Showing posts with label музеи. Show all posts
Showing posts with label музеи. Show all posts

Monday, April 27, 2009

Забрането во ЕУ

Каков би бил животот да го немало дрвото? Какви садови и каков прибор се поставувале на софрата на нашите предци? Какви кујнски алатки морало да има во секој дом до првите децении од 20 век? Милион прашања се раѓаат додека ја разлгедувате изложбата на традиционални дрвени предмети, што неодамна ја постави Музејот на Македонија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Оваа репортажа е пред голема опсасност да биде кавгаџиски настроена - тоа го сфативме уште додека ги средувавме впечатоците од тоа што го видовме во Музејот на Македонија и не можеме да му побегнеме на тоа чувство до овој момент, кога го пишуваме текстот за кој колегите од следните станици во процесот на создавањето на весникот ни висат над глава. Но, затоа постојат деновите за одмор, кој, кај да е, наскоро ќе си го дадеме.

Бевме да ја видиме изложбата со чуден наслов и концепт - Традиционални предмети од дрво, која најпрвин ни звучеше како некакво неприродно извлекување од контекст на предметите од домаќинството, небаре - изложба на предмети што можете да ги видите во автомобил, но, не сите - само оние што се направени од пластика. Но, колку повеќе се навраќаме на впечатоците, толку повеќе не’ обзема некаква меланхолија и нејасен гнев, кој веројатно денес би го почувствувале потомците на Ескимите од Арктикот, слушајќи еден од албумите на култниот бенд Д'Резидентс, сеќавајќи се како нивните предци биле прелажани од светските програми за унапредување на условите за живот, па дошле дотаму што неодминлив елемент на секое игло станал телевизорот, низ кој во просторот се ширеле звуците од рекламите за кока-кола .

Но, колку поблиску сме до обидот да ги систематизираме и да направиме сума на впечатоците, толку повеќе ни личи неоснована и неправедна нашата забелешка за концептот на поставката. Сфаќаме дека можеби избрзуваме со коментарите, сакајќи што поскоро да се ослободиме од немирот што ни го разбудија изложените предмети, на број - 167, разновидни садови за подготвување храна и садови што ги користеле земјоделците додека го ваделе лебот.

Гледаме попис на предмети кои било нужно да се имаат во секој дом, речиси секој, за да може секојдневниот живот да тече нормално, без резилење пред свекорот и свекрвата, соседите или роднините-деленици, без непријатно црвенеење кога по којзнае кој пат тропате на нечија врата да позајмите некаква алатка за приготвување храна или за работа в поле, за носење сирење, урда или черешни на пазар. Сакал-неќел домаќинот морал да научи самиот да ги направи, или да плати кај некој од селото што веќе знаел добро да ги изработува. Но, времињата биле тешки, пари - се немало, па, кај да е, ќе најдел начин да се распраша, кое дрво е добро за да направи тарун за сучење пити, или - откако веќе стекнал некакво искуство, да научи кое дрво е најдобро за да направи штички за бутин, за да можат со своја алатка да го бијат млекото, да си прават матеница и путер.

Пред очи ни доаѓа Митрејца, седната покрај огништето, уште од зори, покрај ноќвите, каде што ја донесоа кога првпат влезе во куќата, дента кога се мажеше. Како вчера да застанаа пред куќи сватовите со карта со ракија в раце, накитена со босилок и мартинки, за да ги подлажат злите духови, дојдени да ја побараат од татко и’. Бидна и тоа. Ете ја, седи покрај ноќвите, со магерката црпе од брашното, а со лејката додава вода. Здогледувајќи го колбето отспротива, се присети дека мора да побрза, да ја намолзи кравата. Воздивнувајќи по којзнае којпат се прашува дали некогаш ќе си најде оддишка, дали некогаш ќе може да здивне од се што треба да се сработи од петли до мрак. Лесно му е на Митрета, си вели, ќе ја крене матарката со ракија, ќе офне, ќе му олесни. Знае да претера, но, пак знае да се нажали кога ќе и’ текне дека и тој, пустиот, е намачен. Шиникот со брашно не се полни самиот - треба да се порасне пченицата, а дури да ја пораснеш, само Господ знае колку мака и пот ќе видиш, колку пати треба да ставиш леб во торбето и сирење во склопките, колку пати треба сонцето да го дочекаш в лозје додека да ги наполниш кошовите со грозје, бочвите со вино.

