Thursday, December 20, 2007

Владичките одежди од Матка

Ателје за изработка на владички одежди со компјутерски управувани машини во манастир од 14 век. Не е фикција - токму таква е работилницата на сестринството од манастирот Успение на Пресвета Богородица во скопска Матка

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте забележале ли дека многу често меѓу луѓето што немале прилика да посетат некој од македонските манастири, откако во нив се врати монаштвото, често владее впечатокот дека животот таму малку се променил од средниот век до денес? Ако и вие така размислувате, што би рекле за манастири кои меѓусебно комуницираат со електронска пошта, за манастирски келии во кои има пентиум 4 со инк-џет печатач и манастир во кој има работилница со компјутерски управувани машини?


Не брзајте со заклучоците ако ова ви заличи на футуристичка приказна. Такво нешто има на десетина километри од Скопје, во манастирот Успение на Пресвета Богородица во Матка, во ателјето за изработка на свештенички и владички одежди.

"МАЛКУ БЕВМЕ ЗА ЧУВАЊЕ КОЗИ..."

Бевме изненадени кога дознавме за работилницата на сестра Перпетуа, сестра Доротеа и сестра Харитина, затоа што одамна го баравме одговорот кој ги облекува македонските владици и свештеници, од каде ги набавуваат свечените облеки во кои ги гледаме на големите празници и на редовните богослужби. Тргнавме за Матка, за од прва рака да разбереме нешто повеќе.

"Работилницата беше идеја на сестра Перпетуа. Кога го обновивме сестринството, во мај 1998 г., сакавме и нашиот манастир да има своја економија. Се обидовме да чуваме кози, од млекото правевме козјо сирење и јогурт, но се откажавме, затоа што не можевме се' да постигнеме три-четири сестри. Една од идеите беше да направиме работилница за одежди", ни рече сестра Доротеа, која не' пречека во манастирот наместо игуманијата, сестра Перпетуа, која морала да тргне на пат.

На почетокот монахинките не биле сигурни дали ќе успеат да го остварат тоа што го замислиле, но времето ја покажало чудотворноста на волјата и молитвата.

"Бев уплашена, зашто дотогаш воопшто не знаев да шијам. Не знаевме ни кроење, ни шиење - знаевме малку од малку да веземе, колку што сме научиле како девојчиња. Но, со Господ напомош, научивме", ни раскажа сестра Доротеа за почетоците.

Начинот на работа тогаш и сега многу е променет. Ако некогаш се' работеле на рака, денес речиси се е автоматизирано.

"Почнавме со мантии - со одежди за нас, за сестринството, сакајќи да видиме дали тоа ќе може да се развие во работилница. Кога почнувавме, везевме на рака, шиевме поедноставни работи. Фала му на Бога, од пред 4 години веќе шиеме свештенички и владички одежди, а од пред 2 години за везовите користиме компјутерски управувана машина и работиме од голо платно до готови комплети одежди", вели сестра Доротеа.

PROGRAM # 12

Во разговорот ни се придружи и сестра Харитина, најмладата монахинка во сестринството. Како што ни рече сестра Доротеа, со нејзиното доаѓање значително се модернизирал процесот во работилницата, а нејзина обврска се дизајнот и везењето.

"По занимање сум дипломиран информатичар, така што мојата главна работа се програмирањето на машините и дизајнот за одеждите. Користиме специјален софтвер за везење, кој ни помага за исцртување на мотивите и за програмирање на машините за везење", ни раскажа сестра Харитина.

Сакајќи да ни покаже како работи машината, ја вклучи програмата, која на дисплејот беше означена како Program #12.

Иглата почна да го протнува златно-жолтиот свилен конец врз црвениот италијански сатен. Малку по малку почна да се препознава и формата.

"Ова ќе биде средновековен крст, вплетен во кружна плетка. Формите веќе се исцртани со програмирањето, а додатокот на машината ги претвора во инструкции. Софтверот ви дава да одберете начини на везење, но треба да се внимава на машината да не и се зададат наредби што нема да може да ги извезе. Но, и за тоа има решение, ако ги работите дел по дел", ни откри нешто од мајсторијата.

