Tuesday, September 30, 2008

Света Спасица од Вишни

Ако ја спомене некој кога се набројуваат пештерните цркви во Македонија, по тоа ќе познаете дека е добар познавач на тој дел од културното наследство, или, пак, дека е некој што потекнува од тој крај - струшкиот, вишенскиот. Која била светителката со сребрена маска, за која со почит и со стишување на гласот ќе ви раскажат луѓето што потекнуваат од селото Вишни кај Струга?

Текст: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ


Однапред ве замолувам за прошка, почитувани читатели, ако оваа репортажа ја доживеете како текст со понагласено зборување во прво лице. Сигурно би било поедноставно да се правам дека не ги познавам луѓето што ни се соговорници, луѓето што нe' водеа до местата што ги видовме и дека однапред не знаам некои од работите што ги видовме. Но, но зарем не е тоа поголем грев од искрено зборување во прво лице? Којзнае?

За црквата Свети Спас сум слушал уште од дете, за време на летните одмори, кога дел од распустот поминував со моите родители во селото Вишни, Струшко, местото од каде што потекнуваат Марковци. Спомнувањето на пештерската црква Свети Спас, едно од седумте светилишта во селото, најчесто одело неразделно со благ прекор од блиските роднини што толку пати сум бил во Вишни, а уште не сум бил Свети Спас, како што велат вишенци, испуштајќи го зборчето во, кога сакаат да кажат дека биле негде или дека одат некаде. Многумина многупати ми раскажувале дека тоа е едно од местата што треба да ги види секој што ќе го посети Вишни, село на 7 километри од Струга, на планината Јабланица, на 1.060 метри надморска височина.

Прпват ја посетив минатата година, додека татко ми лежеше на смртната постела во нашата куќа во селото, но, сепак, на сета мака наоѓаше сили да ми се израдува, да се израдува што синот цврсто решил да го запознае родниот крај на неговите потомци, изворите, шумите и светилиштата во околината на селото. Оваа репортажа ја чувствувам како аманет од татко ми, кој често пати ненаметливо знаеше да каже, читајќи ги моите текстови во Форум: Треба да направиш една репортажа за Свети Спас.

Овојпат ве водиме таму, во тој дел од Непозната Македонија.

СПАСЕ И СПАСИЦА

Според договорот, во Вишни нe' пречекаа Роза и Борис Ѓоргоски. Сакајќи да фатиме колку што можеме повеќе од дневната светлина, пред да фати некој посилен дожд, решивме веднаш да тргнеме накај Свети Спас.

Патот до светилиштето почнува кај големата чешма на сретсело, а продолжува зад селото, низ кањонот на реката Сушица.

Одејќи натаму, некаде кај последните куќи, ни се придружија и Фана и Алексо Секулоски, вишенец и радожданка отселени во Пула, во Хрватска. Не ни требаше многу да настојуваме за да ги убедиме да дојдат со нас, и покрај дождливото време - уште една потврда за култот на вишенци кон ова светилиште.

Движејќи се покрај пресушената река, имавме прилика да ги слушнеме преданијата за животот на Света Спасица од Вишни и за некогашните големи празнувања на Спасовден, во кањонот на реката Сушица.

Според преданието, над селото Заграчани, што е под Вишни некогаш имало манастир Свети Спас. Во манастирот служеле две сирачиња, брат и сестра, Спас и Спаса, или - Спасе и Спасица, како што почесто се спомнуваат.

"Како што се раскажува, за време на турските освојувања во овој крај, манастирот бил осквернавен, ама Спасе и Спаса успеале да избегаат. Тогаш, Спаса си нашла живеалиште во карпата над Сушица, во Вишни, а Спас направил црква во планината над Вевчани. Спаса живеела осамена, посветена на Бога, во околината на црквичката имала мали бавчички за да преживее, а за да се заштити од студ ткаела на разбој на дрвена платформа меѓу карпите. Под карпата уште се гледаат дрвените греди од платформата", ни раскажа пензионираниот полковник Ѓоргоски.

ТРПЕЗИ ПОКРАЈ СУШИЦА

Светилиштето и Света Спасица направиле вишенци масовно да го празнуваат Спасовден, четириесет дена по Велигден, уште откако паметат за себе. На празникот целото село доаѓало да запали свеќа во пештерската црква, по што секоја фамилија поставувала празнична трпеза покрај брегот на реката.