Би можеле вака да зајдеме до тука и назад. Колку повеќе ги замислуваме животните ситуации што во себе ги кријат изложените предмети, толку повеќе сфаќаме дека изложбата не’ натера да се сетиме на многу предмети што сме ги гледале во селата што сме ги посетиле, во националните ресторани или одвреме-навреме на пазарите каде што се’ уште се продаваат. Но, да е само смрзнатиот живот!? Разгледајте го каталогот и - ќе видите уште една работа што ќе ве одведе во кавгаџилак. Прочитајте со колку различни имиња може да се нарече секој поединечен предмет од групите што се претставени во витрините и - ќе ви стане јасно. Како да останете рамнодушни и да не се разлутите кога некој ќе се обиде да ве убеди дека: јазикот ни е сиромашен. Навистина, немаме збор за со кој соодветно ќе го преведеме англискиот збор serendipity, но, видете со колкаво богатство од зборови можете да ја наречете двената округла плоча за месење: тарун, таруњ, танур, крак, крг, бљуд, штица за месење.. или, со колку имиња можете да ги наречете големите лажици за црпење: магерки, мешалки, боровалки, црпалки или маџунки.


Не е случајно што се сетивме на потомците на Ескимите од Арктикот и гневот што неминовно ќе го почувствуваат кога ќе го преслушаат животот на нивните предци овековечен во албумот на Резидентс. Разговорот со авторката на изложбата, етнолог-кустос Милка Крстевска, го завршивме со поразителното сознание дека сево ова би можело да заврши како ескимските кавалчиња од заб од морж. Македонија оди кон Европа, го воведува системот ХАСАП, според кој дрвените предмети веќе се, или, кај да е, ќе бидат забранети за употреба.


Wednesday, May 21, 2008

Најмалиот музеј на светот

Викендичката на скопјанецот Моне Златев во тетовското село Џепчиште на прв поглед по ништо не се разликува од соседните куќи. Но, разликата е огромна - во неа е сместен најмалиот етнолошки музеј на светот, со повеќе од 1.150 предмети во 7,2 квадратни метри

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Се сеќавате ли на миговите поминати во подрумите на вашите предци, разгледувајќи наоколу разноразни предмети, обесени на клинче, за кои можете само да претпоставувате што се и за што служеле? Ви текнува ли колку долго можеа да траат таквите разгледувања, небаре сте поминале мали вечности откривајќи нови и нови приказни во предметите што некогаш секојдневно сте ги гледале во просториите за дневен престој во нашите домови? Таква возбуда во себе крие викендичката на скопјанецот Симеон Моне Златев, во тетовското село Џепчиште, каде што е сместена збирка од 1.150 такви предмети на површина од 7,2 квадратни метри.
МУЗЕЈОТ Е ВАШ

Ни беа потребни неколку средби со Моне за да се наканиме да отидеме да го видиме Најмалиот етнолошки музеј во Светот, како што ја нарекува нашиот домаќин неговата збирка. Таквата формулација најпрвин може да ви изгледа претенциозна или национал-романтичарска, но доволно е да го пречекорите прагот и барем малку да поразговарате со домаќинот за да се разубедите.

Тоа можеше да се забележи уште веднаш, на тргнување од Скопје накај Тетово, кога автоматски им го претставивме на колегите како сопственикот на музејот, на што веднаш реагираше, кротко велејќи:

"Не, сопственици сте вие. Музејот е ваш, на вашите предци. Јас сум само случајно човекот кој требало да се грижи за предметите што ви ги оставиле".

Збирката е сместена во едно сопче и во претсобјето во призејето на викендичката на Златеви. Годините веќе го преполниле просторот со предмети од домаќинството, семејното стопанство и социјалниот живот од пред нашата ера до 20 век. За можеме да влеземе, најпрвин моравме да причекаме домаќинот да извади дел од нив во дворот, формирајќи поставка на отворено.

"Ние, Македонците сме скромни. Нам не ни прилега да се фалиме дека сме први во нешто или дека имаме нешто што е најголемо во Светот. Затоа, имам желба да влезам во Гинисовата книга на рекорди со нешто што ќе биде најмало, со најмал етнолошки музеј на светот. Но, тоа не значи дека сме мали духовно. Често знам да им кажам на посетителите од странство дека Македонија и Македонците, можеби се сиромашни материјално, но оти не постои мерка што ќе ја измери нашата духовна големина. Затоа и влезот е бесплатен, од што многу често се изненадени странските посетители", ни рече Златев изнесувајќи во дворот нова тура изненадувања.

Музејот, како што дознавме од разговорот, досега го посетиле повеќе од 10.000 посетители од сите краишта на светот.

МИРИСОТ НА ИСТОРИЈАТА

Чекајќи ја средбата со полиците, имавме прилика да ги прочитаме искуствата на посетителите, од Америка до Јапонија, запишани на десетина јазици, и покрај ризикот туѓите искуства да влијаат на нашите впечатоци.

