Showing posts with label Скупи. Show all posts
Showing posts with label Скупи. Show all posts

Tuesday, January 29, 2008

Не сме тука мечките да не’ изедат!

Можеби се’ уште му робуваме на старото табу дека е срамота ако некој повозрасен член од нашето семејство живее во дом за старци, но таквите предрасуди полека-полека попуштаат. Дека е така, се уверивме по неодамнешната средба со управникот на домот за стари и изнемоштени лица во скопско Злокуќани и разговорот со дел од луѓето што се згрижени таму

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сигурно ја паметите старата македонска песна за дедото што го пратиле в планина - мечките да го изедат, со скриена порака дека старите не им се од корист на помладите, но дека нивното искуство ќе направи да се справат со новите предизвици, како во подоцнежните стихови од песната, кога дедото успеал да се справи со предизвиците, па - ете го кај иде со полна торба мечиња и женчиња.

ВО НОВ ОБЈЕКТ СЕ’ БИ БИЛО ПОДОБРО

На песната не’ потсети нашата неодамнешна посета на домот за стари лица Мајка Тереза во скопско Злокуќани, кој бил подигнат една година по катастрофалниот земјотрес во 1963 година, како дел од Геронтолошкиот завод Скопје.

"Имаме проблеми, но, сепак, успеавме да создадеме една домашна атмосфера. Домот има идеална местоположба, на неколку километри од центарот на градот, мир и чист воздух и добри сообраќајни врски до градот. Сепак, локацијата на некој начин и ни е проблем. Домот е сместен во бараки што се стари веќе 44 години, но иако се дотраени не можеме да направиме некаков посериозен зафат, зашто спаѓаме во заштитната зона на античкиот локалитет Скупи", ни рече управникот на домот Никола Матевски, посакувајќи ни добредојде.

Бараките во кои се сместени 100 луѓе, главно од Скопје, се подарок од владата на Шведска и, како што ни рече Матевски, го имаат препознатливиот шведски квалитет, но и покрај грижата за нив, веќе се дотраени и плачат за реновирање.

"Поради Скупи, не не’ оставаат да копнеме подлабоко од 20 сантиметри. За се’ треба посебна дозвола и поради тоа ни се врзани рацете за било каква посериозна интервенција или реновирање. Единственото што можевме да го направиме е што ги реновиравме бањите и тоалетите. Но, се’ се тоа привремени решенија", ни се пожали управникот.

Најдоброто решение, според Матевски, е да се изгради нов објект, на друга локација, кој ќе им понуди на луѓето што ги згрижува домот подобри услови за живеење и повеќе содржини во нивното секојдневие.
"Веќе се менува и структурата на корисниците. Мораме да имаме на ум дека ни иде нова генерација стари луѓе, кои во нивните домови веќе имаат добри услови за живеење, но поради некои околности решиле да дојдат да живеат во домот. Кога ќе видат добри услови за живеење, нема многу да размислуваат дали да одат да живеат во дом. Во Белград, на пример, има домови со кино, со трговски центар и со други содржини, во кои луѓето не се изолирани од нормалните животни текови. Ова решение, можеби било добро за времето во кое бил изграден домот, но сега треба да создадеме услови за луѓе што јадат со нож и со вилушка", вели управникот.

ДОБРО СЕ ГРИЖАТ ЗА НАС

Додека разговаравме со Матевски имавме прилика да слушнеме неколку телефонски повици од граѓани што сакаа да се информираат за условите и за цената на сместувањето во домот.

"Дневно имаме по четири-пет повици и се’ почесто во послендиве неколку години имаме јавувања од луѓе што по своја волја бараат место во домот. Сместувањето чини 390 денари дневно или 12.000 денари месечно. Со доаѓањето во домот луѓето добиваат сместување во двокреветна соба, три оброка дневно, постојана здравстена грижа, психолог и социјални активности кои им помагаат да негуваат еден позитивен дух. Собите и другите простории се загреваат со централно парно греење, во целиот период на грејната сезона, храната се подготвува во консултација со нутриционистите од Заводот за унапредување на домаќинството, а секој што сака да оди в град добива бесплатни автобуски билети", ни раскажа Матевски.

Нешто подоцна можевме и самите да се увериме во тоа, од разговорите со луѓето што ги сретнавме во мензата, во лекарската ординација, низ дворот или во собите, каде што не’ поканија некои од луѓето што се сместени во бараките.