"Секоја фамилија си имаше свое место за трпеза и секогаш си славеше на тоа место", ни рече Ѓоргоски, покажувајќи ги каскадните терасички распоредени од двете страни на Сушица.

"Се знаеше. Мораше да има погача, преснец, кисело млеко, зелена салата, сирење, ракија, вино и печено јагне. Секој си печеше јагне покрај реката. Ден пред празникот, си носевме дрва, ги расчистувавме секој својата трпеза, и ги постилавме со лисје. Ручекот почнуваше откако свештеникот ќе ја благослови трпезата. Додека седевме тука, свирачите свиреа од трпеза на трпеза, а празнувањето завршуваше пред да настапи квечерината", ни рече Секулоски, присетувајќи се на деновите од детството.

Славењето продолжувало на ледината пред селото, некогашсо песна, некогаш со тепачки меѓу испијанетите другари.

КРВТА НА СВЕТА СПАСИЦА

По половина час пешачење стигнуваме во подножјето на карпата во која Света Спасица си нашла прибежиште. Погледнувајќи ги шарите на карпите, лесно препознавме дека тоа е местото за кое по пат ни го раскажаа преданието за крајот на животот на Света Спасица.

"Како што прикажуваа старите, кога разбрале Турците дека тука се сокрила Света Спасица, дошле од горната страна, сакајќи да ја фатат и да ја казнат зашто им побегнала. Немајќи друг излез, решила да скокне од карпата и да си го одземе животот. Оттогаш се прикажува дека шарите на карпата се траги од крвта на Света Спасица", ни раскажа тетка Роза.

Оние што имале прилика да ги видат моштите, сигурно забележале дека черепот е оштетен и му недостасуваат делови. Во селото се прикажува дека некогаш верниците поткршувале парчиња од черепот за да ги чуваат како реликвии, за здравје и за благослов. Немајќи потврдени историски податоци за животот на светителката, останува простор за размислување дека черепот бил оштетен од падот врз карпата.

До светилиштето се стигнува по стрмни тесни скали, дел издлабени во карпите, дел изѕидани од камен - скалилата се тешки за искачување, но, како што ни рекоа Ѓоргоски и Секулоски, никогаш досега не се случило некој да падне, (освен дедо Тане Ѓоргоски), иако на Спасовден некогаш по скалите се разминувале по неколку стотини луѓе.

Престојувајќи во келијата на Света Спасица, чувствувате дека конечно сте допреле од мирот што долго време сте чувствувале потреба да го доживеете.

Погледот спонтано шара низ просторот. Се обидувате да ги препознаете светците на фреските на горната камена површина, насликани за кои се претпоставува дека имаат врска со угледните охридски манастири Света Богородица - Перивлепта и светиклментовиот манастирот Свети Пантелејмон.



Како што ни раскажаа нашите водичи, во задниот дел на карпата има извор со света вода, но, не можевме да го видиме откако иструлела старата скала.



КОВЧЕЖЕТО СО СРЕБРЕНА МАСКА

Грмежите најавија нов бран со силен дожд, па решивме да побрзаме накај селото. По половина час, влегуваме во дворот на селската црква, Свети Атанасие, местото каде што почиваат вишенци. Душата ми се исполнува со милина, поминувајќи покрај гробот на татко ми, небаре ме благословува што конечно сум решил да дојдам за работа во Вишни.

Влегуваме во храмот, да се поклониме и да го видиме ковчежето. Зелено ковчеже, со бел чаршав и сребрена маска врз чаршавот. Света Спасица!

"Внатре се моштите. Се верува дека им носат благослов на немажените девојки, па затоа секоја година, еден ден пред Спасовден, немажена девојка ги измива коските со вино, ги враќа во ковчежето и ги носи моштите во Свети Спас. За да го добие благословот, ноќта спроти Спасовден преспива во црквичката. За таквата моќ на моштите се расчуло надалеку, па ни доаѓаат девојки и од подалеку, дури и од Битола", ни раскажа низ шепот тетка Роза.

Како што раскажуваат вишенци, сребрената маска била порачана кај врвни мајстори во Влашко, каде што некогаш работеле вишенските градителски тајфи, а ја нарачала невеста од соседното село Мали Влај, што се омажила за вишенец.

Останавме уште малку во тишината, пред да заминеме секој дома му. Беше петок, па секој брзаше да си ги провери огнот и тенџерето со грав.



