Thursday, March 08, 2007

Осми март

Сте чуле ли за Роса Плавева и Накие Бајрам? И јас немав чуено, се’ додека една еманципирана жена не предложи по нив да биде наречен новиот мост кај Маџир маало.

Васко МАРКОВСКИ

Оваа колумна решив да им ја посветам на нашите мајки, жени и ќерки, на нашите пријателки, колешки, на жените што не’ услужуваат на касите во супермаркетите, зад шалтерите во банките, на неколкуте жени што не’ возат во градските автобуси и во такси-возилата, на жените што не’ родиле и што ги родиле нашите родители и што ги родиле нашите деца, но не затоа што нешто многу ми значи поводот поради кој 8 март е прогласен за меѓународен ден на жената, туку затоа што ми се допаѓа да имаме барем еден ден во годината кога ќе им посветиме екстра-внимание и кога ќе се сетиме на гестот да им подаруваме цвеќе, да им кажеме дека сме среќни што ги имаме и да им ги исполниме домовите со мирис на цвеќиња.

Би можел тука да заглавам во муабети дека добивам непријатни нагони во стомакот кога ќе
се сетам како изгледаат вестите што информираат за манифестациите со кои разноразни здруженија го одбележале 8 Март, но некако попријатно и поинтересно ми доаѓа да потсетам на две жени кои придонеле за издигнувањето на самосвеста на жените во Македонија.

Сте чуле ли за Роса Плавева и Накие Бајрам? Искрено и јас немав чуено, се’ додека една еманципирана жена не објави исклучително инвентивен предлог како да им се оддаде почит за тоа што го направиле за еманципацијата на жените во Македонија.

Дали сте чуле за предлогот на уметничката Христина Ивановска новиот мост, што ги поврзува Скопското сајмиште и Маџир маало, да го носи името на Роса Плавева и Накие Бајрам, Македонка и Турчинка кои во далечната 1907 година, заедно со дваесетина Турчинки од Скопје решиле да го кренат гласот против зарот и фереџето, деловите од облеката со кои со закон биле обврзани да си го прикриваат лицето муслиманските жени.

Немам ништо против тоа жените да носат мантил и шамија, ако тоа го одбрале доброволно или поради почит кон верските чувства на семејствата во кои живеат. Но, исто така сметам дека на тенок мраз е и аргументот оти тоа ги прави да бидат помало искушение за туѓите мажи, бидејќи лично бев стаписан од привлечноста на мојата соученичка Мона Хасан од Њу Џерси, со која заедно одевме на часови по турски во Истанбул.

Но, нашиот мост се’ уште нема име, иако дури пред две години Ивановска го доставила предлогот според сите процедури до Градската комисија за именување на мостовите и улиците. Да се надеваме дека наскоро ќе чуеме дека бил прифатен.

Кешке да е така!

Thursday, March 01, 2007

Ид­ни­от звук на Скоп­је

За­тво­ре­те ги очи­те и оби­де­те се да се при­се­ти­те на зву­ци­те што ги впи­ва­те од сво­ја­та око­ли­на.

Ва­ско МАР­КОВ­СКИ

Би мо­же­ле ли да го за­мис­ли­те зву­кот на гра­дот по де­се­ти­на-пет­на­е­сет го­ди­ни? Се оби­ду­вам по­дол­го вре­ме, но сe' не­ка­ко те­шко ми оди, сe' не­ка­ко ви­зи­ја­та ме во­ди кон бу­ча­ва и шум во ни­зок тон. Мо­же­би зву­чи пе­си­ми­стич­ки и на ме­не вли­јае дожд­ли­во­то вре­ме до­де­ка го пи­шу­вам ова, но не мо­жам да на­се­там што е тоа што ќе до­не­се по­ве­дар звук око­лу нас.

Се­те­те се, на при­мер, на зву­ци­те што сте ги впи­ва­ле за вре­ме на дет­ство­то, во мла­до­ста или пред пет­на­е­сет-два­е­сет го­ди­ни. Оби­де­те се да се по­тсе­ти­те на автен­тич­ни­те зву­ци што сте ги слу­ша­ле са­мо во Скоп­је, кои мо­же­би ги има и на дру­го ме­сто, но не зву­чат исто.

За­тво­ре­те ги очи­те и оби­де­те се да се при­се­ти­те на зву­ци­те што сте ги впи­ва­ле од сво­ја­та око­ли­на. Ќе ги чу­е­те не­ко­гаш­ни­те пти­ци во не­ко­гаш­но­то дрв­це во ва­ши­от двор, кое по­доц­на тре­ба­ло да & го от­ста­пи ме­сто­то на оп­ла­та­та за но­ви­те те­ме­ли на ва­ша­та ку­ќа. Ќе ги чу­е­те штур­ци­те што не­ко­гаш се кри­е­ле низ тре­вки­те во дво­рот на со­се­дот, се­га за­се­ко­гаш пре­кри­е­ни со два­е­се­ти­на „сан­ти­ми“ бе­тон - за по­лес­но да се мие дво­рот. Си­гур­но ќе се се­ти­те и на ми­го­ви­те ко­га по­ра­ди ре­тки­те „фи­ќа“ и „сто­е­де­ни“ од­вре­ме-на­вре­ме тре­ба­ло да го по­ви­ши­те гла­сот за да си го про­дол­жи­те раз­го­во­рот со со­го­вор­ни­ци­те без да за­пре­те.

Или, из­ле­зе­те со умот мал­ку по­да­ле­ку, кон цен­та­рот на гра­дот. Ја па­ме­ти­те ли не­ко­гаш­на­та ти­ши­на и спо­којс­тво­то што ви го вле­ваа во ср­ца­та ули­ци­те на Де­бар Ма­а­ло, ше­тај­ќи под че­сти­те ли­пи, со очи­те кра­деј­ќи сли­ки од уба­во не­гу­ва­ни­те гра­ди­ни во ули­ци­те кај „Ап­че“. Или приб­ли­же­те се поб­ли­ску - на при­мер, кај по­ра­неш­на Ме­ѓу­град­ска. Ка­де е де­не­ска џа­го­рот и вр­ву­ли­ца­та што ви ги дал­ди­су­ваа мис­ли­те кон не­кои па­ту­ва­ња, про­ни­жа­ни со по­ви­ци­те на чи­ста­чи­те на чев­ли, веч­но под­го­тве­ни да „исе­чат“ не­кој „дош­љак“ што уште не им ги на­у­чил фин­ти­те. Се се­ќа­ва­те ли на зву­ци­те што сте ги слу­ша­ле по­крај сред­но му­зич­ко и Му­зич­ка ака­де­ми­ја, ми­ну­вај­ќи од МНТ на­кај „Пи­рин Пла­ни­на“ или ве­ќе и ими­ња­та на не­ко­гаш­ни­те култ­ни те­ра­си сме ги за­бо­ра­ви­ле. Се се­ќа­ва­те ли на чкри­пе­ње­то на со­пи­рач­ки­те на не­ко­гаш­ни­те ноќ­ни авто­бу­си, до­де­ка за­ле­та­ни за­ста­ну­ваа да ги сим­нат пат­ни­ци­те? Којз­нае? Мо­же­би тол­ку сме отрп­на­ле и тол­ку сме се на­вик­на­ле на нив што ве­ќе не ги за­бе­ле­жу­ва­ме, ка­ко што ве­ќе не ги за­бе­ле­жу­ва­ме ни се­којд­нев­ни­те „Ај­де хан­зап­ласт - де­сет де­на­ри“ на же­на­та со за­сип­нат глас на вле­зот на „Тр­гов­ски“ од стра­на­та на „Мер­кур-им­порт“.

До ка­де ва­ка? Што ќе би­де ид­ни­от звук на Скоп­је, ако сe' по­ве­ќе зву­ци­те на при­ро­да­та и гла­со­ви­те на лу­ѓе­то & го от­ста­пу­ва­ат ме­сто­то на бу­ча­ва­та од авто­мо­би­ли­те, на му­зи­ка­та од лет­ни­те те­ра­си по ули­ци­те, на зву­кот на ску­те­ри­те низ Град­ски­от парк. На­ви­сти­на не­мам по­ве­дра ви­зи­ја? Да се на­де­ва­ме де­ка ова е са­мо уште еден мра­чен ден што ми го при­ре­дил дол­го­о­че­ку­ва­ни­от дожд?

