Showing posts with label Лептокарија. Show all posts
Showing posts with label Лептокарија. Show all posts

Friday, August 31, 2007

Саркофазите од Карпош 3

Можеби секојдневно поминувате покрај Музејот на град Скопје кај старата железничка станица, но дали сте свесни какви приказни кријат во себе камените споменици што ги одминувате со полни кеси во рацете, додека туркате детска количка по тротоарот или додека се пробивате низ една од трите коловозни ленти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте се помислиле ли некогаш кој се’ чекорел по улиците по кои чекорите додека ги бркате дневните обврски со списоче во џебот, чкрткајќи ги една по една оние што сте ги исполниле. Сте се запрашале ли каде биле некогашните населби и некогашните летниковци и овоштарници. Знаете ли кој бил градоначалник или директор на даночната управа на градот во кој живеете или од каде биле некогашните богаташи и занаетчии, кој ги ограбувал домовите на некогашните скупјани и на кои богови им се молеле?

Можеби за многу од овие прашања немате одговор, но сигурно многупати сте биле на неколку чекори од него, чекорејќи покрај камените споменици пред старата железничка станица, одминувајќи ги загледани во часовникот застанат на “пет и седумнаесет”, зборувајќи на мобилен телефон, чекајќи ред за да се пробиете со вашиот автомобил накај Рамстор или некогашна Нова Македонија.

Но, тоа е убавината на Скопје, секогаш знае да ве изненади, како што не’ изненади збирката од литографски споменици пред Музејот на град Скопје, откако нејзините тајни ни ги откри археологот Ленче Јованова, раководител на античкиот локалитет Скупи, древниот предок на Скопје.

СРЕДБА СО ДРЕВНОТО Одговорот на сиве овие прашања го крие збирката од триесетина камени споменици од градот Скупи, откриени во античкиот локалитет, во подножјето на Зајчев Рид, на 5 км од денешниот центар на градот, но и во другите делови на Скопската котлина кои и тогаш биле периферија на градот и - тоа што најмногу не’ изненади - на местото на некои денешни урбани населби, за кои меѓу скопјани владее мислење дека првпат биле населени по земјотресот во 1963 г. Затоа, нека не ве изненадува бројката од околу 23.000 предмети од градот Скупи, колку што поседува денес Градскиот музеј.

“Спомениците што се изложени пред Музејот на град Скопје се само мал дел од камените споменици што се најдени во Скопскиот регион. Преку нив можеме да направиме хронолошки пресек низ материјалната и духовната култура во римскиот период од I до III век од н.е., а одбрани се ексклузивни, раритетни предмети со голема естетска, материјална, историска и археолошка вредност”, вели кустосот Ленче Јованова.

Пред да ги разгледаме заедно еден по еден, ја замоливме да ни објасни нешто за нивната историја и што се’ можеме да дознаеме од нив. Ни кажа дека ќе видиме споменици кои се разликуваат според намената и поводот поради кој биле подигнати, според материјалот и според статусот на личностите на кои им биле посветени.

ЗА СИРОМАСИ - КАМЕН, ЗА БОГАТИ - МЕРМЕР На кој општествен слој му припаѓал покојникот најлесно ќе познаете по материјалот од кој е изработен надгробниот знак. Најчести се спомениците од травертин, изваден од наоѓалиштата што ги експлоатираат и денешните каменоломи во Скопската котлина, а најчесто бил ископуван од наоѓалиштето кај денешното село Свиларе. Иако во помал број, меѓу нив ќе најдете и надгробни спомениците од мермер, кој според геолошките карактеристики, најверојатно, бил донесен од прилепските наоѓалишта. Мермерот и во тоа време бил поскап и можеле да си го дозволат само побогатите граѓани или градските власти, кога поставувале почесни натписи како благодарност за заслужните граѓани.

НА 5 МИЛЈИ ОД ГОДЕЛ Милијарите, како што ни објасни Јованова, се крајпатни столбови со цилиндрична форма, кои освен што ја покажувале оддалеченоста, претставувале и еден вид почесни натписи кои откриваат кој пат кога бил изграден, кој го изградил, кој император владеел во тоа време и какви биле општествените и економските услови. Еден од неколкуте милијари што се изложени бил откриен во ископувањата кај поранешната кожарница Годел. Од текстот што е испишан на неговата површина дознаваме дека на тоа место поминувал пат што го изградил императорот Марко Аврелиј, а станицата била оддалечена 5 милји од Скупи, или 9 км од Зајчев Рид.

