Showing posts with label Кичево. Show all posts
Showing posts with label Кичево. Show all posts

Thursday, November 22, 2007

И чипсот има роден крај

Забележувате ли колку е компирот присутен насекаде околу нас? Сте помислиле каде почнува тој пат?. Можеби на тоа ќе ве потсети оваа берба на компири во кичевското село Ајројца.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте помислиле ли колку и во какви се’ комбинации е компирот присутен околу нас, како компирите не’ демнат секаде каде што се движиме, секаде каде што ќе подзастанеме? Толку сме се навикнале на нивната сеприсутност, што воопшто не ни помислуваме каде е почетокот на сето тоа, што имало на трпезата на нашите предци пред бродовите на Колумбо да се вратат од Јужна Америка со новото растение, што го откриле на Андите. Ни на крајпамет не ни е дека пред 1573 година, кога почнале да ги одгледуваат во Шпанија, немало ни пекарски компир, ни помфрит, ни компир салата, рестован компир, компир-манџа, чипс, компир-пире, или компири печени во жар. Компир немало ни за лек, за да ја симнете високата температура.

Тогаш, зарем нема да се шокирате кога наеднаш ќе здогледате вреќи компири наредени како под конец, токму кога со раката посегнувате во кесето со чипс, сакајќи за кратко да го одложите гладот, додека возите за да ги завршите работите што сте ги планирале?

Таков миг за нас беше берењето компири што неодамна го здогледавме, сосем неочекувано, на полето на семејството Раманови во месноста Ајројца кај Кичево, мезејќи чипс на пат накај Скопје.

ТРАКТОРОТ БЕРЕ, ТРАКТОРОТ ПАКУВА

"Аирлија работа, што се случува овде?", љубопитно ги прашавме домаќините, воодушевени од глетката.

"Береме компири. Ајде на помош!?", веднаш го прифатија разговорот, но не’ замолија да не бараме да се претставуваат и да не ги фотографираме.

Да имавме повеќе време можеби и ќе прифатевме да помогнеме, затоа само ги замоливме ни раскажат што прават и како се берат компири.

Сезоната за берење на компирите, како што ни рекоа, почнува на 15 октомври, но годинава поради врнежливото време морале да почнат подоцна. Сакавме да дознаеме каков бил годинава родот, што треба да се направи за да се добие толку големи компири, какви сорти компири садат кичевчани и каков ангажман бара од земјоделците компирот.

Ни раскажаа дека годинава била погодна за компирите, затоа што немало многу врнежи, а многу вода може само да го расипе родот.

Разговорот го почнавме од крајот, па ги прашавме и за почетокот - што треба да се направи за да се одгледаат толкави компири.

"Напролет се садат ситни компирчиња, компир за расад. По две-три недели изникнуваат, а по неколку недели почнува обработувањето на браздите и наводнувањето. Ако сакате да добиете крупен и квалитетен компир, не смеете да се претерувате со наводнувањето", ни раскажа накусо Смајо, пред да го запали тракторот за да ги извади компирите од следната бразда.

Другите членови од семејството ни објаснија дека машината што е прикачена на тракторот ги подигнува компирите од под земја, а другиот дел од работата се врши рачно.

"Ние одиме зад тракторот и рачно ги ставаме во вреќи компирите што ќе ги извади машината. Има и машини, како тракторот на соседите, што прават се’ - ги откопуваат компирите, ги чистат од земја, ги требат од камења, ги сортираат и ги пакуваат во вреќи, но, и вака се може", ни рекоа Раманови.

Во нивното поле се сади исклучиво компир од сортата агрија. Таквиот компир, како што ни рекоа, е омилена сорта на кичевските земјоделци, а задоволни се и купувачите.

"Агријата е побел и е одличен за варење. Пробајте го во компир манџа или направете помфрит - ќе се уверите", ни порачаа жените од фамилијата Раманови.