Wednesday, September 24, 2008

Буковец

Можете ли да замислите скара или ќебапи без буковец? Тешко. Тогаш, бидете им благодарни на жителите на битолското село Буково, зашто, да не беа тие, немаше да го има ни буковецот

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ

Колку ситните нешта ги прават вкусни јадењата обично сфаќаме кога ќе седнеме на маса и кога ќе видиме дека ни фали некое од нив. Така обично ни текнува дека салатата не е салата без оцет и без зејтин, рибата е многу поубава кога се служи со парчиња лимон, а шпагетите се незамисливи без пармезан, како што пицата не може без кечап, а баклавата не би личела на ништо ако не е попарена со шербет

Зар не ви се случило да појдете да правите скара во природа, да ја направите, одвај да дочекате да биде готова додека мезите со салата и ракија, но токму кога ќе и' дојде редот на скарата да сфатите дека го немате клучниот елемент - буковец!

Е тоа е веќе проблем! Тогаш вреди да запалите кола и да тргнете по буковец, колку и да е далеку најблиската ќебапчилница, најблискиот пазар или најблиската викендичка со љубезни домаќини.

Овојпат ве водиме во родниот крај на буковецот, битолското село Буково, за кое малку се знае дека е местото по кое сувиот пипер го добил името.

НЕ Е СОФРА АКО НЕМА БУКОВЕЦ

Прва станица во нашата потрага по родниот крај на буковецот беше Демир Хисар, местото што многу угостители ни го посочија како поднебје во кое се произвдува квалитетен буковец.

Еден од производителите на буковец во овој крај е Веле Јолески, родум од соседното село Вардино. Ни раскажа дека Демир Хисар и околните села имаат идеални услови за одгледување пиперки, па оттука, да не нe' чуди што во овој крај се произведува и толчен пипер, прочуен како буковец. Годишно прави по 50-60 килограми буковец, од кои поголемиот дел им го продава на рестораните, а тоа што ќе остане го носи на пазар.

"Поднебјето е погодно за пиперки и обично немаме проблеми со пласманот, но свежите пиперки и буковецот не можат едно без друго. Дали суровите пиперки, дали сувиот пипер - едното ќе ми ги покрие трошоците и ќе донесе печалба. Ако ми остане од суровиот, имам што да му направам. Го толчам и правам буковец, а за буковецот се наоѓа пазар. Буковецот на пазар оди по 200 денари за кило или 20 до 40 денари за чашка. Низалките одат по 150 денари. Некако се врзува крај", ни рече Јолески.

Во краткиот курс за правење буковец дознавме дека нижењето почнува на крајот на август, се сушат до октомври, зависно од временските услови, а најубаво место за сушење се чардаците и другите делови од куќите каде што има провев. Откако убаво ќе се исушат, сувите пиперки се потпекуваат во фурна за леб. Процесот завршува со толчењето, најчесто во аван од издупен трупец од дрво.

"Ова го научив од старите, од татко ми и мајка ми. Тие научиле од нивните родители - од дедовци, прадедовци.. од мене ќе учат внучињава.Ќе правам дури сум жив и здрав. Не можам ни да замислам да седнам да ручам, а на масата да нема буковец", ни рече Веле објаснувајќи го потеклото на буковецот во Демирхисарско.

Пред да заминеме накај Буково, го прашавме дали ги признава буковчани како поголеми мајстори.

"Нема збор, прават убав пипер, но им признаваме само за естетиката, за изгледот, но не и за квалитетот. Нашиот е подобар. Тоа ќе ви го каже секој демирхисарец", ни рече на испраќање.

БУКОВО

Со прашување - до Стамбол! Што друго ви преостанува, кога ќе излезете на патишта без патокази. До Битола, не беше тешко, но тешко ќе го најдете патот за Буково без помош од случајните минувачи. По две три минувања, веќе ја препознавме архитектурата што можевме да ја видиме во резултатите од пребарувањата на интеренет додека се подготвувавме за репортажата.

Еден од првите мештани што ги сретнавме беше Љупчо Радевски, кој штотуку се вратил од пазар во Битола, каде што продава зеленчук, откако останал без работа по затворањето на фабриката Битолатекс.

По кусиот разговор на улица, не повика кај него дома, за да ни ги покаже алатките и просториите за правање буковец.

