкнотата со необична вредност, 25. Со пуштањето во оптек на втората серија пари на македонската држава се воведува и името на валутата денар, кое го предложила Македонската академија на науките и уметностите, според името на античките римски монети денариус, кои се користеле на територијата на денешна Македонија. Во најтесната конкуренција за името на валутата бил и називот статер.

Парите што ги користиме денес беа промовирани на Денот на независноста - 8 септември. Во оптек се монети од 50 дени, 1, 2 и 5 денари и банкноти од 10, 50, 100, 500, 1000 и 5000 денари. Оттогаш промени во дизајнот и во изработката се внесени само во банкнотите од 500 и од 1000 денари, во 2003 година, кога им беа додадени дополнителни елементи како заштита од фалсификување.

Монетите се коваат од округли плочки рондели и најголемиот дел се изработени во ковачницата за пари на поранешната фабрика Сувернир од Самоков. Ронделите за метални пари од 1, 2 и од 5 денари се излеани од легура на бакар, никел 3 и цинк 17, а монетите од 50 дени се од легура на бакар и цинк 15.

Еден од најголемиот предизвик кога се подготвувале банкнотите бил која печатница да се одбере, за да се добијат максимални перформанси на заштита од фалсификување, издржливост и квалитет на печтотот на банкнотите. Комисијата што била формирана да го избере најдобриот понудувач решила банкнотите од 10, од 50 и од 100 денари да ги печати прилепската печатница 11 Октомври, а парите со апоени од 500, 1000 и од 5000 денари да се печатат во некоја од врвните светски компании што изработуваат вредносни хартии.
Изборот паднал на печатницата Томас де ла Ру во Лондон, основана во 1821 година, која изработила технологија на заштита и печатела банкноти за 150 национални валути. Најпозната валута што се печати таму е британската фунта.

МУЗЕЈ ВО ПАРИЧНИКОТ Еден од најдобрите осврти на содржините што се отпечатени на македонските банкноти го даваат д-р Вирџинија Хјуит од Британскиот музеј од Лондон и д-р Тим Анвин од Универзитетот на Лондон во публикацијата Создавањето на македонскиот денар - видувања и сеќавања што ја издаде Народната банка на Македонија во 2002 година.

Говорејќи за тоа како биле одбрани содржините што се претставени на банкнотите, Хјуит и Анвин потсетуваат дека од учесниците на Конкурсот за избор на дизајнерско решение било побарано на уметнички начин да креираат дизајни кои ќе се однесуваат на македонската култура и историја, за да се избегнат несогласувањата што може да настанат при изборот на историски личности чии портрети би биле оптечатени на парите..

"Во изборот на археолошки артефакти и објекти, Македонија создаде високо индивидуални банкноти, исклучителни по тоа што на нив нема исторски портрети, со употребата на архитектонски детали наместо претстави на цели градби, со убавината на претставите и на нивните живи бои.
Конечниот резултат е една од најубавите и најнеобичните серии банкноти кои содржат теми од минатото, претставени на изразено индивидуален начин. Наместо претстави на портрети или значајни архитектонски објекти, на банкнотите се претставени археолошки предмети, средновековни икони и архитектонски детали, сите насликани во блескави бои. Исклучок е задната страна на банкнотата од 500 денари со многу изразена претстава на црвен афионов цвет. Неговата интензивна боја отсликува и една неформална национална карактеристика, љубовта кон оваа боја", заклучуваат Хјуит и Анвин.

Еден од заклучоците на нивното истражување е дека една од темите кои се најчесто третирани се духовните претстави, кои се протегаат до назад во историјата, се’ до античките верувања.

"Банкнотата од 10 денари ја содржи претставата на прекрасното мермерно торзо на египетската божица Изида, како мајка на природата, со моќ да ги смири сите бури и да ги излечи сите страдања. Таа е, најверојатно, адекватно божество за банкнотите на земјата што се наоѓа во политички нестабилен регион", оценуваат Хјулите и Анвин.

ДОРИАН Автор на дизајнот на македонските денари е Билјана Унковска, македонска дизајнерка која живее и работи во Словенија. Во нејзината исповед за тоа како го создавала дизајнот на парите, во монографијата по повод дестгодишнината од монетарната независност на Македонија, се присетува дека воопшто и не помислила да се пријави на конкурсот за избор на дизајнерско решение што го прочитала во некогашна Нова Македонија во далечната 1996 година.