Додека главата и иглата тропаа врз ѓерѓефот со оптегнатото платно, сестра Доротеа ни раскажа дека од платното ќе скројат епитрахил, додатокот како долг свилен шал што го ставаат свештениците над мантијата, кој бил нарачка за манастир во Грција.

ОДЕЖДИ ВО МАТКА, МИТРИ ВО РАЈЧИЦА

Во работилницата, како што ни раскажаа сестра Доротеа и сестра Харитина, главно се изработуваат комплетни одежди за сите сталежи во Македонската православна црква - ѓаконски, свештенички и владички.

"Сега најмногу работиме за Соборниот храм. Претходно правевме одежди за црквата Св. Димитрија, од каде што ни дадоа голема доверба, кога почнувавме со работилницата, кога ни беше најважно. Во тоа време се работевме рачно - немавме ниту една машина. Оттаму ни дадоа материјал, да им сошиеме одежди. Откако видоа како им ги изработивме, беа задоволни, ни порачаа уште и така почнавме се почесто да добиваме порачки", ни раскажа.

Додека разговаравме, заѕвони мобилниот телефон на сестра Доротеа. Како што разбравме од разговорот, сестрите од манастирот во дебарска Рајчица прашуваа нешто за новата одежда на полошко-кумановскиот владика, дедо Кирил.

"Одеждата што е на куклата му ја шиевме на дедо Кирил, а во манастирот во Рајчица се изработуваат митри, капите што ги носат свештениците. За да си одговараат митрите и одеждите колку што е можно повеќе, редовно се договараме со сестрите од Рајчица околу шарите што ги веземе на одеждите", ни откри сестра Харитина.

Накусо поразговаравме и за вкусовите на македонските владици и бевме љубопитни чии одежди се најголем предизвик за сестрите.

Ни открија дека секој владика внимава на различни детали. Европскиот митрополит, господин Пимен, најмногу црпи инспирација од фолклорот, одеждите на струмичкиот владика дедо Наум најмногу наликуваат на одеждите на охридските архиепископи од средновековните фрески, а најхрабар во изборот на боите е дебарско-кичевскиот владика, господин Тимотеј.


ИНСПИРИРАНИ ОД ТРАДИЦИЈАТА

Посакавме да видиме како се исцртува везот во компјутерската програма. На готовите одежди што ги видовме препознавме и некои мотиви што сме ги виделе во македонските храмови и археолошки локалитети, па ја искористивме приликата да поразговараме малку и за дизајнот.

"Уште одамна, додека бев дома, си цртав на рака вплетени шари, од кои подоцна излегуваа крстови. Тоа го правев подолг период, а откако сум овде истото го правам на софтверот за дизајнирање на везовите. Во самите одежди, како во новата одежда на дедо Кирил, во основата има една шара што се повторува. Главно тој мотив го вплетувам зависно од тоа каков облик ми треба. Главно инспирација црпам од македонското црковно и културно наследство, кое го пренесувам преку везот", ни рече сестра Харитина.

"ШИЕМЕ СО МОЛИТВА"

Пред заминување, сакавме да дознаеме и како изгледа еден обичен ден во работилницата. Кога шијат, кога ги извршуваат другите работи во манастирот. Како што ни раскажа сестра Доротеа, додека работат владее непишано правило колку што е можно помалку да разговараат меѓу себе, а работата им тече со молитва. Денот во манастирот почнува со утринските духовни обврски на сестринството, кои обично траат два-три часа. Откако ќе завршат и индивидуалните и соборните молитви, се преминува на физичкиот дел од обврските кон манастирот, послушанието. Живеењето во манастир од сестрите бара да се грижат за уредувањето на дворот, на конаците и да ги извршуваат обврските во кујната, но најголемиот дел од времето за послушанието и го посветуваат на работата на одеждите.

"Во кое било послушание, што и да се работи, се трудиме колку што е можно помалку да зборуваме меѓу себе, освен кога е нужно за нешто да се консултираме или нешто да си подадеме. Додека работиме, секоја за себе кажуваме на глас Исусова молитва. Како што не' поучува светогорскиот старец Паисиј, се трудиме работата да ја извршуваме со љубов спрема оној што ќе ја носи одеждата. Важна е настроеноста тоа што се работи, да се работи со љубов. Затоа е голема и радоста кога имаме можност да видиме како свештеник или владика служи богослужба за толку народ, во одежди што сме ги изработиле во нашата работилница", вели сестра Доротеа.