На страницата што ја отворивме по случаен избор, беа записите на Шаун Морел од САД, која вели посетата на музејот во викендичката на Моне Златев била "совршена презентација на македонското гостопримство". За Хенри Мол од Лос Анџелес, музејот во Џепчиште е "прекрасно место што сите мораат да го посетат". Меѓу нив беше и записот на Сара Дуклас од Калифорнија, за која посетата на музејот направила по којзнае кој пат да сфати дека "убавите нешта доаѓаат во мали пакети", а еден од највпечатливите записи беше кусата реченица на турски, запишана од Џејлан од Скопје, која вели: "Овде историјата има мирис".

Дворот полека се исполни со поставката што полека-полека ја нареди нашиот домаќин. На едниот крај во тревата веќе беше наредена мала одаја со софра и троножци врз црвен ткаен килим, а наоколу, како млади невести што ги служат гостите, стоеа кукли облечени во носии. На другиот крај - композиција од алатки за смоларење, за вадење смола од дрвјата на француски начин.

ПРИБЕЖИШТЕ И ИНСПИРАЦИЈА

Пред да влеземе, посакавме да ја дознаеме историјата на музејот.

"Кога беше време да бирам професија, многу сакав да се запишам на студии по етнологија. Во тоа време кај нас немаше такви студии, па решив да се запишам на архитектура. Завршив архитектура, цел живот работев како архитект, но етнологијата засекогаш ми остана како немир, како неостварена желба. А, музејот, почна да се создава самиот. Се’ почна со невестинскиот фустан на мојата мајка и со предметите што ги најдов во нашиот дом. Полека-полека збирката се зголемуваше, луѓето што ми се блиски дознаа за таа моја страст и веќе почнаа самите да носат секој по нешто што му се нашло во подрумот. Меѓу луѓето што знаеа за збирката имаше новинари од Радио Тетово, и од нив дојде првата идеја да почнам јавно да ги покажувам предметите што ги имав собрано, велејќи дека збирката веќе ја надминала границата на приватно задоволство. Така, почнаа да доаѓаат новинари, по новинарите почнаа да доаѓаат групи ученици, по нив странците и, еве, до денес во музејот поминаа повеќе од 10.000 луѓе од сите страни на светот. Тука се чувствувам најдобро и тука сум нашол мир и спокојство секогаш кога ми било тешко", ни раскажа Златев.

За збирката што ја создал во последниве 20 години се објавени повеќе од 60 репортажи во медиумите во Европа и во прекуокеанските земји, а Најмалиот етнолошки музеј веќе неколку години е дестинација што се препорачува во водичот за земјите од западниот Балкан на популарниот издавач Lonely Planet.

ПОКЛОНИ СЕ И ВЛЕЗИ

Конечно, дојде мигот што го чекавме со нетрпение, како што некогаш ги чекавме миговите да влеземе во подрумите на нашите дедовци. Бидете подготвени уште од прагот за милион прашања што ќе си ги поставите гледајќи ги предметите:

Чија е оваа стара машина за пишување, што ли наплаќал бакалот со оваа фискална каса од некое минато време, каква ли зделка е означена со овие точки и цртички на овој некогашен рабуш? Какви абери му пренесувал овој ротари телефон на некогашнот сопственик и за кого биле наострени оваа кама, сабја, бајонет или ова овчарско ноже? Ни на крај памет не би ви паднало дека оваа бакарна софра некогаш била на дното на Дојранското Езеро, каде што ја фрлило некое османслиско семејство напуштајќи ја Македонија.

Свесни дека може лесно да ви се случи да далдисате барајќи ги одговорите, се обидувате со нова стратегија - на пример, какви се’ звуци се кријат во оваа просторија. И, повторно тргнувате кон нова бескрајност - ѕвончиња, ѕвонци и прапорци, стари грамофони со рачка за навивање, зурли, гајдарки, двојници, кавал, полицајско свирче, едно од многуте радија лампаши со градовите испишани на плочата за бирање или телалски барабан од времето на кралска Југославија.. - нова крајност.

Се обидувате повторно - на пример, да дознаете што се’ се чувало во сандаците за чеиз веднаш оддесно во претсобјето, во сандакот од 1896 година обложен со камилска кожа или во патниот дрвен куфер којзнае-кога донесен од Америка.. - повторно се откажувате и повторно почнувате од почеток.

"Ете, за тоа ви зборував. Овде си го наоѓам мирот", ни рече Моне, како да сака да каже дека не сме единствените што така го доживуваат музејот.

И НАЈМАЛ И ПОГОЛЕМ

Средбата решивме да ја завршиме на масата во дворот, кај книгата со впечатоци, апликацијата за "Гинис" и деветте етно-календари со слики пд експонатите во музејот што ги објавил од 1999 година до денес. Зборувајќи за одговорот што го чека од издавачите на Гинисовата книга и за иднината на музејот, ни откри дека следниот чекор за кој размислува е да обезбеди нов, поголем простор за изложување на експонатите.