КОМПИРИТЕ РАСТАТ НА ДРВО

Впечатливата глетка не не’ остави рамнодушни. Сознанието дека првпат гледаме берба на компири токму кога сме раситниле неколку десетки од животот не’ одведе до помислата дали нашите деца воопшто ќе знаат како и каде растат компирите, штом ние толку сме се оддалечиле од земјата и од природата. Бевме љубопитни и се распрашавме во една од детските градинки во Скопје.

Замоливме една од воспитувачките да ги праша децата од средната група дали знаат каде растат компирите.

"Прашавме осум деца и добивме четири различни одговори. Две одговорија дека компирите растат на нива, две одговорија на трева, две рекоа внатре, во земјата, а две мислат дека компирите растат на дрво", ни рече воспитувачката, соопштувајќи ги резулататите.


Thursday, November 15, 2007

Кралство на стомните

Кичевското село Вранештица, навидум, е само уште едно македонско село со куќи наредени на неколку ридови. Но, по едно се разликува од другите. Некогаш таму имало 200 грнчарски работилници, а и денес таму живе најголемата грнчарска заедница во Македонија.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Ги има насекаде. Покрај автопат, на пазарите за зеленчук и овошје, во националните ресторани што внимаваат на својот имиџ, во дуќанчињата со сувенири, на панаѓурите покрај манастирите за време на големите празници. Грниња, тавчиња, стомни, бокалчиња, тави, црепни, дулиња, ѓумчиња, пепелници.. Сигурно сте ги забележале и сигурно барем еднаш ве потсетиле дека калта не е само лош спомен што ве опоменува да внимавате како излегувате од автомобилот во дождливите денови, за да не си ги извалкате чевлите. Сигурно барем еднаш кога сте ги здогледале ви донеле топлина на срцето, носејќи бран спомени на огништата на вашите предци, на вкусот од јадењата на вашите баби, на ладот што ви го дала водата од стомните и дулињата, ако некогаш сте ожеднеле лете на село. Сигурно барем еднаш сте се запрашале од каде доаѓаат, кој ги прави стомните и бардињата. Распрашајте се кај продавачите додека чекате вашите пријатели од странство да си одберат нешто - најчестиот одговор сигурно ќе биде: грнчарите од Вранештица, кралството на стомните.

СЕЛО НА 200 ГРНЧАРИ

Решивме да појдеме и да видиме зошто токму Вранештица некогаш имала 200 грнчари, зошто и денес таму живее најголемата грнчарска колонија во Македонија, кои се грнчарите што покрај занаетот на претците фатиле чекор и со иднината, продавајќи ги своите производи и преку он-лајн каталог на интернет.

Изборот падна да појдеме на работилницата на Слободан Столески, чие име го одбравме по случаен избор од списокот со дваесетината активни грнчари од здружението Грнчар од Вранештица, објавен на веб-страницата www.vranestica-grncar.org .

"Некогаш во секоја куќа имало по еден грнчар. Прошетајте по селово и ќе видите - во секој двор има барем по една фурна за печење грнчарски ракотворби. Нема да згрешам ако кажам - двесте куќи, двесте работилници", ни рече Слободан, кој не’ пречека на сретсело, кај поштата.

Фурните што ги видовме одејќи накај куќата на Столески, потврдија дека е вистина тоа што ни го кажа. По минута-две одење стигнавме. Токму кога го почувствувавме студот што ни го најави шалт-таблата во автомобилот, покажувајќи 8.5 Целзиусови степени, влеговме во малата куќичка покрај домот на Слободан. Бевме изненадени од првата глетка, зашто не очекувавме дека веднаш зад вратата почнува другиот свет, светот што во кој се крие одговорот на нашата загатка.

ГРНЧАРИ ОД ПРАДЕДО, ОД ЧУКУНДЕДО..

Додека се адаптиравме на топлината од распалениот шпорет на дрва, почнавме да ги редиме прашањата. Зошто токму во Вранештица има толку многу грнчари, зошто Вранештица ја бие глас дека е кралството на стомните, како почнало сето тоа..