Ке­шке да е та­ка!

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=213&ArticleID=10035

Thursday, February 22, 2007

Пло­штад „Веч­но цр­ве­но“

Штом ве­ќе се ба­ра­ат пред­ло­зи, го пред­ла­гам ова име за рас­крс­ни­ца­та кај МЦМ, за­што мо­же да ви по­ми­не жи­во­тот че­кај­ќи да се вклу­чи зе­ле­но за пе­ша­ци.

Ва­ско МАР­КОВ­СКИ

Би­деј­ќи мно­гу­ми­на од вас го под­др­жаа пред­ло­гот за ури­ва­ње на ки­не­ски­от ѕид од Бит-па­зар, овој­пат ре­шив да ви пред­ло­жам уште не­што. Си­гур­но сте за­бе­ле­жа­ле де­ка де­но­ви­ве е по­втор­но акту­ел­на те­ма­та за пре­и­ме­ну­ва­ње на ули­ци­те во Скоп­је и де­ка не­кои оп­шти­ни ве­ќе ги до­ста­ви­ја сво­и­те пред­ло­зи до град­ска­та ко­ми­си­ја, ко­ја ре­ша­ва за пре­и­ме­ну­ва­ње­то.

До­се­га имав мож­ност де­тал­но да ги разг­ле­дам са­мо пред­ло­зи­те на оп­шти­на Ча­ир и да ја чу­јам ге­не­рал­на­та на­со­ка на пред­ло­зи­те што ги под­го­тву­ва оп­шти­на Ки­се­ла Во­да и, искре­но да ка­жам, мис­лам де­ка гра­дов зас­лу­жу­ва по­го­ле­ма ин­вен­тив­ност.

Не сум исто­ри­чар и не сум до­вол­но упа­тен во исто­ри­ско­то зна­че­ње на лич­но­сти­те и на­ста­ни­те што се пред­ло­же­ни, а не сум ни прем­но­гу упа­тен во зна­че­ње на лич­но­сти­те и на­ста­ни­те што тре­ба да им ги от­ста­пат си­но-бе­ли­те таб­ли на но­ви­те.

Мо­же­би проб­ле­мот е во ме­не, но не мо­жам да из­бе­гам од впе­ча­то­кот де­ка мно­гу се за­ни­ма­ва­ме со би­тки, вој­ни, вој­ско­вод­ци и со ос­ло­бо­ди­тел­ни про­це­си. Ки­се­ла Во­да ги пред­ла­га ими­ња­та на за­ги­на­ти­те бра­ни­те­ли од 2001, а Ча­ир пред­ла­га чле­но­ви на ОНА и на ОВК на ме­сто­то на бор­ци­те од НОБ.

Не­ма­ме ли не­што да си ка­же­ме за уба­ви­ни­те на жи­во­тот што го жи­ве­е­ме, па по нив да ги на­ре­че­ме и ули­ци­те, за пр­во­то што ќе го ви­ди­ме на­у­тро, да ни вбриз­га ве­дри­на во де­нот. Не ве­ру­вам де­ка де­ца­та што се ро­ди­ле де­нес ќе има­ат не­ка­кви чув­ства за на­ста­ни­те и за лич­но­сти­те што би­ле ло­кал­ни хе­рои пред сто­ти­на го­ди­ни. Не­ка не ме раз­бе­рат по­греш­но жи­ви­те хе­рои, без ог­лед за што во­ју­ва­ле, но пог­лед­не­те ја Зем­ја­та од са­те­лит­ска сним­ка и ка­же­те да­ли не сме заг­ла­ве­ни во „те­сен круг“, а по­им не­ма­ме за „тол­кав уни­вер­зум“.

Ко­га сме кај уни­вер­зу­мот, најм­но­гу ми се до­пад­на пред­ло­гот за но­во име на ули­ца­та Ва­сил Аџе­лар­ски, иа­ко не се сог­ла­су­вам ток­му скоп­ски­от вој­во­да од Илин­ден­ско­то во­ста­ние да оста­не без ули­ца. Но­ви­от пред­лог е Ви­ли­јам Гре­го­ри, за ко­го во образ­ло­же­ни­е­то пи­шу­ва „аме­ри­кан­ски астро­на­ут од ал­бан­ско по­тек­ло“.

Јас пред­ла­гам рас­крс­ни­ца­та на ули­ца Илин­ден­ска кај МЦМ да се на­ре­че пло­штад „Веч­но цр­ве­но“, за­што мо­же да ви по­ми­не жи­во­тот че­кај­ќи да се вклу­чи зе­ле­но за пе­ша­ци.

Се на­де­вам ќе ме под­др­жи­те.

Ке­шке да е та­ка!

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=207&ArticleID=9704

Sunday, February 18, 2007

Ста­ра фо­то­гра­фи­ја

Ќе мо­же ли де­нес не­кој да го фо­то­гра­фи­ра, на при­мер, Бит-па­зар со са­мо еден авто­мо­бил и ед­но ка­ми­он­че во ка­да­рот, без ре­ту­ши­ра­ње и без фо­то­шоп.

Ва­ско МАР­КОВ­СКИ

Раз­мис­лу­вам да рас­пи­шам кон­курс за на­град­на игра, но уште на по­че­то­кот да ви ка­жам да не оче­ку­ва­те не­ко­ја го­ле­ма на­гра­да. Ма­кси­мум што мо­жам да да­дам е до­ру­чек во не­ко­ја бу­рек­чил­ни­ца на Бит-па­зар или не­ка­ков сенд­вич, на при­мер, до­нер во Ста­ра чар­ши­ја.

Разг­ле­ду­вав ста­ри фо­то­гра­фии од Скоп­је и ви­дов фо­то­гра­фи­ја што ме оста­ви ста­пи­сан. Не­кој ус­пе­ал да го уло­ви Бит-па­зар, спо­ред сен­ки­те око­лу 9 ча­сот на­у­тро, и во ка­да­рот има не­кол­ку тез­ги­ња, не­кол­ку лу­ѓе и се’ на се’ еден авто­мо­бил и ед­но ка­ми­он­че „ТАМ“ на глав­на­та ули­ца. Ни­што по­ве­ќе. Мо­жам да си за­мис­лам де­ка во мо­мен­тот на фо­то­гра­фи­ра­ње­то мо­же­ле да се слуш­нат пр­ви­те уда­ри на че­кан­чи­ња­та на за­на­ет­чи­и­те во чар­ши­ја­та, след­ни­те во­зи­ла што ќе дој­дат од кај Ја­ја-па­ша или од кај Суд­ска па­ла­та и гра­ка­ње­то на не­ко­ја пти­ца, ко­ја тек-тук ќе пре­ле­та.

На ум ми пад­на еден текст што го про­чи­тав де­но­ви­ве, во кој де­мо­гра­фи­те пред­ви­ду­ва­ат де­ка до 2020 го­ди­на вкуп­ни­от број жи­те­ли во Ма­ке­до­ни­ја ќе се на­ма­ли за око­лу 300.000, кол­ку ед­на по­ло­ви­на од вкуп­но­то на­се­ле­ние на Скоп­је де­нес, а исто­вре­ме­но, во друг текст, про­чи­тав де­ка во не­кол­ку оп­шти­ни во Скоп­је ќе се гра­дат но­ви на­сел­би, на ме­ста за кои ни­ко­гаш не сме по­мис­лу­ва­ле де­ка не­ко­гаш ќе би­дат на­се­ле­ни. Зај­чев рид, „зад­ни­те“ па­ди­ни на Вод­но...

Не­ка­ко не мо­жам да за­мис­лам по кои ули­ци ќе одат на ра­бо­та си­те тие „но­ви“ лу­ѓе, гле­дај­ќи де­нес кол­ку ни се пре­на­тру­па­ни ули­ци­те и тро­то­а­ри­те со во­зи­ла. Би мо­же­ле ли да за­мис­ли­те ка­ко ќе изг­ле­да по 13 го­ди­ни рас­крс­ни­ца­та кај Бит-па­зар и кол­ку во­зи­ла ќе има та­му во 9 ча­сот на­у­тро.