"Овде е веќе преполно, но не би го растурал музејот. Со или без Гинис, тој веќе си ја покажа својата тежина, со самото тоа што го посетиле 10.000 луѓе и што има збирка со предмети од пред нашата ера до 20 век. Сепак би било подобро барем дел од нив да бидат изложени во простор каде што ќе можат да дишат. Па, на крајот на краиштата, како што знам да се пошегувам со пријателите, Моне може да си дозволи луксуз да го има и најмалиот музеј на светот, но да има и некој поголем", ни рече.

За крај решивме и ние да ги внесеме нашите впечатоци во книгата на посетители. Блокирани од амбицијата со што помалку зборови да пренесеме дел од морето впечатоци од тоа што го видовме, најзгодна ни се виде една мисла на Ван Гог, опишувајќи ја сликата "Еврејска невеста" од Рембрант: би можел да ја гледам засекогаш и да бидам среќен.


Tuesday, February 12, 2008

Ризница во 60.000 м2

Сакајќи да привлече што повеќе посетители, Музејот на Македонија од неодамна воведе бесплатни викенд посети, секој последен викенд во месецот. Доволен повод и таму да побараме дел од непознатата Македонија.

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Фото: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте помислиле ли дека можете во еден ден да прошетате низ временски појас од десетина илјади години, низ минатото што го памети просторот во кој денес се движите, а за тоа да не ви биде потребна временска машина или некаков друг уред што ќе ве пренесе низ времето? Сакате ли еден поинаков викенд, кој ќе ја освежи вашата креативност, будејќи подзаборавени хоризонти од вашата генетска меморија, без да морате да одвоите многу пари за такво задоволство? И тоа го има, на еден километар над центарот на Скопје. За максимално уживање, потребно е да одвоите три-четири часа, да го исклучите мобилниот телефон и да ги понесете вашата љубопитност и, евентуално, некој за добро друштво.

ПОКАНА ПЛУС ЗА ПОСЕТИТЕЛИТЕ

Не ни требаше многу да ја загриземе јадицата да појдеме во ризницата на националното културно богатство, откако ја прочитавме веста за бесплатните викенд посети што неодамна ги воведе управата на Музејот на Македонија.

Одејќи на закажаната средба со директорката Мери Аницин - Пејоска (десно), уште еднаш се потсетивме дека покрај нас поминале уште неколку години, носејќи ги истиот монолог и истиот немукает како изговор во главите - се’ се токмиш да појдеш, ама никако да најдеш време да отидеш во Музејот. Последен пат си бил како дете, како ученик во основно или во средно и - толку. Во меѓувреме чат-пат си бил на некоја изложба, на некоја промоција и - толку.

Бевме изненадени што токму тој феномен беше една од првите работи што ни ги кажа Пејоска како причина за воведување на бесплатните посети.

"Конкретно, најмногу ни недостасува публика од средношколската и студентската младина. Преку едукативната програма на Музејот, имаме многу проекти со градинките и со основните училишта, за ученици од прво до четврто одделение. Тие се редовни посетители, но младите ги снемува кога ќе дојдат на тинејџерска возраст. Тоа е комплексен проблем, кој треба да се решава во многу насоки, а една од нив се бесплатните викенд-посети, секој последен викенд во месецот - иако цената никогаш не била проблем за посетеноста. Бесплатниот влез е само мотив плус или покана плус за публиката", ни рече Аницин - Пејоска.

КУЛТУРНА ПАТЕКА

Во акцијата за анимирање на посетителите на Музејот ќе бидат вклучени и студентите од Архитекстонскиот факултет, од Ликовната и Музичката академија и од средното музичко училиште. Мразот го пробиле студентите по архитектура, кои во текот на минатиот семестар подготвиле ентериерни и просторни решенија за поставките, влезот на Музејот и за музејската продавница.

"Работата не е само да ги поканиш еднаш да дојдат, туку да бидат овде постојано присутни и да го чувствуваат Музејот како свој. Студентите ќе дадат ново освежување. Имаат многу посмели идеи, кои мислам дека треба да се имплементираат во Музејот. Најважно е што тие веќе се присутни тука и го доживеаа Музејот како свој", вели Пејоска.

Меѓу решенијата што ги понудиле младите архитекти е и проектот Културна патека, која треба да ги поврзе културните вредности во околината на скопското Кале и Старата чаршија. Од постоечките содржини, во трасата на патеката влегуваат Музејот на современата уметност, тврдината Кале, црквата Свети Спас, Музејот на Македонија и Старата чаршија, а како нови содржини се планирани археолошки парк на Кале и парк на скулптури кај Музејот на современата уметност.