"Буково порано беше село со 800 фамилии. Големо е Буково. Еден цел ден можеме да го шетаме. Ама, дојде она време, шеесеттите години - многу луѓе се иселуваа, кој во Америка, кој во Австралија", го почна разговорот со одговор на нашата забелешка дека не очекувавме да видиме толку големо село, иако знаевме дека во времето на кралска Југославија било два пати посетено од кралот Александар Први, откако било прогласено за најубаво уредено село во краљевината.

"Слушај сега. Сe' ќе ти кажам, ама едно не ти кажувам. Пиперките се берат ова време, наесен. Се сушат по чардаци, подоцна се ставаат во мала просторија, сушална, целата затворена и внатре се гори соба (демек - се пали печка), се сушат, четири-пет дена и најпосле се толчкаат (значи - се толчат). Мораш убаво да ги исушиш за да можеш да ги толчкаш, ама во толчкањето се клава нешто, за да биди убава пиперта, ама не ти кажувам што се клава", ни рече Љупчо, одважно сакајќи да го сокрие марифетот на буковчани.

Работата околу правањето на пиперот, како што ни рече, не е тешка и колку-толку е исплатлива. Единствено ни се пожали дека е непријатно да толчиш буковец од лути пиперки.

"Ќе киваш везден", ни рече низ смеа.

ВИСТИНСКИОТ РЕЦЕПТ

Тргнавме низ селото да побараме уште некој соговорник, со надеж дека ќе најдеме некој што ќе ни пренесе барем за нијанса поинакво искуство, поинаква школа. Но, не можевме ни да претпоставиме колку тешко ќе ни оди тоа што сме го наумиле.

Ги поминавме и куќите на баба Менка, на Зорка, на Танчевци, но - или не се дома, берат пиперки, или одбиваат да разговараат со новинари, небаре им се појавиле чудовишта на врата. Како новинар повторно ја барате грешката во себе, во вашиот еснаф - којзнае во каква каша ги ставил некој колега некогаш, па сега дуваат и на јогуртот!?

Но, и лутањето секогаш носи некаков ќар. Како инаку ќе разберевме дека најчестиот пејсаж низ прозорците на буковчани се бетонските кратери на РЕК Битола, кои ни се појавија зад бандерата со некролози, во далечните рамницата под селото.

Тука некаде го најдовме следниот соговорник, кој, како за разлика од другите, реши да поразговараме, но не сакаше да го фотографираме и да ни го каже името. Штета, од него го слушнавме можеби најубавиот и најсистематичниот опис на процесот на правење буковец.

"Денес се прави многу помалку во споредба со тоа колку се правеше некогаш. Некогаш земјиштето го користевме само за садење пипер и кромид, но пред 10-15 години пиперките ги нападнаа болести и денес се прави многу помалку. Буковската пипер сега се прави и во Бистрица и на други места, но тоа не е вистинската буковска пипер, зашто нашата, оригиналната буковска пипер е толчена, а таму ја мелат на машини за сточна храна.

Пиперот, откако ќе се исуши, се става да се досуши во фурна за леб. Откако ќе се извади лебот, пиперот се става, така, како што е нанижан, и останува на топло сe' додека да се олади фурната. Откако ќе се извадат од фурната, пиперките се вадат од низите, им се вадат дршките, се ставаат во дрвен аван и се толчат со дебело железо. Таквата буковска пипер беше убава, зашто во неа излегуваше и скробот што го содржи семето, кој му дава на пиперот глаткост и вкус.

Зависно од вкусот, подоцна може семето да се одвои од готовиот пипер. И денес многу фамилии си прават пипер дома. Ако одгледуваат и самите пиперки, си прават пипер од свои пиперки, ако немаат - како кај нас дома - си купуваат и си прават пипер со купени пиперки. Алатот е тука и речиси секоја куќа има фурна што им останала од некогаш", ни рече соговорникот, уште еднаш замолувајќи да не го фотографираме.

Сепак, решивме да тргнеме во нова екскурзија, да најдеме куќа со низи пиперки обесени насекаде низ дворот и домаќини што ќе прифатат да не примат да поразговараме. Пак истата приказна: некои ќе ви речат појди кај Танчевци, некои ќе ве пратат кај баба таа и таа, некои велат дојди подоцна, не сакам да ме снимаш.. некои пак, си прават шеги дека дошле да ги снимаат за Сељак на годината. Сепак, на крајот повторно ни се насмевна среќата.