Му фр­лам ра­ка­ви­ца на ју­на­кот што ќе ус­пее да ја фо­то­гра­фи­ра, а во ка­да­рот да „уло­ви“ са­мо еден авто­мо­бил и ед­но ка­ми­он­че на ко­ло­во­зот. Ми ли­чи не­воз­мож­но, ка­ко да ба­рам не­кој да ми до­не­се фо­то­гра­фи­ја сни­ме­на во Њу­јорк вче­ра со ку­ли­те-близ­нач­ки здра­ви и пра­ви, без ре­ту­ши­ра­ње и без обра­бо­тка на фо­то­шоп.

Не ве­ру­вам де­ка тоа ќе мо­же да го на­пра­ви ни­ту еден фо­то­ре­пор­тер, око­лу ко­го се пле­тат ми­то­ви де­ка ус­пе­ал да го уло­ви пло­шта­дот Ма­ке­до­ни­ја точ­но на плад­не, без ни­ту еден чо­век во ка­да­рот. По­ну­да­та ва­жи и за не­го, ако тре­ба за та­ков мај­стор и ќе го по­до­бри­ме на­град­но­то ме­ни.

Не знам, но се’ ми се чи­ни де­ка ни­ко­гаш по­ве­ќе не­ма да ја ви­ди­ме таа сли­ка што ја ове­ко­ве­чил нез­нај­ни­от фо­то­граф. Не ве­ру­вам де­ка не­ко­гаш по­втор­но ќе мо­же­ме да ги чу­е­ме че­кан­чи­ња­та на за­на­ет­чи­и­те или пти­ци­те, кои тек-тук пре­ле­ту­ва­ат над ули­ца­та.

Ке­шке да не е та­ка!

Friday, February 09, 2007

Семафорот во Маџир Маало

Верувам дека не сум единствениот возач кому нервите му попуштаат додека вози по скопските улици и кој секојдневно бидува изненаден од напливот на возачка некултура, кој е толку силен, што секојдневно сме изненадени колку се прифаќаме од дозата сообраќајно насилство која секојдневно ни се сервира.

Сте поминале ли некогаш кај „новиот семафор“, во Маџир Маало, што го поставија кога го пуштија „новиот мост“ кој води од Маџир Маало кон Скопското сајмиште. Секојдневно минувам оттаму уште откако го пуштија и навистина бев изненаден од сообраќајното решение, што било избрано против „возачката логика“ на луѓето што патот ги води од улица Владимир Комаров во Острово кон новиот мост и Скопското сајмиште. И, оттогаш наваму, секојдневно има што да се види. Делот од улицата под колосеците на Железничката станица е организиран во две ленти од кои едната е за скршнување кон лево, а во другата ви е дозволено да одите само кон Маџир Маало, иако веднаш десно е мостот. Но, уште од првиот ден реткост, како рак во Вардар, е да најдете некој што не скршнува десно иако е забрането.

Секојдневно, уште додека сте дома и се подготвувате за на работа, а потпетиците на некоја сосетка веќе одѕвонуваат по скалилата во 7 часот, таму веќе се наредила колона од возила што наумиле да прават прекршок. Но, тоа е веќе нивни избор и на вас останува дали ќе се придружите или ќе ја одберете „легалната алтернатива“, да скршнете по подолгиот пат.

Но, кој да ве заштити од насилството што секојдневно ви се приредува ако сте одбрале оттаму да тргнете кон „легалните“ насоки. Обидете се да застанете во лентата за право, а да не сте наумиле да правите прекршок и да одите десно.

Лично ќе можете да почувствувате што е сообраќајната агресивност. Нема полесно да поминете и во лентата за лево, затоа што таму ќе ве нападнат свирките на возачите што планирале да одат право, но сакајќи да ја избегнат агресијата, веќе по правило се престројуваат лево.

Донекаде во сево ова ве охрабруваат и плакатите што ве пречекуваат на деветте столбови од десно, кои ви велат: „Верувај во себе - имаш алтернатива“, „Да се остане човек“ или „Иднина наместо судбина“.

За да не помислите дека со колумнава сум станал кодош - се пријавувам да бидам првиот што ќе биде казнет. Прекршок правам секој работен ден, меѓу 7 и 9 наутро.

Да се надеваме дека еден ден сообраќајците ќе испратат „терминатор“ кој ќе извика: „Јас сум вашиот најголем кошмар“ и „I'll be back“.

Кешке да е така!

Аквадуктот

Никогаш не сум го видел скопскиот аквадукт, за кого толку сме слушале, почнувајќи од часовите по историја во основно училиште, до неколкуте стотини радио или ТВ-прилози на таа тема што сме ги слушнале или гледале, но подолго време ми тлее некоја возбуда, откако чув дека општина Бутел наумила од него да направи атрактивна туристичка дестинација.

Веднаш на ум ми падна дека не е така далеку ни 2008 година, кога, според многуте најави, треба да биде изграден и заобиколниот пат околу Скопје, не случајно, затоа што делницата што ќе ги поврзе Бутел и Топанско Поле со Ѓорче Петров, ако добро сум разбрал, ќе минува во близина на аквадуктот.

Ме возбуди тоа што, како што тргнале работите, се поблиску му приоѓаме на објектот, затоа што е докажано дека кај што има пат, таму има и луѓе и развој.

Мостот е долг 400 метри, а од некогашните 200 сводови денес се останати 55. Бил изграден за да го снабдува некогашно Скупи со вода за пиење од изворите на Скопска Црна Гора. Изѕидан е до камен и од тули, потпрени врз масивни столбови во форма на коцка. Некои велат дека бил изграден во 6 век, некои полемизираат дека е римска, рановизантиска и византиска градба, а единственото што е извесно е дека кон крајот на 15 век, војсководецот Мустафа-паша извршил реконструкција, за да може преку него да спроведе вода до Мустафапашината џамија.

Еден од моите професори во средно градежно училиште, колку што паметам, на некој час рече дека аквадуктот е последица на непознавање на физиката. Претпоставката му беше дека градителите на аквадуктот не знаеле за законитоста на „споените садови“, штом решиле наместо подземни цевководи да подигнат мост во долот меѓу две брда. Можеби претпоставката му е на место, но, сепак, ме држи скепса дека некој сепак сакал да ја почувствува славата на градителите, зашто кој може да го види тоа што е градено под земја?

Но, тоа нема да ми ја намали радоста и желбата еден ден и ние да имаме маало покрај аквадуктот, како истанбулското маало Фатих, во кое сонцето доаѓа во собите минувајќи низ сводовите на двокатниот аквадукт, кој го изградиле римјаните во 375 година. Или да стане наше секојдневие, макар и за да го опцуеме што токму покрај него ни се расипала колата. А и добра е идејата на општина Бутел, освен атракција за туристи, местото да го претвори во ново шеталиште за бутелчани.

Кешке да е така!

Кинескиот ѕид од Бит-пазар

Бидејќи станало многу модерно да се предлага нешто некаде да се урива, решив еден предлог дададам и јас. Можеби ќе речете како може да биде благородно нешто да се урива, но, верувајте, ова е повеќе нешто како симнување тетоважа, направена во лудоста на младите години.

Неколку години не бев отишол пеш на Бит-пазар, а кога сум минувал оттаму обично сум бил зад воланот, сконцентриран да не ми излета човек пред автомобилот, та затоа не сум можел да погледнам лево-десно.

Неодамна отидов, чекајќи еден пријател да заврши работа во банка и останав стаписан кога подзастанав пред некогашен „Нов дом“ со погледот кон Султанмуратовата џамија. Не можев да поверувам дека во меѓувреме пред џамијата никнала „зградурина“.

Не верувам дека има некој што не ја знае грандиозната џамија до Саат-кулата, која ја изградил султанот Мурат Втори, дваесетина години по катастрофалниот земјотрес што го срамнил Скопје во 1555 година. Не можев да поверувам дека некој се дрзнал да изгради толкав „ѕвер“ и да го скрие хоризонтот кој влегол и во холандската гравура што денеска секојдневно ја гледаме низ прозорецот на стоденарката. Како можел некој да ни стави црн превез пред погледот кон Саат-кулата, што исто така ја изградил Мурат Втори, како прва Саат-кула на Османлиската држава, за која механизмот го порачале од Унгарија, заедно со мајстор што ќе живее во Скопје да се грижи за него.