"Една од идеите е да соработуваме и со Ликовната и Музичката академија. Сугестијата беше студентите од Ликовната академија, првите вежби за композиција и пропорција наместо да ги работат на бисти и скулптури во Академијата, да ги одржуваат во Музејот, и да работат со нашите археолошки скулптури. Тоа би било подолготраен процес, кој, исто така, треба да им го направи Музејот близок. Со Музичката академија се договоривме секој настан во Музејот - изложби, проекции и промоции - да биде поткрепен со настап на студентите од Академија, а од минатата година, учениците од Средното музичко училиште ги одржуваат завршните концерти во изложбениот простор на Музејот", вели Пејоска.

ДА СЕ ЗАБОРАВИШ ОД ГЛЕДАЊЕ

Но, што е тоа што толку сака да им го покаже Музејот на Македонија на посетителите? Ако сте подзаборавиле, верувајте - има што да покаже, како што се уверивме со нашата прошетка, во што ни помогна Нада Андоновска, музејскиот соработник за односи со јавноста.

Сте помислиле ли дека одлагајќи го моментот да појдете во Музејот, пропуштате на едно место да ги видите Големата мајка од Тумба Маџари, тетовската Менада, накитот на пајонската свештеничка од Марвинци, теракотните икони од Виничко кале, царските двери од црквата Свети Пантелејмон во Нерези, униформата на генерал Михајло Апостолски, фотелјата на Крсте Мисирков, или машината за пишување на Димитрија Чуповски. Не е доволно? Тогаш, не забравајте на макетите на традиционални македонски куќи, реконструкциите на македонски градски и селски соби, женската носија што тежи повеќе од 50 килограми или камените споменици од лапидариумот во Куршумли Ан.

"Музејот има огромни, атрактивни и импресивни културни богатства, но многу е важно и како се тие презентирани. Од гледна точка на презентирањето најимпресивен е етнолошкиот дел. Имаме огромно етнолошко културно богатство, кое е импресивно и специфично, особено за странците. Често имаме коментари дека ние немаме царска династија, но во етнолошката поставка имаме артефакти, особено невестински носии, што се побогати од било која царска облека. Сум шетала во многу музеи во светот, но не сум видела толку богата облека. Една од највредните колекции што ја имаме е галеријата на икони, која знае и да ги расплаче луѓето кога ќе видат дела како иконата Богородица Пелагонитиса од манастирот Зрзе, кај Прилеп. Нејзината вредност, во светски размери, се вреднува колку и едно дело на Пикасо", вели Аницин - Пејоска.

И самите можевме да забележиме дека артефактите што се изложени во витрините би можеле кажуваат повеќе кога би биле поставени во контекстуален амбиент, наместо во витрини. Покрај воодушевувањето, тоа е една од почестите забелешки што ќе ги прочитате во книгата на впечатоци на излезот од Музејот. Ги прашавме нашите домаќини дали планираат такво нешто.
"Во моментов правиме реконструкција на неолитска куќа во која ќе бидат поставени артефактите од тој период. Истовремено подготвуваме и реконструкција на поставката Бронзено време. Нашиот музејски уметник направи скулптурална претстава на пајонската свештеничка од Марвинци, преку која ќе ја презентираме колекцијата Македонски бронзи. Во тек е и повеќемесечен зафат, со кој ја реконципираме историската поставка, а за дел од другите поставки подготвуваме и видео-презентации, кои ќе ја дозаокружат приказната на експонатите што се изложени во витрините", ни рече Пејоска.

Пред да заминеме бевме љубопитни колку време е потребно за да можат посетителите прописно да прошетаат низ сите делови од поставките. Како што не’ посоветува Андоновска, ако не сте биле подолго време, или ако одите во Музејот првпат, најдобро би било да одвоите четири до пет часа.

НА КАФЕ ВО МУЗЕЈ

Октако ја разгледавме музејската продавница, полна со пријатни изненадувања, само од себе ни дојде прашањето дали има каде да се земе здив додека трае една таква прошетка. Ни одговорија со уште едно пријатно изненадување.

Сакајќи и на тој начин да привлече посетители, Музејот наскоро повторно ќе го активираме музејското бифе. Дел од кафулето ќе биде на отворено, опкружен со поставка камена пластика од лапидариумот во Куршумли Ан. Идејата, како што ни рекоа, е музејското бифе да биде пријатно место за средби и за дружење, во несекојдневен музејски амбиент.

Thursday, November 01, 2007

Насликана чаршија

Скопската Стара чаршија била голем предизвик за современите македонски сликари од првата и од втората генерација кои се занимавале со урбаните мотиви. Во моментите кога преокупација им била бојата, сите, без размислување, знаеле каде да отидат. Толкаво богатство од бои можела да им понуди само чаршијата.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии : Милан Стрезовски и архива на Музеј на град Скопје


Би сакале ли да можете да се вратите во времето, да видите каква била старата скопска чаршија во времето кога нејзините улички биле полни со живост, кога било лесно дознаете во која од нејзините улички се наоѓате без да погледнете на сино-белите таблички, погледнувајќи само во изложените ракотворби? Би сакале ли да видите како изгледале тивките сокаци и сенките од оџаците над дуќанчињата, да ги видите облаците над Мустафа-пашината џамија? Што велите за една прошетка по нерамната калдрма, во тишината на дуќаните пред утринскиот бран луѓе да се пробие низ Камениот мост? Можеби дел од би можеле да ви пренесат црно-белите фотографии од старо Скопје, но зар е подобро да можете да ги видите и боите на чаршијата, за кои восхитено зборувале патеписците?