"Никој од селово не може да ви каже кога и како почнале луѓето да работат со глина, да ја обработуваат на колце, да прават црепни од земја. Прашајте ги и најстарите, ќе ви речат дека на тоа не знаеле да им одговорат ни нивните прабаби и прадедовци", ни рече Слободан.

Додека ловевме впечатоци разледувајќи наоколу, седнати на ниски столчиња и троножци, ни кажа дека селото изобилува со квалитетна глина, која ја вадат два пати годишно од три наоѓалишта во подножјето на ридовите.



Одговор немаше ни тетката на Слободан, баба Горица, која ни се придружи нешто подоцна, љубопитна да види кои се гостите.

"Ууу, замандан. Дедо, прадедо, чукундедо - никој не знаеше кога почнало", ни рече баба Горица, повторувајќи го турцизмот, сакајќи да каже од пред којзнае колку време.

Дека грнчарството во Вранештица го имало од памтивек, како што ни кажа Слободан, сведочат и некоклуте антички врчви што биле откриени на еден од блиските ридови околу селото.

"Грнчарите беа насекаде околу мене, па така и јас станав грнчар. Занаетот го учев од татко ми, но секој што сака да научи ќе си најде учител. Така и прадедо ми, кој бил дојден домазет, од друго село - научил, кога видел дека и од тоа може да се живее", ни раскажа.

РАЦЕТЕ ЗБОРУВААТ СО ГЛИНАТА

Работилницата на Слободан е мала, но и покрај тоа не ви ги остава очите мирни. Милион прашања ве демнат во петнаесетината квадратни метри, додека ги разгледувате грнињата наредени врз плочата на шпоретот, закачени на клинци на гредите од таванот, оставени на полиците околу грнчарското тркало, машината за мелење глина и стариот радио-касетофон извалкан од глина.

"Занаетот се пренесува од колено на колено, но и времето бара да експериментираш, да учиш нови форми, да се приспособуваш на барањата на муштериите. Но, школата си има свој пат, кој не може да се прескокне, ако сакаш да станеш добар мајстор", ни раскажа Столески ставајќи грутка глина врз горниот дел од тркалото, чашката.

Сакајќи да ни објасни на дело како се станува мајстор, почна да ни ги покажува формите што треба да ги совлада младиот грнчар, што треба да научи за да биде калфа и кои се формите што ги знаат само мајсторите.

"Главно е да ги научиш рацете да зборуваат со глината. Да ги научиш кога колку треба да бидат намокрени, кога колку треба да го истенчат ѕидот. Но не е се’ во рацете. Треба да знаеш и колцето да го управуваш - кога да забрзаш, кога да подзапреш", ни откри дел од мајсторијата.

Најмладите грнчари, како што дознавме, почнуваат од наједноставните форми, со најдебели и со најниски ѕидови. Обично тоа се ваганчиња и пепелници.

"Тоа ќе го научат, но една од првите работи што треба да ја научат е како да го извадат ваганчето од чашката", ни рече домаќинката, која ни се придружи за да не’ послужи со кафе.

Тогаш научивме дека готовото грне, стомна или тава, тешко се одлепуваат од чашката, па единствениот начин да се извадат е со засекување на дното со тенок конец. Но, и тоа не е доволно.

"Ако не ти се рацете навикнати на глината, многу лесно ќе ја згмечиш стомната кога сакаш да ја преместиш. Колку поширок е отворот горе, толку потешко е да се премести грнето или стомната. Дај му, нека проба самиот", инсистираше домаќинката.


Се обидовме и навистина е така. Доволно е само малку да притиснете со дланките за да видите дека лесно би можеле да ја расипете убавата форма што ја истегнал мајсторот од грутката глина што предмалку ја ставил на тркалото. Но, тука ќе ја почувствувате и убавата страна на калта поради која денот знае да ви го тргне наопаку, особено ако ви ги извалка чевлите додека брзате на некаков состанок.

ТАВА ЗА ДВЕ ТАВИ ПЧЕНКА

Свесни дека мајсторлакот не можеме да го научиме за неколку часа, разговорот го свртевме на живеачката. Домаќините ни раскажаа дека некогаш од грнчарството се живеело многу добро, трудот се исплатувал, а и домаќинствата многу повеќе користеле земјени работи.