Којзнае, можеби и тој што го изградил „ѕидот“ паднал во искушението низ кое минуваа младите „војничиња“ на ЈНА, кои ги тетовираа имињата на минливите љубови, заслепени од љубовта и немајќи што попаметно да направат со парите што им ги испраќале родителите. Знае ли тој за честа што ја имало Скопје да добие џамија од Мурат Втори, какви што добиле во истата деценија Едрене и Бурса, престолнините на Османлиската империја пред неговиот син султан Мехмет Освојувачот да го освои Истанбул?

Но, некој ја направил бељата, дали тој што го направил тоа или тој што му дозволил да изгради Кинески ѕид на Бит-пазар. Останува да не тешат стиховите на поетот Орхан Вели во неговите „Песни на асфалтот“, кој ја опеал радоста на шетањето на Истанбул, онаква каква што ја гледале обичните луѓе: „Колку е убав хоризонтот / што ќе го видиш / кога ќе ја урнат зградата над патот“.

Можеби повторно некој ќе рече дека е среќа што е весникот бесплатен, па не мора да плаќа за оваа колумна. Но, да се сетиме на Џон Ленон и да потсетиме на неговите зборови: „Можеби ќе речеш дека сум сонувач, но не сум единствениот. Се надевам дека еден ќе ни се придружиш и светот ќе се сплоти во едно“.

Кешке да е така! И кешке некој да се сети да ја вброи и таа зграда во списокот за уривање.

Куќен совет

За што да ви пишувам денеска? Верувајте дека ова прашање ми создаде големи маки, ми го протресе умот и буден и на сон, пред се зашто предизвикот ми дојде одеднаш, дури и ненадејно. Требаше во 24 часа да решам дали ќе пишувам, да одговорам дека прифаќам и навреме да ја напишам првата колумна за да се отпечати во весников што ви е в раце.
Нема да ви раскажувам за породилните маки што ги имав со неа, затоа што веќе пред очи ми е жена ми, со весникот в раце, подготвена да каже, „Туф, туф, и ти си знаел што се породилни маки?“. Капитулирам.

Сепак, морам да ви признам дека задачата ми ги одзеде мирот и сонот и буден и додека површно спиев. Ме прошета низ полиците со книги, низ рафтовите со дискови, низ маалските улички и патеки и низ подрумот на мојата зграда, се некаде тргнат да најдам тема за денешната колумна. Таму некаде и ја најдов.


Пред месец, месец и половина еден сосед ми тутна в раце ќеса со зелена тетратка, коверт со некакви хартии, ташниче со печат, купче пари и две блокчиња хартија.

Сфатив зошто доаѓа, зашто не така одамна ми најави дека мене ми идел редот да бидам благајник на куќниот совет, тешејќи ме дека тоа и не е така тешка обврска, лесно ќе влезам во штос, луѓето веќе почнале поредовно да си ги намируваат обврските. Сакал-не сакал, го земав ќесето, се напивме кафе, ги преброивме парите, ги чув првите совети и разменивме неколку идеи што да се прави со зградата.

Што сум прифатил почнав да станувам свесен кога ги видов двата листа соопштение на влезната врата во зградата, со кои станарите се известуваат дека било направено примопредавање на обврските, нов благајник е тој и тој, а за идеите што ги разменивме со комшијата додека пиевме кафе веќе беа закажани термини за реализација.

Оттогаш загубив дел од мирот. Ја презедов обврската, но никако не можам да најдам мотивација да почнам да го извршувам тоа што се очекува од мене. Едноставно не сум скроен за тоа. Не сум јас за „каса-прими“ и „каса-исплати“. Никогаш не сум сакал да се занимавам со пари, да прифатам благајнички обврски, да учам сметководствено-банкарски процедури и воопшто, да имам одговорност кон туѓи пари. Се обидов тоа да му го укажам на комшијата првиот пат кога предложи да ги преземам обврските - но, веројатно тој беше помотивиран да се ослободи од обврската отколку што јас бев енергичен да одбијам да ја прифатам.

Едноставно, не можам да најдам сила во себе, да одам од врата на врата со реченицата „Добро вечер, комшија.. пари за куќен совет...“, со блокчето „каса-прими“, да ги решавам проблемите на зградата. „Едноставно, нели“, немам сила да водам уште едно домаќинство, волонтерски.

Во зградата сум три и пол години. Оттогаш се променија четири-пет благајници, но најспособен се покажа мојот претходник. Но, со ова не барам разбирање за мојот неуспех туку сакам да му оддадам почит за неговиот успех. Бидејќи уште непочнат станав свесен за тежината на обврските што ги извршувал, ќе предложам благајник повторно да е тој, а трудот да му го хонорираме, макар само јас и жена ми, унилатерално. За да не помислите дека сум дембелија или опструктор, планот ми е истовремено да предложам волонтерски да помагам во разубавување и на заедничкиот простор во зградата, и во иднина, како и досега, да се грижам за хигиената во влезот, за ненарушување на мирот на моите соседи и под итно да ги фрлам гајбите со стаклени садови што пред месец-два ги изнесов пред мојот подрум.

И јас би сакал влез што се заклучува, во кој се влегува само откако ќе се најавите кај домаќините, во кој нема да ми го украдат велосипедот, во кој децата на соседите нема да ми ги вадат пратките и флаерите од поштенското сандаче, во кој нема да ставам слушалки со гласна музика за да можам на раат да читам пред да заспијам, а вниманието да не ми го одземаат „Пинк“ и „БК“ од комшискиот телевизор. Мојот придонес ќе го дадам со тоа што ќе го воспитам моето дете да не им го прави тоа на соседите.

Се надевам дека предлогот е коректен.

Кешке да е така!

Friday, January 12, 2007

Кичево во тага

Фотографии: Киро Попов
Молк, тага и горчина се спуштија вчера над улиците на Кичево. Општината прогласи ден на жалост, кафулињата ја исклучија музиката, а кичевци ги оставија обврските и отидоа пред црквата Свети Петар и Павле да им оддадат почит на Богдан Запотовски, Јово Лазевски, Југослав Полески и Дејан Наумовски, работници во „Тајмиште“, кои загинаа завчера кај месноста Славеј, на автопатот Охрид-Кичево.

Улиците во центарот на градот беа претесни за да може да помине поворката од автомобили и автобуси, а јавното комунално претпријатие мораше да позајми погребни возила од Македонски Брод, Прилеп и од Охрид.

Додека најблиските го слушаа опелото за нивните сопрузи, татковци и роднини, кичевци пред храмот се присетуваа на Богдана, Југета и на Дејанa, одвреме-навреме погледнувајќи кон трите крста потпрени на ѕидот на црквата. Повозрасните се присетија и на тешката сообраќајна несреќа од 1973 година, кога, на речиси истото место, враќајќи се од работа, загинале две момчиња и две моми од Кичево.

Во истиот момент најблиските се простуваа и од Јово, кој беше погребен на гробиштата во блиското село Раштани, каде што биле погребени неговите родители и братот, кој пред некоја година загинал на работното место.

Несреќата се случи завчера доцна попладне, во непосредна близина на мотелот „Починка“, а, според првичните сознанија на полицијата, причина била пречекорената брзина на двете возила - „ладата“ во која биле работниците на „Тајмиште“ и црната „ланча“ со тирански таблички, во која биле загинатите Г’зим Шехи и Аљбан Бебља, државјани на Албанија.


За живот уште се бори кичевецот Драге Стојковски, кој вчера ургентно беше пренесен во Клиничкиот центар во Скопје, од болницата „Свети Еразмо“ во Охрид. Според нашите сознанија, Стојковски е во критична состојба, со внатрешно крвавење и тешки повреди на ‘рбетниот столб.


Загинатите кичевци зад себе оставија малолетни деца, а по најстариот од нив, Богдан Запотовски, ќе тагуваат и внучињата од неговите ќерки.


12 јануари 2007


http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=5&tabid=1&EditionID=172&ArticleID=7405

Wednesday, November 08, 2006

Почитувани посетители. Ви го пренесувам текстот за турската култура во Македонија што го објави Светскиот сервис на Би-Би-Си, во кој, покрај другите соговорници, зборувам за моето искуство со турскиот јазик, традиција и култура.