РИЗНИЦАТА ОД СУЛИ-АН

Лутајќи на интернет, случајно откривме дека и тоа е можно. Дознавме дека чаршијата била предизвик за голем број македонски и странски сликари и дека токму преку нивните платна најдобро ќе можеме да се вратиме во времето кога ги живеела златните години. Каде да ги видиме повторно разбравме од веб-страниците на интернет, каде што дознавме и дека Музејот на Старата скопска чаршија, сместен на првиот кат од Сули ан, има збирка од 123 ликовни дела со мотиви од Старата чаршија.

"Музејот е формиран веднаш по земјотресот во 1963 година, со реконструирањето на Сули ан, кој бил целосно разрушен. Денес во него се изложени експонати што се откриени во кругот на чаршијата, а една од трите поставки е поставката со уметнички дела со мотиви од старата скопска чаршија", ни објасни управникот на Музејот, етнологот Зоран Атанасовски.

Сликите на македонските мајстори, како што можевме да видиме, се изложени во неколку простории од етнолошкото одделение на Музејот и главно се поврзани со занаетите на кои им се посветени просториите со етнолошки експонати.

ОВЕКОВЕЧЕНО ОД СЛИКАРИТЕ

Сакајќи да добиеме покомплетна слика за вредноста на уметничките дела што се изложени, Атанасовски нe' упати кај неговиот колега, историчарот на уметноста Лазо Плавевски, виш-кустос во Музејот на град Скопје.

Така и сторивме.

Како што ни објасни Плавевски, збирката е составена главно од дела на првата генерација современи македонски сликари, настанати во четириесеттите и педесеттите години на минатиот век.

Чаршијата, како што вели тој, била голем предизвик за уметниците од тој период, пред сe' затоа што им нудела голем колорит и затоа што насетувале дека се на прагот на едно ново време, продорот на индустријата, кој целосно ќе го измени животот на чаршијата.

"Сликарите што се занимавале со урбани мотиви многу поретко се занимавале со другите делови на градот. За нив најпривлечна била чаршијата, затоа што знаеле или чувствувале дека го живеат моментот кога нешто исчезнува. Од друга страна, како класични експресионисти, или како уметници што биле блиски до експресионизмот, нив главно ги интересирала бојата, а бојата најповеќе ја имало во Старата скопска чаршија. Денеска тоа не е така, но сигурно било во педесеттите години кога настанале најголемиот дел од делата со урбани пејзажи од Скопје. Чаршијата им нудела колорит и светло и затоа се занимавале со чаршијата", вели Плавевски.

Во Музејот на Старата скопска чаршија се изложени дела на првата генерација современи ликовни уметници. Најбројни во збирката се делата на Никола Мартиноски, Димитар Пандилов, Вангел Коџоман, Љубомир Белогаски и Томо Владимирски.

"Овие слики се значајни затоа што можат барем на метафоричен начин да го презентираат животот од тоа време, кој не успеале да го забележат фотографиите од тоа време. Фотографиите од фото-документацијата на Музејот на Старата скопска чаршија нудат многу информации, но не сите. Сликите се важни затоа што преку нив можеме да го видиме тогашниот колорит на чаршијата, кој не можеме да го видиме преку црно-белите фотографии. Од друга страна, ни денешните дуќани го немаат ги немаат боите што ги имале некогаш. Боите што ни ги пренесуваат македонските сликари не се измислени бои, тие реално постоеле. Нема претерувања, тие бои навистина биле такви. Ако сакаме да се доближиме до некогашниот дух на чаршијата, тоа можеме најповеќе да го направиме преку овие дела", нe' посоветува историчарот на уметноста.

НА ШТАФЕЛАЈ СРЕД УЛИЦА

Како изгледал самиот чин на творење во чаршијата може само да се претпостави, а големите сликари кои се занимавале со неа одамна се починати и тајната ја однеле со себе. Единствено нешто што може да ни ја доближи претставата за тоа како настанале, според Плавевски, е техниката во која се изработени овие дела.