Не испратија до манастирската капија. Сигурно забележаа колку нашата средба со нивните ракотворби беше љубов на прв поглед. Не ќе да беше случајно што ни подарија за спомен нешто што било изработено во нивното атеље - разделници за книги со мотивот од одеждата на дедо Кирил.


Monday, December 17, 2007

За кого загинаа?

За кого и за што загинале повеќе од 13.000 војници што почиваат на француските и на германските воени гробишта во Битола? Одговорот го даде едноминутно молчење на амбасадорите на Франција и на Германија, кои деновиве заеднички им оддадоа почит на загинатите. Дали во нивниот молк лебдеше пораката - загинаа за да и’ дојде паметот на Европа?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте забележале ли колку често во весниците среќаваме вести за неексплодирани гранати од Првата светска војна што биле откриени во околината на Битола, Прилеп, Демир Хисар или во Мариово? Гранатите се појавуваат насекаде - под плочникот на градското шеталиште во Битола, под гробиштата во Демир Хисар, под нивите кај битолско Новаци, во дворовите во прилепско Канатларци. Сигурно се прашувате како се нашле таму, како што се прашувате и кој и зошто загинал кога ќе поминете покрај воените гробишта од Првата светска војна во близината на Скопје, во Битола или во Прилеп. Таква мисла долго време тлееше и во нас и, а одговорот, ако е можно да се најде соодветен одговор, ни го дадоа амбасадорите на Франција и на Германија, Бернар Валеро и Ралф Андреас Брет, кои во неделата, по повод германскиот празник Ден на народна жалост, заеднички им оддадоа почест на француските и германските војници, загинати од двете страни на Солунскиот фронт.

ТВРДИНАТА НАД ТУНЕЛОТ

Помирувањето над гробовите беше одличен повод да и’ дадеме приоритет на намерата да ги посетиме француските и германските воени гробишта во Битола. Неснаоѓањето низ битолските улици направи да решиме да ја прескокнеме церемонијата во чест на француските војници. Се упативме директно кон Германските воени гробишта. Мислевме дека и нив ќе биде тешко да ги најдеме, но бевме изненадени кога сфативме дека нашата дестинација била тврдината што сме знаеле отпорано како тврдината над тунелот на излезот од Битола, на патот кон Ресен. Таму го најдовме битолчанецот Миле Петровски, кого Германската амбасада го определила да биде одговорен за одржување на гробиницата.

Проверувајќи дали е се’ подготвено за пречек на делегациите, ни раскажа дека гробницата била подигната во триесеттите години на минатиот век и оти во неа се закопани 3.406 војници што се бореле за Германија за време на Првата светска војна.

"Германската влада сакала да им подигне заедничка гробница на војниците што биле закопани во посебни гробови таму каде што загинале, насекаде по фронтовската линија. Се обратиле до тогашните градски власти на Битола, кои им дале да изберат една од неколкуте локации што ги предложиле. Германците го одбрале ова место и толку биле благодарни, што сакале да некако да му заблагодарат на градот. Така, решиле да му подарат нов механизам за Градскиот саат, кој во тоа време бил расипан. Часовникот и денес одѕвонува и е една од туристичките атракции за германските туристи што доаѓаат да ја посетат Битола", ни раскажа Петровски.
Наместо поединечни гробови за сите војници, архитектите што ја дизајнирале гробницата решиле нивните коски да почиваат заедно во голема кружна површина, а чест да им се оддава заедно над камениот блок, во облик на саркофаг, сместен во просторијата на влезот во гробницата.

"Еднаш годишно Германците им оддаваат почест на загинатите војници, на Денот на мртвите, нешто како што е кај нас Задушница. Празникот беше минатата недела, но ги одложија свеченостите за да можат и годинава да чествуваат заедно со Французите. Порано денот го одбележуваа одделно, но од минатата година решија заедно да им оддаваат почит на војниците и на тој начин да покажат гест на помирување", ни раскажа Петровски.