8 ноември 2006

Турската култура присутна во Македонија

Денес во Македонија живеат околу 80 илјади Турци, но двата народа биле заедно доволно долго за да си пренесат едни на други дел од своето однесување и животните навики.

Па колку турската култура е се’ уште присутна во Македонија?

Последниот турски војник замина од Македонија пред 96 години, но овде денот се уште започнува со турско кафе.

Некои го нарекуваат македонско, но сите знаат дека вкусниот пијалок, кој потекнува од арапскиот свет, дошол на овие простори заедно со Османлиите за да остане тука со векови.

За разлика од модерните инстант-кафиња, турското е најпопуларно, и се’ уште не ја изгубило спецификата во начинот на приготвување.

Турско кафе

Но, пиењето турско е многу повеќе од обично пиење кафе, вели почесниот турски конзул во Македонија, Омер Сулејман:

„Кафето подразбира да имаш ѓезве, филџан, вода и локум, да имаш време да седнеш и да го споделиш со пријатели и секако, да уживаш во него".

Денес во Македонија живеат околу 80 илјади Турци, но двата народа биле заедно доволно долго за да си пренесат едни на други дел од своето однесување и животните навики.

Секој Божиќ се прави кадаиф, а на Бајрам се служи задолжителната баклава. И натаму се привлечни слаткарниците во кои се продава боза, а неодминливи се и кафеанчињата каде се јаде чкембе-чорба и турли-тава.

Македонците толку „сраснале" со турската кујна, но и со јазикот, така што не се ни свесни дека и некои, навидум, обични зборови имаат турско потекло.

Професор Људмил Спасов од Филолошкиот факултет вели дека турцизмите се нераскинлив дел од македонскиот јазик.

„Тие се дел од разговорниот јазик и му даваат посебна специфика: дојди на чашка муабет. Додека во литературниот јазик постојат турски зборови за кои не сме свесни, се употребуваат и како научни термини и нема потреба да се исфрлат. Тие се дел од активниот зборовен фонд на стандардниот јазик".

Турцизмите дел од јазикот

Во македонскиот јазик се избројани околу три илјади турцизми. Но, кога Васко Марковски се запишал на студии по турски, се изненадил дека го знае јазикот кој не му е мајчин.

„Кога дојдовме на првите часови на студии првото прашање од професорите беше: Знаете ли турски? Одговоривме дека не знаеме, а тие почнаа да не распрашуваат, што правите прво наутро, одговараме погледнувам низ „пенџер", правам кафе во „ѓезве", пијам од „филџан"...Употребивме три турски збора за една минута, а професорите ни рекоа зошто велите дека не знаете турски."

Раскажувајќи ја анегдотата од првиот академски час, Марковски кој е вљубеник во турската култура и традиција, приготвува чај за своите најблиски и тоа во посебни садови и токму по ориенатален рецепт.

Во моментите за уживање, како што вели, не ретко слуша и турска музика.

„Традиционален мелос“

А и песната, која е толку карактеристична за овој географски простор, не можела да остане недопрена од турско влијание, ако се знае за непосредниот контакт меѓу населението, објаснува професор Спасов:

„Факт е дека голем дел од она што го нарекуваме традиционален македонски мелос, а за кој во Грција, Албанија, Бугарија, Србија...ќе ви речат дека е нивна традиција, всушност е мелос кој е добиен како резултат на контактот со турскиот или ориенталниот мелос. А, постојат и староградски македонски песни каде дел од стиховите се на македонски, а дел на турски јазик бидејќи турскиот значел престиж".

Но, по падот на турската империја животот се менува, а со тоа, како што вели Спасов, голем број турцизми се заменуваат со зборови од словенско или англиско потекло.

Сепак, комуникацијата меѓу двата народа, со особено близок менталитет, продолжува и натаму.

Марковски сосема спонтано ја објасни животната филозофија на луѓето овде каде се преплетуваат животите и патиштата на исламот и христијанството:

„Неодамна читајќи книги на Орхан Памук забележав една реченица, мислам дека е на Ататурк а која стои запишана на влезот на касарните во Турција: „Среќен сум што сум Турчин". Ова го доживувам како дел од себе. Има во мојата душа доволно место да бидам и Турчин".

преземено од:

http://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2006/11/061108_marija_turcija.shtml

Saturday, November 04, 2006

Кисела Вода против скапа обична


Советот на општина Кисела Вода е против барањето на скопскиот градоначалник Трифун Костовски за поскапување на водата за пиење за 91 отсто, јави МИА.


Советот на последната седница заклучи дека барањето е неоправдано и оцени дека е потребно да се направи анализа за работата на скопски „Водовод и канализација“, за да се утврдат причините за економската состојба во претпријатието. Заклучоците Советот ќе ги достави до Советот на градот Скопје, а преку градоначалникот Џорџе Арсов ќе го информира Координативното тело на градоначалниците на скопските општини.

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=15&tabid=1&EditionID=115&ArticleID=4615

Thursday, July 27, 2006

Дојран како во златните времиња

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Ирена АТАНАСОСКА

„Водата е живот“. Ова е првата порака што ќе ве пречека на крајпатните табли уште на влезот на Нов и на Стар Дојран. Ако подолго време не сте ги посетиле, уште веднаш ќе можете да го почувствувате тоа. Ривиерата е живната, улиците се исполнети со минувачи, а туристичките работници, како што велат и официјалните податоци, веќе ги тријат рацете.
Кого и да прашате, ќе ви рече дека еколошките црни денови поминале, се враќа водата во езерото, а со неа се враќа и животот во градот.

Пријатно добредојде

Веднаш ќе почувствувате ведрина, уште со првиот чекор по асфалтот, но не можете веднаш да сфатите што е тоа што ве исполнува со пријатни чувства. Нешто како да лебди во воздухот, покрај брегот, на шеталиштето, или по главната улица, додека ги набљудувате убаво уредените дворови, и доминантната розова боја на расцунетните леандри. Погледот ви се спушта и кон автомобилите, сакајќи да видите од каде се се дојдени туристи. Меѓу регистарските таблички ќе забележите велешки, кумановски, скопски, гостиварски, штипски, па дури и охридски. И, не е случајно.

- Овде сум две недели и ако можам да одложам некои обврски ќе останам до 15 септември. Како ни е погодено, не ми се оди во Скопје. Кога ќе ми текне само колку е таму се забрзано, натуткано, не ми се враќа назад. Видете колку е мирно, тивко, слушаш инсекти, гледаш птици, водата е одлична за „бањање“. Одлично!

Не беше тешко да се увериме во зборовите на скопјанката Софија Граматикова, кога се обиде да ни пренесе дел од нејзиното секојдневие во Стар Дојран, каде што, заедно со нејзината сестра Ана и со неколку другарки, секоја година престојуваат во куќата на нивните предци, членови на една од најстарите дојрански фамилии.

- Градот почна да се полни пред недела-две, кога почна да пристигнуваат поголем бран туристи, но најголемиот бран се очекува во август - ни раскажа Софија.

Таа ни ја откри тајната зошто токму тогаш и зошто дури и од Охрид, каде што има поголемо езеро, луѓето доаѓаат во Дојран.

Лековитиот цут на алгите

- Август е идеално време за одмор во Дојран. Тогаш водата е најтопла и тогаш почнуваат да цутат алгите. Од нив испарува јод, што е одличен лек за подобрување на имунитетот, за лекување настинки и проблеми со дишењето, и токму поради тоа најголемиот дел од гостите се семејни луѓе со мали деца - раскажува Софија.


Покрај лековитоста на алгите, дојрани ќе ви кажат и за лековитото дејство на калта од езерото, за лекување на проблеми на коскено-мускулниот систем. На многу места на плажите ќе видите луѓе како „се печат на сонцето“ премачкани со кал.

- Убаво е за децата. До пред некоја година, преку цела година кашлаа, настинуваа, но откако се врати водата во езерото, откако почнавме да доаѓаме, имунитетот им е подобар. Можеби плажите не изгледаат убаво како охридските, но ниедно друго езеро не може да ви го даде ова - вели една скопјанка, која заедно со сопругот втора година летува во Дојран.

Сместени се во приватна соба и плаќаат по 250 денари од кревет за ноќевање. Велат она што го добиваат не е од врвен квалитет, но не можат многу ни да се пожалат

- Плажите се уредени, има туш-кабини и кабини за пресоблекување, во близина има каде да се пазари - раскажува таа.