"Според техниките што се применувале може да се претпостави дека работеле набрзина, затоа што експресионизмот е брза техника, која бара од сликарот да се изрази во моментот додека го чувствува внатрешниот немир. Многумина од нив работеле директно, со штафелај сред чаршија, некои само поставувале скици додека се на терен, а подоцна ги доработувале делата во нивните ателјеа, а има и примери, како Никола Мартиноски, кому и не му било нужно да излегува на улица или да работи со штафелај среде чаршијата, зашто живеел кај Камениот мост, речиси во чаршијата", вели Плавевски.

Сепак, не е лесно да се извлече генерално правило како изгледало создавањето на овие дела. Секој уметник е свет за себе и секоја техника налага различни услови и различно темпо на работа. Тој дел од приказната напишете си го самите, како што останува на вас самите да си ги дораскажете приказните што ви ги нудат нивните платна.



http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&EditionID=159&ArticleID=4957&Page=1

Friday, August 31, 2007

Саркофазите од Карпош 3

Можеби секојдневно поминувате покрај Музејот на град Скопје кај старата железничка станица, но дали сте свесни какви приказни кријат во себе камените споменици што ги одминувате со полни кеси во рацете, додека туркате детска количка по тротоарот или додека се пробивате низ една од трите коловозни ленти?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте се помислиле ли некогаш кој се’ чекорел по улиците по кои чекорите додека ги бркате дневните обврски со списоче во џебот, чкрткајќи ги една по една оние што сте ги исполниле. Сте се запрашале ли каде биле некогашните населби и некогашните летниковци и овоштарници. Знаете ли кој бил градоначалник или директор на даночната управа на градот во кој живеете или од каде биле некогашните богаташи и занаетчии, кој ги ограбувал домовите на некогашните скупјани и на кои богови им се молеле?

Можеби за многу од овие прашања немате одговор, но сигурно многупати сте биле на неколку чекори од него, чекорејќи покрај камените споменици пред старата железничка станица, одминувајќи ги загледани во часовникот застанат на “пет и седумнаесет”, зборувајќи на мобилен телефон, чекајќи ред за да се пробиете со вашиот автомобил накај Рамстор или некогашна Нова Македонија.

Но, тоа е убавината на Скопје, секогаш знае да ве изненади, како што не’ изненади збирката од литографски споменици пред Музејот на град Скопје, откако нејзините тајни ни ги откри археологот Ленче Јованова, раководител на античкиот локалитет Скупи, древниот предок на Скопје.

СРЕДБА СО ДРЕВНОТО Одговорот на сиве овие прашања го крие збирката од триесетина камени споменици од градот Скупи, откриени во античкиот локалитет, во подножјето на Зајчев Рид, на 5 км од денешниот центар на градот, но и во другите делови на Скопската котлина кои и тогаш биле периферија на градот и - тоа што најмногу не’ изненади - на местото на некои денешни урбани населби, за кои меѓу скопјани владее мислење дека првпат биле населени по земјотресот во 1963 г. Затоа, нека не ве изненадува бројката од околу 23.000 предмети од градот Скупи, колку што поседува денес Градскиот музеј.

“Спомениците што се изложени пред Музејот на град Скопје се само мал дел од камените споменици што се најдени во Скопскиот регион. Преку нив можеме да направиме хронолошки пресек низ материјалната и духовната култура во римскиот период од I до III век од н.е., а одбрани се ексклузивни, раритетни предмети со голема естетска, материјална, историска и археолошка вредност”, вели кустосот Ленче Јованова.

Пред да ги разгледаме заедно еден по еден, ја замоливме да ни објасни нешто за нивната историја и што се’ можеме да дознаеме од нив. Ни кажа дека ќе видиме споменици кои се разликуваат според намената и поводот поради кој биле подигнати, според материјалот и според статусот на личностите на кои им биле посветени.

ЗА СИРОМАСИ - КАМЕН, ЗА БОГАТИ - МЕРМЕР На кој општествен слој му припаѓал покојникот најлесно ќе познаете по материјалот од кој е изработен надгробниот знак. Најчести се спомениците од травертин, изваден од наоѓалиштата што ги експлоатираат и денешните каменоломи во Скопската котлина, а најчесто бил ископуван од наоѓалиштето кај денешното село Свиларе. Иако во помал број, меѓу нив ќе најдете и надгробни спомениците од мермер, кој според геолошките карактеристики, најверојатно, бил донесен од прилепските наоѓалишта. Мермерот и во тоа време бил поскап и можеле да си го дозволат само побогатите граѓани или градските власти, кога поставувале почесни натписи како благодарност за заслужните граѓани.

НА 5 МИЛЈИ ОД ГОДЕЛ Милијарите, како што ни објасни Јованова, се крајпатни столбови со цилиндрична форма, кои освен што ја покажувале оддалеченоста, претставувале и еден вид почесни натписи кои откриваат кој пат кога бил изграден, кој го изградил, кој император владеел во тоа време и какви биле општествените и економските услови. Еден од неколкуте милијари што се изложени бил откриен во ископувањата кај поранешната кожарница Годел. Од текстот што е испишан на неговата површина дознаваме дека на тоа место поминувал пат што го изградил императорот Марко Аврелиј, а станицата била оддалечена 5 милји од Скупи, или 9 км од Зајчев Рид.