"Меѓу тие активности за негување на позитивнот дух е работната терапија, со која се трудиме да ги мотивираме секој според неговите желби и способности да си најде некаков ангажман што ќе му причинува задоволство. За жените имаме катче за везење, плетење и за изработка на ракотворби. Други наоѓаат задоволство да си го негуваат дворчето - садат цвеќиња, се грижат за зеленилото.. Ракотворбите што ги изработуваат жените во работилницата ги продаваме, и на тој начин имаме пари за повторно да купиме материјал за работа, а дел од парите им ги даваме како награда на тие што ги изработиле", ни рече Весна Рајковска, работен терапевт во домот Мајка Тереза, покажувајќи ги ракотворбите во работилницата.

Дел од социјалниот живот се и редовните читања и гостувањата на луѓе од естрадата, ученици од скопските училишта, вероучители и лекари-консултанти.

"Еднаш во неделата во мензата ги собираме сите што се заинтересирани за дружење. На таквите дружења обично читаме текстови за здравјето, религијата, обичаите и други работи што ги интересираат и ги предлагаат самите. Тоа е најдобрата терапија со која ќе ги натераме за нешто да размислуваат, зашто најголемото зло за стариот човек е монотонијата. Ако ги завладее монотонија им доаѓаат тага и црни мисли, кои можат да им го влошат здравјето или, не дај Боже, да ги доведат до самоубиство, како што ни се случи пред 17 години", ни рече управникот додека ни ги покажуваше другите делови од домот.

ОВДЕ СИ ГО НАЈДОВ МИРОТ

Пред една од бараките сретнавме две жени, кои ни се претставија како тетка Вера и тетка Васка. Веднаш прифатија да не’ одведат во нивната соба, која ја делат во последниве две години.

"Јас сум овде две години, а дада, како што ја викам тетка Васка (лево), дошла во домот пред седум години. Навистина немам на што да се пожалам откако сум овде. Ич не ми е гајле што ќе речат луѓето што сум дошла да живеам во дом и ги советувам и моите деца така да се чувствуваат. Јас сум веќе во години, децата и внуците си имаат своја работа и не сакам никому да му бидам на товар. Овде имам луѓе со кои се дружиме, сместувањето е добро и им советувам на сите што размислуваат дали да дојдат во дом - да дојдат. Ако сакаат да си го најдат мирот, само овде ќе го најдат", ни рече тетка Вера.

Задоволството не го криеше ни тетка Васка, иако беше забележливо дека не зборува со истата ведрина.

"Немам што да се пожалам, само не ми е раат душата кога ќе помислам дека децата ми се без работа. Имаат деца за школување - како ќе врзат крај со крај", ни рече тетка Васка.

Ни заблагодарија за посетата и срдечно не’ испартија. Ветивме дека повторно ќе ги посетиме.

Додека шетавме, бевме љубопитни дали се случува некој од луѓето во домот да си најде животен сопатник токму тука.

"А, имаме и такви. Ако сакате, веднаш ќе ги прашам дали ќе сакаат да ве примат", ни рече Матевски.

Не поминаа ни минута-две, од бараката некој ни викна - ајде, повелете!.

Така се запознавме со Мица и Данило, кои се сместени во домот седум години. Најпрвин биле сместени посебно, во женскиот и во машкиот дел, но подоцна меѓу нив се развило специфично пријателство.

"Се најдовме блиски и решивме да живееме заедно. Овде ни е добро и многу добро се разбираме и си живееме", ни рекоа како од еден глас.

Нешто подоцна управникот ни објасни дека и друг пат се случувале такви врски, но оти не дозволува маж и жена да живеат заедно без тоа да го одобрат нивните роднини што го потпишале договорот за згрижување во домот.

ВОЛОНТИРАЊЕТО МОЖЕ МНОГУ ДА ПОМОГНЕ

Едно од прашањата што го оставивме за крајот беше како би можеле граѓаните да помогнат за домот, штом рацете на Управата и’ се врзани, а според најавите, изградбата на нови старски домови, според владината програма, е предвидено да почне во 2010 година.

"Штета е што кај нас не е развиена свеста за волонтирањето. И самите видовте колку многу им значи мало внимание, мал разговор на луѓето што се сместени овде. Каков товар би било за еден млад човек да купи еден литар сок и едно чоколадо и да дојде да помине час-два да поразговара со луѓето овде. Многу бев пријатен пред некоја година, кога едно семејство решило работите што требало да ги раздава за задушница на гробишта, да ги донесе кај нас, за луѓето што се сместени овде. Не можам да ви ја опишам нашата радост", ни рече Матевски на испраќање.