Палачинки на полноќ

На Градската плажа го сретнавме и скопјанецот Стево, кој дошол на десетдневен одмор со неговата пријателка.

- Плаќам 300 денари, за соба блиску до автобуската станица. Задоволен сум од сместувањето и ми се допаѓа што ми е се тука, блиску. Има во близина и ресторани и клубови за младите, градската плажа е веднаш тука. Убаво е - ни раскажа Стево.

Вели дека е задоволен од понудата и од цените на рестораните и на кафулињата.

- Со 500 денари двајца можат да ручаат во еден од најдобрите ресторани во Дојран, со предјадење, а за околу 600 денари можете да ручате дојранска риба - раскажува тој.

Веќе е минато времето кога во градот немаше каде да ги купиш и основните дневни артикли, велат нашите домаќинки Софија и Ана Граматикови.

- Откако се врати водата, се е поинаку, живнато. Има луѓе на плажите, се инвестира во нови апартмани, хотели, казина. Може да ви звучи неверојатно, рестораните не можат да си најдат персонал. Младите се ангажирани, главно во грчките казина, каде што се добро платени и нема кој да работи на другите места - раскажува Ана Граматикова.

Веќе, како што вели, има одлични клубови и кафулиња, во кои можете по неверојатни ниски цени да ја поминете вечерта.

Сега има места, во кои можеш и во 12 часот на полноќ да порачаш палачинки и да те послужат - вели таа, повторно додавајќи дека Дојран е идеално место за одмор за луѓе што сакаат вистински да се одморат, да се тргнат од урбаното живеење, од вревата што ја прави сообраќајот и од забрзаниот живот.

Сместување од 250 до 1.000 денари

Цените за ноќевање се движат од 250 до 300 денари за кревет во приватно сместување, а пансионите се движат од 900 до 1.200 денари. Во моментов посетеноста е 3.000 до 4.000 луѓе, колку што е и капацитетот на градот - вели Бранко Георгиев од Туристичкото-информативно биро на општина Дојран.

Капацитетот на општината е околу 2.000 легла во приватно сместување, 1.500 за сместување во работничките одморалишта и околу 600 легла во комерцијалните хотели. По цена од 1.000 денари можат да се изнајмат и луксузни апартмани во приватни вили, опремени со фрижидер, клима-уред и со веце.

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=1&EditionID=29&ArticleID=721

Thursday, July 13, 2006

Македонија на Yahoo!

Васко МАРКОВСКИ

„Ова е навистина возбудливо. Дефинитивно ќе ги посетам сите споменати места. Ви благодарам за прекрасните репортажи, штотуку научив нови работи за земјата во која сум роден, Македонија“.

„Живеам во соседна Албанија. Би сакал да посетам некои од овие места следниот пат кога ќе одам во Македонија“.

„Ти благодарам Бенгс за исклучителната презентација и прекрасната промоција на Македонија. Ова е вистинска авантура за мене, откако го имам ова богатство од факти и од извонредни приказни. Ви посакувам топло добредојде на сите, повелете и посетете ја Македонија“.

Овие неколку реченици се само првите реакции на посетителите на веб-страниците Yahoo Adventures (Јаху Адвенчерс), во чиј централен простор од понеделникот се објавува серијалот „Мистериите на Македонија“.

Репортажите се мултимедијални и содржат статии, видео и фото-галерии, изработени од светски прочуениот патувач Ричард Бенгс, кој неодамна заедно со својот тим престојуваше во Македонија.

Најновите репортажи од серијалот „Авантурите на Ричард Бенгс“ ги промовираат туристичките атракции на Австралија, Јордан, Руанда и Панама, а страниците преку директни линкови се поврзани со главните портали за туризам на земјите што се претставени.

Репортажите за Македонија се „линкувани“ на националниот портал за туризам Exp­lo­ring­Ma­ce­do­nia.com, каде што се уверени дека ефектот ќе биде голем и ќе донесе многу нови туристи во земјава.

- Ова е навистина одличен бесплатен публицитет за Македонија - оценува Дик Голдман, директор на мисијата на УСАИД во Македонија, во информацијата што ја објави агенцијата МИА.

Според соопштението на УСАИД, со чија помош беше отворен порталот „Експлоринг Маседониа“, се очекува на овој начин веб-сајтот да го посетат околу милион посетители, кои оттука ќе можат директно да добијат информации за туристичката понуда и да резервираат аранжмани за одмор.

Според проценките, веб-сајтот на „Експлоринг Маседониа“ на овој начин би требало да го посетат околу милион посетители.

„’Светите мистерии на Македонија’ е наше истражување на една од најинтригантните држави на земјината топка, која некогаш била најсилното место на земјата, домот на Александар Велики. Тоа е место каде што се појавува интересот на луѓето за религијата и за науката, место во кое се родиле разни вештини на лекување, во кое Православното христијанство и Исламот живеат едно покрај друго во мир. Но, Македонија не живее во минатото. Таа е денес една од првите земји во светот кои се целосно покриени со безжичен интернет“, пишува во воведниот текст на серијалот.

Во досегашните три репортажи, тимот на Ричард Бенгс ги посетува Охрид и древната опсерваторија Кокино и ги истражува духовните богатства и реликвии на верските заедници во Македонија.

Централна личност на првата репортажа, „Откривање на маската од Македонија“, е охридскиот археолог Паско Кузман, кого авторот го нарекува „харизматичен археолог“, кој носи три часовници и патува слободно меѓу археолошкото минато, модерната сегашност и иднината“.

Разговорот со Паско Кузман на посетителите им ја пренесува историјата на Македонија, од времето на Олимписките игри на античките Грци до откривањето на златната маска во 2002 година.

„Македонија е грчка“, вели еден од коментарите на оваа статија, но меѓу нив има и пораки кои со воодушевеност зборуваат за она што го виделе кога ја посетиле.

„Еднаш ја посетив Република Македонија и потоа ја посетив уште шест пати. Многу се убави природата и истористките споменици, но она што најмногу прави да се враќам назад се луѓето. Дајте им шанса, станете нивни пријатели и ќе дадат се што им е вредно во животот“, вели еден посетител на страницата.

„Мистериите на карпите и ѕвездите“ е насловот на втората репортажа, која посетителите ги води Кумановско, во древната мегалитска опсерваторија Кокино.

„Кокино е антички свет храм, од каде што почнуваат науката и религијата. Тоа е македонскиот Стоун Хенџ, кој го формираат засечените гранитни карпи и рачно изделкан трон. Кокино е една од најголемите праисториски опсерватории во светот, единствената што е досега откриена во Источна Европа“ - вели Ричард Бенгс во предговорот за втората репортажа.

Вчерашната репортажа е насловена „Скриените тајни и духовното богатство“ и го истражува културното наследство од верските и сакралните објекти на сите религиозни групи во Македонија. Во неа е се опфатени археолошките остатоци од периодот пред појавата на христијанството, а завршува со 365-те цркви во Охрид, по една за секој ден во годината.

Репортажите ќе бидат на почетната страница на „Јаху Адвенчерс“ најмалку две недели, а во тој период на другите страници на „Јаху“ ќе бидат поставени банери кои ќе упатуваат кон нив.

Додека посетителите очекуваат да откријат што ќе донесе денешната авантура на Ричард Бенгс, канцеларијата на УСАИД во Скопје и „Експлоринг Маседониа“ се уверени - заедно со рекламата на „Си-ен-ен“ ова ќе биде една од најдобрите промоции на Македонија.

Факти за Македонија

- нација сместена меѓу границите на Грција, Бугарија, Србија и Црна Гора и Албанија
- дел од поранешна Социјалистичка Југославија
- површина нешто поголема од Вермонт
- население 2.050.554 жители
- дом на Александар Велики
- Клеопатра потекнувала од Македонците
- Родно место на кирилското писмо
- прва земја во светот целосно покриена со безжичен интернет

(ИЗВОР: Ya­hoo Ad­ven­tu­res)


http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=1&EditionID=17&ArticleID=157

Tuesday, July 11, 2006

Тргнал на печалба, изгради музеј, лекува со молитва..