ПРОЗОРЦИ КОН МИНАТОТО Најмногу информации за животот во античко Скупи во себе кријат надгробните споменици. Од нив дознаваме кои биле жителите на градот, нивните имиња, потеклото, занимањето и времето во кое живееле. Некои од нив откриваат и интимни моменти на скупјаните во моментите на загуба, искази на благодарност кон починатиот од наследниците на имотот или благодарност на ослободените робови кон господарот што им ја подарил слободата. Од нив можеме да дознаеме и дали покојниците биле од локално потекло или биле доселеници, дали биле староседелци, романизирани доселеници или имале некое друго потекло.

“Скупи било основано како дедуктивна колонија, што значи дека градот бил основан со населување воени ветерани кои 25 години служеле војска во римските легии. Како награда што и’ служеле на империјата, тие добивале земја во некоја од новооснованите провинции. Во првиот век од нашата ера овој простор бил штотуку освоен, така што заради што побрзо романизирање бил населуван со добро романизирани војници, кои 25 години и’ служеле на војската, главно по потекло од Шпанија и од Италија. Од надгробните споменици го дознаваме нивното потекло, но и какви функции извршувале во градската власт, како заслужни граѓани на империјата”, ни објасни Јованова.

Меѓу највпечатливите споменици се надгробните камења на двајца ветерани од Италската енклава, кои со доселувањето добиле имот со во деловите со најплодното земјиште во котлината, отпремнина во пари и значајни позиции во градот. Едниот од нив е надгробниот споменик на Гајус Семпрониус, за кого од епитафот дознаваме дека бил еден од двајцата градоначалници што истовремено владееле со градот, тогашен модел на владеење, нешто како денешните идеи за управување со врзан потпис. Истовремено, Семпрониус бил и квестор, задолжен за градската каса и за собирање на даноците, нешто како тогашен директор на градската Управа за јавни приходи.

Вниманието ќе ви го привлече и споменикот на Валериус Декстер, кој бил едил - врховен судија, истовремено задолжен да се грижи и за јавниот ред и мир и за хигиената во градот. Возбудата ја прави уште поголема и можноста да го видите и неговиот лик кој е издлабен во камен во горниот дел од споменикот.

Ликот на некогашните скупјани ќе го видите и на другиот крај од поставката, во делот накај трговскиот центар Рамстор. Во аголот на самиот крај можете да ја прочитате приказната за Клаудија Фирмина, дваесетгодишно девојче кое починало оставајќи ја во тага нејзината мајка Клаудија Валерија, која го подигнала споменикот на кој еден до друг се издлабени нивните ликови.
Во овој дел од поставката ќе го видите и единствениот споменик со текст на старогрчки јазик. Јазикот и обликот на споменикот укажуваат дека под него некогаш почивал човек чие потекло било од римските провинции во денешна Грција и во Мала Азија, од каде што најчесто се доселувале занаетчии и ситни трговци кои ги следеле римските легии и се населувале во новоосвоените територии. Под споменикот почивала сопругата на занаетчија од грчките доминиони.

ПРЕСВРТ ВО ИСТОРИЈАТА За значењето на информациите што надгробните споменици ги носат со себе, можеби најдобро говори споменикот на скупјанецот Тимони Даси, кој загинал како заповедник на воена единица кохорта, во битка со племето Костобоки, од римската провинција Дакија, на територијата на денешна Романија.

“Според историските извори, тоа племе се пробивало околу 170 г. од н. е., во времето на императорот Марко Аврелиј. Од овој споменик за првпат дознаваме дека Костобоките во своите походи поминале низ оваа територија и дека некаде во близината на Скупи им се спротивставила официјална римска воена единица. За нив се знае дека се пробиле до Грција, но се’ до откривањето на овој споменик се сметаше дека се пробиле преку денешна Бугарија. Токму овој споменик направи пресврт во тој дел од историјата на овој регион”, ни откри археологот Јованова.

САРКОФАЗИТЕ ОД КАРПОШ 3 Можеби најинтересното сознание од оваа приказна за нас беше податокот дека четирите гробни ковчези веднаш пред влезот во Музејот не биле откриени таму некаде, зад Зајчев Рид, туку во една од најурбаните населби на денешно Скопје, во Карпош 3, во околината на денешниот трговски центар Лептокарија. Затоа, не кажувајте туку-така дека Скопје пред шеесет и трета завршувало кај Рузвелтова, а отаде имало само ниви.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=172&EditionID=150&ArticleID=4686&Page=1