ПРОЗОРЦИ КОН МИНАТОТО Најмногу информации за животот во античко Скупи во себе кријат надгробните споменици. Од нив дознаваме кои биле жителите на градот, нивните имиња, потеклото, занимањето и времето во кое живееле. Некои од нив откриваат и интимни моменти на скупјаните во моментите на загуба, искази на благодарност кон починатиот од наследниците на имотот или благодарност на ослободените робови кон господарот што им ја подарил слободата. Од нив можеме да дознаеме и дали покојниците биле од локално потекло или биле доселеници, дали биле староседелци, романизирани доселеници или имале некое друго потекло.

“Скупи било основано како дедуктивна колонија, што значи дека градот бил основан со населување воени ветерани кои 25 години служеле војска во римските легии. Како награда што и’ служеле на империјата, тие добивале земја во некоја од новооснованите провинции. Во првиот век од нашата ера овој простор бил штотуку освоен, така што заради што побрзо романизирање бил населуван со добро романизирани војници, кои 25 години и’ служеле на војската, главно по потекло од Шпанија и од Италија. Од надгробните споменици го дознаваме нивното потекло, но и какви функции извршувале во градската власт, како заслужни граѓани на империјата”, ни објасни Јованова.

Меѓу највпечатливите споменици се надгробните камења на двајца ветерани од Италската енклава, кои со доселувањето добиле имот со во деловите со најплодното земјиште во котлината, отпремнина во пари и значајни позиции во градот. Едниот од нив е надгробниот споменик на Гајус Семпрониус, за кого од епитафот дознаваме дека бил еден од двајцата градоначалници што истовремено владееле со градот, тогашен модел на владеење, нешто како денешните идеи за управување со врзан потпис. Истовремено, Семпрониус бил и квестор, задолжен за градската каса и за собирање на даноците, нешто како тогашен директор на градската Управа за јавни приходи.

Вниманието ќе ви го привлече и споменикот на Валериус Декстер, кој бил едил - врховен судија, истовремено задолжен да се грижи и за јавниот ред и мир и за хигиената во градот. Возбудата ја прави уште поголема и можноста да го видите и неговиот лик кој е издлабен во камен во горниот дел од споменикот.

Ликот на некогашните скупјани ќе го видите и на другиот крај од поставката, во делот накај трговскиот центар Рамстор. Во аголот на самиот крај можете да ја прочитате приказната за Клаудија Фирмина, дваесетгодишно девојче кое починало оставајќи ја во тага нејзината мајка Клаудија Валерија, која го подигнала споменикот на кој еден до друг се издлабени нивните ликови.
Во овој дел од поставката ќе го видите и единствениот споменик со текст на старогрчки јазик. Јазикот и обликот на споменикот укажуваат дека под него некогаш почивал човек чие потекло било од римските провинции во денешна Грција и во Мала Азија, од каде што најчесто се доселувале занаетчии и ситни трговци кои ги следеле римските легии и се населувале во новоосвоените територии. Под споменикот почивала сопругата на занаетчија од грчките доминиони.

ПРЕСВРТ ВО ИСТОРИЈАТА За значењето на информациите што надгробните споменици ги носат со себе, можеби најдобро говори споменикот на скупјанецот Тимони Даси, кој загинал како заповедник на воена единица кохорта, во битка со племето Костобоки, од римската провинција Дакија, на територијата на денешна Романија.

“Според историските извори, тоа племе се пробивало околу 170 г. од н. е., во времето на императорот Марко Аврелиј. Од овој споменик за првпат дознаваме дека Костобоките во своите походи поминале низ оваа територија и дека некаде во близината на Скупи им се спротивставила официјална римска воена единица. За нив се знае дека се пробиле до Грција, но се’ до откривањето на овој споменик се сметаше дека се пробиле преку денешна Бугарија. Токму овој споменик направи пресврт во тој дел од историјата на овој регион”, ни откри археологот Јованова.

САРКОФАЗИТЕ ОД КАРПОШ 3 Можеби најинтересното сознание од оваа приказна за нас беше податокот дека четирите гробни ковчези веднаш пред влезот во Музејот не биле откриени таму некаде, зад Зајчев Рид, туку во една од најурбаните населби на денешно Скопје, во Карпош 3, во околината на денешниот трговски центар Лептокарија. Затоа, не кажувајте туку-така дека Скопје пред шеесет и трета завршувало кај Рузвелтова, а отаде имало само ниви.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=172&EditionID=150&ArticleID=4686&Page=1