Облачно пладне, штотуку застанавме на сретсело во кумановско Режановце. Звукот на автомобилот в час го заменија мрзеливото џивкање на две-три врапчиња, довикување на две-три комшиски кучиња, и горделивото квачење на квачките. Додека седиме под ѕитчето на селската чешма, единствената сенка за на раат да се изеде симитпогачата со јогурт, тек-тук минува по некој трактор, влечејќи приколка со балирана слама. Забележувајќи нови лица, девојче, нерешително минува со топка в раце, одејќи кон сенката на комшиската куќа.

Пристигнуваме пред црквата „Свети Јован Опсечен“, надалеку прочуена по лековитите води и исцелителските молитви на батко Злате, дворот со илјадници цвеќиња и со богатиот етно -музеј, создаден од него и од посетителите.

Ова сигурно ќе потрае, помисливме со фоторепортерот, кога забележавме друга новинарска екипа, која стигнала пред нас и веќе на големо разговара со домаќинот. Времето го искористивме да влеземе во храмот и да запалиме свеќи. Црквата, како што разбравме подоцна, била изградена во периодот од 1941 до 1956 година, на стари темели, од римскиот период. Фреските изгледаа свежо живописани, а од записите под секоја од нив разбравме дека се дар од верници од Кумановско, Кривопаланечко, Струмичко, и од Прилепско. Меѓу светителите доминираат оние чии житија говорат дека имале силна вера и исцелителски способности - Свети Кузман и Дамјан, Свети Пантелејмон, Свети Климент и Наум Охридски.

- Повелете, посетете го музејот, додека да завршиме ние работа - ни порача домаќинот.

Го послушавме. Уште пред да тргнеме од Скопје, чувме многу за грижливо собираната збирка на народни носии, предмети од домаќинството и разноразни стари ситнурии, кои додека се меткаат низ фиоките личат неважни и ни пречат, но кој би рекол дека можат толку достоинствено да изгледаат кога ќе станат дел од една богата ризница.

Првото што ве плени, кога ќе влезете таму, е трудот што е вложен сето тоа да се собере, да се изгланца и да се изложи, но не без ред, туку во строго осмислен ред.

Ѕидовите се покриени со народни носии, наредени една до друга, дел од вкупно 600 носии, или „600 носии на оро“, како што подоцна ни објасни домаќинот.

Ги има од сите краишта на Македонија - гостиварски, тетовски, паланечки, влашки од Кочанско, струшки од Јабланица... Сте помислиле ли некогаш како изгледа носијата на бабите од Демирхисарско, знаете ли каква е носијата на жените од Македонска Каменица - збирката на Златко Давитковски е вистинското место да научите.

Пред нив, наредени на масички, илјадници други експонати - ќилимчиња, ткаени торби, дрвени кујнски алатки, стари часовници, метални пазарџиски ваги, котли и ѓумови, бакарни тави, стари народни инструменти, садови за вода и за ракија, матарки, стари пари, стари пегли и машини за шиење... не може се да се наброи.

Конечно, дојде и нашиот момент. Додека далдисано ја разгледувавме книгата на впечатоци, од надвор го чувме поздравувањето. Колегите заминаа, дојде нашиот ред да седнеме под вишновото дрво, на кафе и муабет, накусо, колку што ни остана од времето.
- Црква се вика „Свети Јован Опсечен“, посветена е на отсекувањето на главата на Свети Јован Крстител. Го слави 11 септември, денот кога била отсечена главата на Свети Јован, а летна слава е Павловден, кога е ставен темелот на сегашниот храм - ни раскажа нашиот домаќин, откако се договоривме кој какво кафе пие.

Неговиот пат до Режановце почнал пред околу 35 години. Родум е од село Дренак, Кривопаланечко, а во Режановце дошол, како што вели, по Божја промисла.

- Бев млад, на 25 години. Живеев во Дренак и штотуку отслужив војска, 18 месеци во Осиек. Накусо поработев во Паланка и решив да заминам за Чехословачка, на печалба. Но, не било така пишано. Извадив пасош, но три дена пред да тргнам паднав во десетчасовна агонија, постојано извикувајќи „Исус, Исус“ - раскажува.

Слична агонија го повторила и следните денови, кога побарал помош од гатач во Младо Нагоричане. Тогаш, како што ни раскажа, имал видение. Му се јавила Богородица и му кажала дека не му е пишано да оди на печалба, туку дека е предодреден животот да го посвети на Бога. Тогаш му се јавил и Свети Јован, кој му порачал да оди во село Режановце, кај Куманово, и да ги побара Петре и Олга Спасовски. Оттогаш, неговиот живот е врзан за овој храм, а гласот на светителите му порачал дома да оди само два дена во два месеца.

- И, ете, оттогаш сум тука. Дворов што го гледате, не беше поплочен како сега, низ него шетаа свињи и магариња, но, со Божја помош се се направи - вели Златко покажувајќи кон жолто-црвениот плочник, со цветни дезени.

Селото и храмот набргу станале прочуени по неговата посветеност и по исцелителската моќ, за која сведочат многу луѓе, во книгата на посетители, на македонски, бугарски, српски и на англиски. Жителите на Режановце му ја изразиле благодарноста и со две спомен плочи, едната на влезот на кладенците, другата на ѕидот пред трпезаријата.

- Сега се подготвуваме за Павловден, на 13 јули, сега в четврток. Секоја година е врвулица од луѓе. Има општо-народна веселба, го посетуваат музејот, даваат дарови, а редовен гостин е и владиката Кирил. Годинава нема да биде, ќе биде на хиротонисувањето на епископ Иларион, игуманот на Лесновскиот манастир - вели Златко.

Го прашавме како почнал да го создава музејот.

- Се почна со подарокот од мојата сестра, која ми ја подари невестинската носија на нашата покојна мајка. Бев воодушевен од носијата, а за мојата радост кажав на многу луѓе што доаѓаа. Полека, полека самите почнаа да ми носат носии на подарок. Некои зашто знаат колку им се радувам, некои како благодарност што сум им помогнал да се излекуваат или да најдат спокојство и духовен мир - ни раскажа.

Полека дојде времето да заминеме. На испраќање ни раскажа дека му е желба на местото на сегашната трпезарија да се изгради нов објект, кој ќе ги прибере сите експонати од ризницата. Со помош на државните институции би сакал збирката да се заштити, да се проучи и да се изложи според музејските прописи. Вели дека е многу разочаран што и покрај многуте ветувања и од институции и од поединци ништо не било направено. Инсистира да ја објавиме неговата благодарност до доктор Предраг од кумановската болница, кој му помага барем еднаш во годината просториите да се испрскаат со инсектицид, за да не ги изедат молци носиите. Збирката на етномузејот ја истражувале и е дел од научните трудови на фолклористите доктор Марко Китески и магистер Јасминка Писковска Пиличкова, а секојдневни гости се новинарите.

Се поздравивме и заминавме.

Веднаш под црквата, од десната страна на патот се трите кладенци, од кои, според верувањата на луѓето, извираат лековити води. Секој кладенец има свои заштитници - Свети Јован Крстител, Свети Кузман и Дамјан, и Светите апостоли Петар и Павле. Слеговме до нив, да се измиеме за добар пат.

Грмежите и темните облаци најавија невреме. Нема да е најзгодно за патување, но добро ќе ги полее цвеќињата на Златко. Ги има илјадници, насекаде по дворот, во кој некогаш шетале свињи и магариња.

ТРИ ЛЕКОВИТИ ВОДИ

Лековитоста на водите, како што велат народните преданија, ја открила Софија Светапеткарка од Куманово, која била прочуена како видовита жена, посветена на Бога. Нејзиното име се врзува за изградбата на пет храмови во Кумановско и во Скопско и била чест посетител на „Свети Јован Опсечен“, се до нејзиното упокојување, во 60-те години на минатиот век. Домаќинот на храмот, Златко Давитковски, раскажува дека водите досега направиле да проговорат неми, да прогледаат слепи и донеле деца во домовите на многу неротки. Истото го напишале и многуте посетители, во книгата со впечатоци.

РИЗНИЦАТА НА ЗЛАТКО

- Музејот зафаќа седум простории, а како што тргнало и тие ќе бидат малку. Досега имаме 600 комплети носии од сите делови на Македонија и дел од Јужна Србија. Некои од нив се стари и по 120-130 години. Во збирката има околу 200 килими, 150 скутници и 800 експонати.