"Помислив - баш ќе биде среќен тој што ќе ги прави. Таква можност се појавува можеби еднаш на 100 години", напиша Унковска.

Сепак, како што вели, мислата на Конкурсот два месеца не ја оставила на мир. Се почесто одела во Народната универзитетска библиотека во Љубљана од каде што црпела информации за предизвикот, почнувајќи од македонска читанка за 1 одделение се’ до научни трудови по историја, уметност, археологија и за природните убавини.

"Најдов материјал за 1000 банкноти, но како да одбере што е најубаво за 12", се присетува Унковска.

Го подготвила дизајнот и го испратила до конкурсната комисија во НБРМ. Во периодот додека да се објават резултатите, животот и’ продолжил со нормалниот тек, но мислата постојано и’ била во Скопје.

Едно утро, подготвувајќи го синот Дориан за на училиште го здогледала факсот во кој конкурсната комисија ја известила дека на конкурсот победил трудот под шифрата "Дориан".

Тогаш се отворил нов предизвик - како да го запази дизајнот, а истовремено да се применат и техниките на заштита од фалсификување, но што е тоа спроти возбуда кога ги видела првите табаци што излегле од печатарските преси во Лондон.

Десет години подоцна, запрашана во едно интервју како денес гледа на македонските пари и дали нешто би променила вели дека е задоволна од сработеното.

"Со самиот факт дека сум постара и поискусна нешто би додала, но мотивите и елементите што се на парите сигурно би останале исти, бидејќи тие се некоја вечна убавина, која била пред 2.000 години и ќе биде секогаш".

ПАТ НИЗ МАКЕДОНИЈА Веројатно ќе биде тешко да се најде некој што барем еднаш не воздивнал искрено дека парите се отепувачка, кој не го заклучил тоа гледајќи ги вестите на телевизија, среќавајќи приказни како приказната од драмскиот текст на Ристо Крле, или некој што не ги проколнувал, барајќи начин да ги заработи за да ги задоволи и најелементарните животни потреби. Сепак, зарем не ви се случува понекогаш и да им се восхитите на нивната убавина и на приказните што ги кријат во себе македонските денари. Зарем не сте биле некогаш љубопитни што е тоа што е исковано или насликано на нив, па дури и тоа да биде повод да тргнете на пат и да ги видите оригиналните фигури, статуи, мозаици, икони или фасади што се претставени на банкнотите.


Водени од оваа идеја тргнавме на пат низ просторот и низ времето и најдовме повод одново да ги видиме Музејот на Македонија и црквата Свети Пантелејмон во Скопје, Света Софија и Галеријата на икони во Охрид, црквата Свети Ѓорѓи во Курбиново, Градскиот музеј и античкиот град Хераклеа Линкестис во Битола и античкиот локалитет Стоби кај Градско. Пробавме и - верувајте, не зажаливме, зашто долго време во нас ќе трепери возбудата од средбите со фреската на Архангел Гаврил во Курбиново, што секојдневно ја гледаме на лицето на педесетденарката, средбата со Керберот од петиљадарката во Хераклеја, фасадата на Григориевата галерија на црквата Света Софија во Охрид или паунот од десетденарката на подот од крстилницата на Епископската базилика во Стоби.


МОНЕТИ ОД 10 И ОД 50 ДЕНАРИ

Народната банка на Македонија ги потврди сознанијата на Форум плус дека наскоро ќе бидат пуштени во оптек монети од 10 и од 50 денари. Како што се наведува во одговорот од Кабинетот на гувернерот, Петар Гошев, новите монети се очекува да бидат пуштени во оптек во првите три месеци од 2008 година.

"Главната предност на употреба на монетите е што нивниот рок на траење е значително поголем во однос на рокот на употреба на банкнотите и со добра употреба би бил практично неограничен. Како резултат на тоа и трошоците за овие апоени се помали во однос на банкнотите", велат во НБРМ.

МЕТРО В ЏЕБ

Покрај тоа што од банкнотите на македонските денари можете многу да научите за културното наследство на Македонија, сте знаеле дека во џебовите носите и практична алатка што може да ви се најде за разни нешта. На пример, дали сте знаеле дека со банкнотата од 10 денари можете лесно да измерите должина 7 или од 14 сантиметри, зависно дали ја користите помалата или поголема страна на правоаголникот.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4726&EditionID=151&Page=1