Пред да влеземе во автомобилот, посакавме да тркнеме преку улица, за да видиме колку навистина блиску е Скупи до Мајка Тереза. Се уверивме дека има зошто земјиштето на домот да биде со специјален статус. Домот, очигледно лежи на главната улица на Скупи, за што сведочи и базиликата што била откопана на задната страна од дворот.

Friday, August 31, 2007

Саркофазите од Карпош 3

Можеби секојдневно поминувате покрај Музејот на град Скопје кај старата железничка станица, но дали сте свесни какви приказни кријат во себе камените споменици што ги одминувате со полни кеси во рацете, додека туркате детска количка по тротоарот или додека се пробивате низ една од трите коловозни ленти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте се помислиле ли некогаш кој се’ чекорел по улиците по кои чекорите додека ги бркате дневните обврски со списоче во џебот, чкрткајќи ги една по една оние што сте ги исполниле. Сте се запрашале ли каде биле некогашните населби и некогашните летниковци и овоштарници. Знаете ли кој бил градоначалник или директор на даночната управа на градот во кој живеете или од каде биле некогашните богаташи и занаетчии, кој ги ограбувал домовите на некогашните скупјани и на кои богови им се молеле?

Можеби за многу од овие прашања немате одговор, но сигурно многупати сте биле на неколку чекори од него, чекорејќи покрај камените споменици пред старата железничка станица, одминувајќи ги загледани во часовникот застанат на “пет и седумнаесет”, зборувајќи на мобилен телефон, чекајќи ред за да се пробиете со вашиот автомобил накај Рамстор или некогашна Нова Македонија.

Но, тоа е убавината на Скопје, секогаш знае да ве изненади, како што не’ изненади збирката од литографски споменици пред Музејот на град Скопје, откако нејзините тајни ни ги откри археологот Ленче Јованова, раководител на античкиот локалитет Скупи, древниот предок на Скопје.

СРЕДБА СО ДРЕВНОТО Одговорот на сиве овие прашања го крие збирката од триесетина камени споменици од градот Скупи, откриени во античкиот локалитет, во подножјето на Зајчев Рид, на 5 км од денешниот центар на градот, но и во другите делови на Скопската котлина кои и тогаш биле периферија на градот и - тоа што најмногу не’ изненади - на местото на некои денешни урбани населби, за кои меѓу скопјани владее мислење дека првпат биле населени по земјотресот во 1963 г. Затоа, нека не ве изненадува бројката од околу 23.000 предмети од градот Скупи, колку што поседува денес Градскиот музеј.

“Спомениците што се изложени пред Музејот на град Скопје се само мал дел од камените споменици што се најдени во Скопскиот регион. Преку нив можеме да направиме хронолошки пресек низ материјалната и духовната култура во римскиот период од I до III век од н.е., а одбрани се ексклузивни, раритетни предмети со голема естетска, материјална, историска и археолошка вредност”, вели кустосот Ленче Јованова.

Пред да ги разгледаме заедно еден по еден, ја замоливме да ни објасни нешто за нивната историја и што се’ можеме да дознаеме од нив. Ни кажа дека ќе видиме споменици кои се разликуваат според намената и поводот поради кој биле подигнати, според материјалот и според статусот на личностите на кои им биле посветени.

ЗА СИРОМАСИ - КАМЕН, ЗА БОГАТИ - МЕРМЕР На кој општествен слој му припаѓал покојникот најлесно ќе познаете по материјалот од кој е изработен надгробниот знак. Најчести се спомениците од травертин, изваден од наоѓалиштата што ги експлоатираат и денешните каменоломи во Скопската котлина, а најчесто бил ископуван од наоѓалиштето кај денешното село Свиларе. Иако во помал број, меѓу нив ќе најдете и надгробни спомениците од мермер, кој според геолошките карактеристики, најверојатно, бил донесен од прилепските наоѓалишта. Мермерот и во тоа време бил поскап и можеле да си го дозволат само побогатите граѓани или градските власти, кога поставувале почесни натписи како благодарност за заслужните граѓани.

НА 5 МИЛЈИ ОД ГОДЕЛ Милијарите, како што ни објасни Јованова, се крајпатни столбови со цилиндрична форма, кои освен што ја покажувале оддалеченоста, претставувале и еден вид почесни натписи кои откриваат кој пат кога бил изграден, кој го изградил, кој император владеел во тоа време и какви биле општествените и економските услови. Еден од неколкуте милијари што се изложени бил откриен во ископувањата кај поранешната кожарница Годел. Од текстот што е испишан на неговата површина дознаваме дека на тоа место поминувал пат што го изградил императорот Марко Аврелиј, а станицата била оддалечена 5 милји од Скупи, или 9 км од Зајчев Рид.