Friday, February 10, 2006

"Акцијашките" бараки ги стоплија бездомниците

Долго време работам со бездомници. Работам со нив континуирано - разговарам, ги евидентирам, истражувам.. Досега се обидував да им помогнам, но немав мегдан, немав вакво нешто, сега е поинаку - вели координаторот на прифатилиштето за бездомници во Катланово, додека пиевме чај, откако ја смести новата група од 35 луѓе, во бараките подигнати за младинците од некогашната акцијашка населба.

Васко МАРКОВСКИ
ФОТО: А. ИВАНОВСКИ

Знаевме дека денот ќе биде студен и долг уште пред да тргнеме кон Катланово. Синоптичарите веќе неколку дена прогнозираа дека токму овој ќе биде најстудениот. Прогнозираа 25 степени под нулата и - не згрешија. И самите веднаш го забележавме тоа, чекајќи ја новата група бездомници пред Центарот за социјални работи и автобусот што требаше да ги одведе во прифатилиштето за бездомни лица во Катланово. Додека си ги греевме рацете и чевлите на "парното" во службената "лада-нива", вртејќи ги станиците на радиото за да го чуеме најновиот временски извештај, погледите ни беа насочени кон влезот на Центарот. Не можевме да го тргнеме погледот од луѓето кои надоаѓаа, носејќи го сиот свој имот в торба, и по некое дете в раце.

- Доцниме малку. Сега ми јавија, автобусот не пали. Луѓево се собраа, кај да е, за десетина-петнаесет минути ќе тргнеме - најави нашиот денешен патеводител Љупчо Цветковски, координатор на Домот во Катланово.

Така и беше. Црвен автобус, полека-полека влезе во дворот. Додека луѓето се качуваа, ние побрзавме кон Катланово, за да ги пресретнеме на влезот на прифатилиштето.

Не беше тешко да се најдат бараките. Приближно знаевме каде се, а брзо се уверивме дека сме на вистинскиот пат, откако препознавме некои познати фаци од скопските бездомници како ги разодуваат нозете врз асфалтот покриен со снег. Се паркиравме во дворот. На радио, лекар советува надвор да се излегува само при неизбежна потреба, со шал преку лицето. Автобусот пристигна.


- Срамота е што ме пикнаа овде - одеднаш пред нас се појави човек кој штотуку слезе од автобусот. Лесно беше да се забележи дека не е среќен што доаѓа тука. Не ни беше јасно зошто, но подоцна ни стана појасно, откако и Љупчо ни даде "ишарет" дека станува збор за специфичен случај.

- Имав стан кај кино "Вардар", имав жена, деца.. и ме пикнаа во дом за бездомници - не можело да се пренесе станарско право од баба на внук и - ми го зедоа станот, ме испратија во болница во Бардовци, не ми кажаа зошто. Имам машина за правење пуканки, правам пуканки пред кино "Вардар", од тоа ќе живеам, само да се затопли времето - раскажа тој.

По кусата прозивка, му се придруживме на нашиот домаќин Љупчо и на неговиот колега, шеф на техничката екипа на прифатилиштето. Ни раскажа дека со денешната тура пристигнале 35 луѓе, главно поранешни жители на некогашните картонски колиби кај поштата на влезот во Ново Лисиче.

- Без гајле, се ќе ставиме! - Ќе дојдам со мајсториве... ќе ставиме и радијатор, да ги сместиме еднаш луѓево - го чувме главниот техничар, на аголот зад една од бараките, како се објаснува со еден од станарите дојден пред некој ден, со претходната група. Накусо поразговараме, разгледувајќи ги собите.

- Кој работи на овие температури - само ние и вие - се пошегува.

Додека мајсторите ги редеа креветите, ни раскажа дека во една барака се сместуваат по неколку фамилии - пет до седум, зависно од просторијата.

- Главно, се обидуваме да сместиме едно семејство во една соба. Во собите имавме послано теписони, но вчера, кога беа да ги видат, не им се допадна, навикнати се поинаку. Им даваме повеќе ќебиња, за да можат да се завиткаат, како што спиеле во колибите. Гледаме да им наместиме како што сакаат. Обично бараат по еден кревет за родителите, а на децата им прават постела на подот. Вчера беа собите компет наместени, со кревети на кат, но не сакаат - раскажува малку разочарано.

Тука некаде се појави и домаќинот, го познавме по гласот од зад нас. Помислувам - и нему не му е лесно:

- Ама да се намести, бе Љупчо, па, како така, богати?

- Важи... Абе, сега, кога ти давам збор, немај гајле. Толку време се знаеме..

- Молим те...

Накусо чувме дел од разговорот со новодојдените.

- Не ни е лесно - ни се пожали, и ним и нам:

- Како, бе, така, браќа сте, а не сакате заедно да живеете?

- Не, сакам Љупчо, брат, сакам со шурата. Не можам со брат ми, немирни му се децата, ги тепаат моите, кој ќе се расправа? - се пожали Сељадин, кој најде рамо за плачење кај стариот познајник од Центарот за социјални грижи.

Во меѓувреме, тркнавме до ресторанот, каде што се подготвуваше ручекот.

- Аирлија работа, што готвите за денеска? - го прашавме готвачот, кого го најдовме кај фиоката со кујнски алатки. Раскажа дека во казанот се готви грашок со месо, а со јадењето ќе се служи туршија и лути пиперчиња. Вели кујната нуди идеални услови за готвење, опремата е одлична, ја оставиле војниците од НАТО, кои до пред некоја година биле сметени во бараките. Храната, како што ни раскажа, се служи во ресторанот. Појадокот почнува во 8, од 12 до 13 е ручекот, вечерата е од 17 до 18.

- Сепак, имаме разбирање ако некој не сака да јаде во трпезаријата. Студено е, некои не сакаат да ги носат децата по студот надвор - им даваме храна во тенџериња, им даваме чинии и прибор за јадење, па јадат во собите. Има и стари луѓе, може да се слизнат на снегот - вели готвачот.

Додека разговарамве, дојде и домаќинот.

- Ај, направи по едно чајче, да ги стоплиме новинариве - му порача на шефот на кујната, а нас не покани да седнеме, покрај греалката. Ќе ти покажам една жена, вели, ја најдовме на автопат, не можеш да поверуваш како изгледаше - легната, полумртва. Ја зедовме, викнавме лекар, ја искапивме, и дадовме лекови - не верував дека ќе преживее. Сега да ја видиш, нема да ја познаеш. Добила руменило на образите, живнала, почнала да си ја негува косата. Кога ја најдовме не беше контактибилна, сега резонира, разговара- мислам Снежана се викаше, раскажува задоволен од резултатите.

Со оваа група вкупно во прифатилиштето има околу 150 луѓе. Законската обврска на социјалните работници е да ги згрижат шест месеци до една година. Во тој периот се работи на враќање на "чувството за дом и семејство", враќање на навиките за живеење во заедница, оние што немаат лични документи ги добиваат првите лични карти.

- Долго време работам со бездомниците, пет-шест години. Имам правено истражувања, работам со нив континуирано, ги евидентирам. Досега се обидував да им помогнам, но немав мегдан, немав вакво нешто - сега е поинаку, вели координаторот на Центарот, кажувајќи дел од идеите.

- Близу до бараките има државно земјиште. Планираме да го земеме под концесија и да направиме сопствена економија, работилници - да можеме да ги ангажираме луѓето. Така најлесно ќе се ресоцијалицираат. Има услови, може да се работи - земјоделство, пчеларство, може да се набават ситни машини, за производство на "спајалици".

Полека дојде времето за ручек. Додека луѓето се движеа кон ресторанот, ние тргнавме кон "ладата". Одеднаш пред нас се истави човекот што ни пристапи кога се симнуваа од автобусот.

- Не можам овде да седам. Ќе направите ли едно место да ме вратите во Скопје. Не сум јас за овде. Само, причекајте ме да јадам, веднаш ќе дојдам - не замоли, со истата разочараност од разговорот што го почнавме кога дојдовме.

Сместувањето е доброволно, нема да направиме грев, ако го вратиме, помислив. Додека јаде, ќе имаме можност и ресторанот да го фотографираме. Надвор, навистина беше најстудениот ден оваа зима.