НА ФРОНТОВСКАТА ЛИНИЈА

Сакајќи да го оставиме да ги направи последните проверки, разговорот го продолживеме со Методија Станиновски, од Битола, кој е задолжен да ги чисти гробиштата. Тој ни раскажа и ни покажа каде гинеле војниците на Централните сили и на Антантата во Битолската околија.

"Како што ми раскажуваа постарите, фронтвската линија била јужно од Битола и на овој дел се протегала од Мариово, преку Пелистер, до Преспа. Многу Французи загинале во Мариово, а најмногу Германци загинале кај Пелистер. Но, не се бореле само Германците и Французите. Кај Цапари има многу гробови на војници што се бореле за Бугарија, која била во сојуз со Германија и Австро-Унгарија. Дедо ми се нашол од француска страна и се борел за Французите и за Србите, како помошник-митралезец. Но, за што се бореле, кога ќе погледнеш денес? Кој победил? Што добиле, што изгубиле?", ни рече Станиновски покажувајќи кон Баба планина.

Во последните мигови од разговорот, непосредно пред да пристигнат делегациите, ни раскажа нешто и за последиците од војувањето.

"Само летоска, за време на големите пожари околу Битола, се активираа околу 50 артилериски гранати што останале закопани од Французите и од Германците. Фронтот бил тука. Затоа луѓето многу често наоѓаат неексплодирани бомби кога градат куќи, кога работат в поле или кога се прекопуваат улиците", ни рече Станиновски.

ПОМИРУВАЊЕ НАД ГРОБОВИТЕ

Неповторлива возбуда беше глетката како француски и германски војници, наоружани, со бајонети на автоматските пушки, стојат едни наспроти други, врз коските на паднатите германски војници од Првата светска војна, како што пред некој час им оддадоа почит и на француските, но не за да се заколат и да си ги ископаат очите, туку за да испратат порака дека ја научиле лекцијата од историјата.

Пораката од Битола, како што ја нарече францускиот амбасадор, Бернар Валеро, треба да му покаже на светот што може да донесе крвопролевањето, а што - простувањето. Резултатот на конфликтите, како што рече, се гробовите на милиони луѓе што загинале во Првата светска војна, а на другата страна е простувањето - чиј резултат е обединета Европа.

"Пораката од Битола е порака за мир, за помирување и за заедничка работа за иднината. За да го создаваме мирот треба да имаме мудрост и храброст. За помирување треба да умееме и да простуваме, а за да умееме заеднички да работиме треба погледот да ни биде свртен кон иднината, а таа иднина има едно име - таа иднина е Европа", рече Валеро.

ЦВЕЌЕ ЗА МОХАМЕД И МОРИН

Не можевме да заминеме без да ги видиме и Француските воени гробишта, особено не откако слушнавме дека таму почиваат повеќе од 13.000 војници. Овојпат лесно ги најдовме, откако ни кажаа да тргнеме на патот кон РЕК.


Ни на крајпамет не ни беше помислата дека покрај Битола почива цел француски град. Како што прочитавме од спомен плочите, поставени на централниот споменик, во гробиштата почиваат 6.166 војници закопани во поединечни гробови и 7.000 солдати што биле закопани во 1921 година во заедничката гробница под споменикот.

Полето со надгробни знаци ве остава без зборови. Што ви преостанува во една таква состојба освен љубопитно да шетате од гроб до гроб, читајќи ги имињата на некогашните војници.. Сте помислиле ли дека таму негде, кај Битола, почиваат француските војници Гаспар Огист, или неговиот другар од ровот, Бен Дауд, дојден некаде од Африка, за да загине на фронт, таму негде кај Меџитлија. Знаат ли роднините на Мохамед Салем или на војникот од соседниот гроб, Морин Тајел, каде почиваат нивните предци? Дошол ли некој од нив некогаш да им стави цвеќе на гробот?

Зар не се Мохамед и Морин момчињата од загубената генерација од романите на Ерих Марија Ремарк, кои од рововите предлагаа наместо државите да војуваат на фронт, победникот да се определи во физичка битка меѓу татковците на нацијата?