ПРОЗОРЦИ КОН МИНАТОТО Најмногу информации за животот во античко Скупи во себе кријат надгробните споменици. Од нив дознаваме кои биле жителите на градот, нивните имиња, потеклото, занимањето и времето во кое живееле. Некои од нив откриваат и интимни моменти на скупјаните во моментите на загуба, искази на благодарност кон починатиот од наследниците на имотот или благодарност на ослободените робови кон господарот што им ја подарил слободата. Од нив можеме да дознаеме и дали покојниците биле од локално потекло или биле доселеници, дали биле староседелци, романизирани доселеници или имале некое друго потекло.

“Скупи било основано како дедуктивна колонија, што значи дека градот бил основан со населување воени ветерани кои 25 години служеле војска во римските легии. Како награда што и’ служеле на империјата, тие добивале земја во некоја од новооснованите провинции. Во првиот век од нашата ера овој простор бил штотуку освоен, така што заради што побрзо романизирање бил населуван со добро романизирани војници, кои 25 години и’ служеле на војската, главно по потекло од Шпанија и од Италија. Од надгробните споменици го дознаваме нивното потекло, но и какви функции извршувале во градската власт, како заслужни граѓани на империјата”, ни објасни Јованова.

Меѓу највпечатливите споменици се надгробните камења на двајца ветерани од Италската енклава, кои со доселувањето добиле имот со во деловите со најплодното земјиште во котлината, отпремнина во пари и значајни позиции во градот. Едниот од нив е надгробниот споменик на Гајус Семпрониус, за кого од епитафот дознаваме дека бил еден од двајцата градоначалници што истовремено владееле со градот, тогашен модел на владеење, нешто како денешните идеи за управување со врзан потпис. Истовремено, Семпрониус бил и квестор, задолжен за градската каса и за собирање на даноците, нешто како тогашен директор на градската Управа за јавни приходи.

Вниманието ќе ви го привлече и споменикот на Валериус Декстер, кој бил едил - врховен судија, истовремено задолжен да се грижи и за јавниот ред и мир и за хигиената во градот. Возбудата ја прави уште поголема и можноста да го видите и неговиот лик кој е издлабен во камен во горниот дел од споменикот.

Ликот на некогашните скупјани ќе го видите и на другиот крај од поставката, во делот накај трговскиот центар Рамстор. Во аголот на самиот крај можете да ја прочитате приказната за Клаудија Фирмина, дваесетгодишно девојче кое починало оставајќи ја во тага нејзината мајка Клаудија Валерија, која го подигнала споменикот на кој еден до друг се издлабени нивните ликови.
Во овој дел од поставката ќе го видите и единствениот споменик со текст на старогрчки јазик. Јазикот и обликот на споменикот укажуваат дека под него некогаш почивал човек чие потекло било од римските провинции во денешна Грција и во Мала Азија, од каде што најчесто се доселувале занаетчии и ситни трговци кои ги следеле римските легии и се населувале во новоосвоените територии. Под споменикот почивала сопругата на занаетчија од грчките доминиони.

ПРЕСВРТ ВО ИСТОРИЈАТА За значењето на информациите што надгробните споменици ги носат со себе, можеби најдобро говори споменикот на скупјанецот Тимони Даси, кој загинал како заповедник на воена единица кохорта, во битка со племето Костобоки, од римската провинција Дакија, на територијата на денешна Романија.

“Според историските извори, тоа племе се пробивало околу 170 г. од н. е., во времето на императорот Марко Аврелиј. Од овој споменик за првпат дознаваме дека Костобоките во своите походи поминале низ оваа територија и дека некаде во близината на Скупи им се спротивставила официјална римска воена единица. За нив се знае дека се пробиле до Грција, но се’ до откривањето на овој споменик се сметаше дека се пробиле преку денешна Бугарија. Токму овој споменик направи пресврт во тој дел од историјата на овој регион”, ни откри археологот Јованова.

САРКОФАЗИТЕ ОД КАРПОШ 3 Можеби најинтересното сознание од оваа приказна за нас беше податокот дека четирите гробни ковчези веднаш пред влезот во Музејот не биле откриени таму некаде, зад Зајчев Рид, туку во една од најурбаните населби на денешно Скопје, во Карпош 3, во околината на денешниот трговски центар Лептокарија. Затоа, не кажувајте туку-така дека Скопје пред шеесет и трета завршувало кај Рузвелтова, а отаде имало само ниви.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=172&EditionID=150&ArticleID=4686&Page=1