"Не така одамна, имало времиња кога секој мајстор правел по 5.000 стомни само за Дуовден. Денес правиме по 500. Некогаш за секој поголем празник секој секому раздавал по нешто од земја - ситно, големо - важно да е од земја. Некогаш за една тава грнчарите земале две тави жито, две тави пченка - денес е поинаку. Денес колку што можеме ќе продадеме по пазарите, по панаѓурите, но не може да се живее само од тоа", ни рече Слободан, објаснувајќи зошто истовремено работи и во локалната самоуправа на Вранештица.

Пред да заминеме посакавме да ги видиме фурните во кои ги пече готовите производи.

"Ги видовте грнињата на шпоретот, на гредите, на полиците. Таму се сушат неколку денови. За да може да се печат треба целосно да се исушат, а најлесно ќе видиш дали се суви со грепкање со нокт по ѕидовите. Кога ќе биде звукот чист и гласен, тогаш се подготвени за печење. И тука треба мајсторија, зашто лесно може на крај да се расипе работата, па место црвенкасти да извадиш зелени стомни", ни рече на испраќање.

Тука се надоврза и домаќинката, која инсистираше да напишеме дека и жените имаат голем удел во работата. Нивната мајсторија се шарите и сликите што се нанесуваат пред печењето, а и работата не би течела глатко ако не се тука да подадат нешто, или колку да ги поткренат садовите од колцето.



Токму кога се поздравивме, дојде Филип, внук на Столески, со билтенот за спортска прогноза в раце. Вели, грнчарството не е за младите.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=25&tabid=172&EditionID=161&ArticleID=5031&Page=1

Friday, January 12, 2007

Кичево во тага

Фотографии: Киро Попов
Молк, тага и горчина се спуштија вчера над улиците на Кичево. Општината прогласи ден на жалост, кафулињата ја исклучија музиката, а кичевци ги оставија обврските и отидоа пред црквата Свети Петар и Павле да им оддадат почит на Богдан Запотовски, Јово Лазевски, Југослав Полески и Дејан Наумовски, работници во „Тајмиште“, кои загинаа завчера кај месноста Славеј, на автопатот Охрид-Кичево.

Улиците во центарот на градот беа претесни за да може да помине поворката од автомобили и автобуси, а јавното комунално претпријатие мораше да позајми погребни возила од Македонски Брод, Прилеп и од Охрид.

Додека најблиските го слушаа опелото за нивните сопрузи, татковци и роднини, кичевци пред храмот се присетуваа на Богдана, Југета и на Дејанa, одвреме-навреме погледнувајќи кон трите крста потпрени на ѕидот на црквата. Повозрасните се присетија и на тешката сообраќајна несреќа од 1973 година, кога, на речиси истото место, враќајќи се од работа, загинале две момчиња и две моми од Кичево.

Во истиот момент најблиските се простуваа и од Јово, кој беше погребен на гробиштата во блиското село Раштани, каде што биле погребени неговите родители и братот, кој пред некоја година загинал на работното место.

Несреќата се случи завчера доцна попладне, во непосредна близина на мотелот „Починка“, а, според првичните сознанија на полицијата, причина била пречекорената брзина на двете возила - „ладата“ во која биле работниците на „Тајмиште“ и црната „ланча“ со тирански таблички, во која биле загинатите Г’зим Шехи и Аљбан Бебља, државјани на Албанија.


За живот уште се бори кичевецот Драге Стојковски, кој вчера ургентно беше пренесен во Клиничкиот центар во Скопје, од болницата „Свети Еразмо“ во Охрид. Според нашите сознанија, Стојковски е во критична состојба, со внатрешно крвавење и тешки повреди на ‘рбетниот столб.


Загинатите кичевци зад себе оставија малолетни деца, а по најстариот од нив, Богдан Запотовски, ќе тагуваат и внучињата од неговите ќерки.


12 јануари 2007


http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=5&tabid=1&EditionID=172&ArticleID=7405