Семејството Главевски беше љубезно да ни го покаже нивниот двор во кој се сушеа 200 низи пипер, а среќата направи да ги најдеме сред работа, па имавме прилика да видиме како се нижат пиперки. Ни ги покажаа и фурната, и алатките за толчење, и сувите пиперки и готов производ - ланска буковска пипер. И таму ни рекоа дека буковска пипер се прави на многу места, како во Бистрица и во Демир Хисар, но, правата буковска пипер, како што ни рекоа, секогаш ќе биде буковецот од Буково.

Ни остана уште да пробаме и лично да се увериме кој е во право, со мострите што ги земавме од Буково и Демир Хисар. Нашето патешествие заврши во еден од ретките ресторани што прават ќебапи на Широк сокак во Битола и, навистина е тешко да се пресуди меѓу двете. Можеби сепак навиваме за буковскиот. Зашто, ако не појдевме таму, можеби никогаш немаше да дознаеме каков шмек добива буковецот кога ќе го помешате со нане.


Monday, September 22, 2008

Ајвар


Можат Словенците колку што сакаат да го регистрираат како своја трговска марка, а гевгеличани колку што сакаат да нè убедуваат дека ајвер не е нужно решение, туку дека луѓето од тој крај навистина така го нарекуваат ајварот. Едно не може никој да оспори - дојде ли втората-третата недела од септември, саботите почнуваат да мирисаат на печени пиперки, а неделите на ајвар, како што неодамна запиша колегата Владо Апостолов.

Би можеле ли да замислите вториот дел од септември и првите недела-две од октомври да не бидат такви, колку и да ги одбегнувате обврските што би сакале да ви ги накалемат жените од семејството подготвувајќи се за големиот подвиг правење ајвар, колку и да наоѓате спас и да му се радувате на подобрувањето на квалитетот на индустрискиот ајвар од супермаркетите?

Tuesday, August 26, 2008

Скаменети сватови

Локалитетот Куклица во близина на Кратово неодамна беше прогласен за споменик на природата, заштитен со закон. Овојпат ве водиме таму, додека сe уште имаме право да го наречеме Непозната Македонија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Васил БОГЛЕВ

Пристигнувајќи во кратовското село Кетеново добивате впечаток дека сте дошле во место што нема ама баш ништо привлечно да се види и оти таму би застанале само ако ви се расипе автомобилот или ако останете случајно без гориво. Село со безлична архитектура, луѓе на кои им е сеедно дали сте подзастанале тука или не, и коперација што нуди само замена за тоа што ви е потребно - има цигари, ама друга марка, има пиво и газирани сокови ама не какви што барате, а гумите за џвакање се од некогаш. Ако веќе ви се случило да застанете, тешко дека ќе најдете нешто би ве привлекло да слезете покрај реката - доволно сте се изнагледале зеленило од пластични шишиња и нема да ви биде првпат да видите 'рѓосана врата од стоеден, стаклена вратница од машина за перење или најлонски кеси полни со ѓубре фрлени во река. Што би барале овде?

Но, да не брзаме со предрасуди! Кетеново е важна точка на патот од Куманово накај Кратово, пресвртната точка што води до локалитетот Куклица и Скаменетите сватови од Македонија. Тоа веќе менува сe'.

Овој пат решивме да појдеме таму, кај куклите, додека сe' уште можеме да ги претставиме во циклусот Непозната Македонија, пред да се вбројат во главните туристички атракции, откако неодамна беа прогласени за споменик на природата, заштитен со закон.

ЗАБОРАВЕН КОЛОСЕК

Кетеново е на половина час возење од Куманово накај Кратово. Од таму до локалитетот ви остануваат уште 5 минути возење, по десниот брег на Крива Река, спротивно на текот на реката.

Патот води до самиот локалитет, но препорачливо е да застанете на чистинката пред железниот мост на влезот на село Куклица и оттаму да продолжите пеш на другата страна на реката, накај куклите.

Излегувајќи од автомобилот веднаш ќе ги забележите високите армирано-бетонски сотолбови што се извишуваат на меѓу двата рида од левата страна на патот, на местото каде што треба да поминува долг железнички мост, на пругата што треба да ги поврзе Македонија и Бугарија.

Мештаните што случајно ќе ги сретнете ќе ви раскажат дека изградбата на пругата била прекината уште во мај 2004 година, кога биле повлечени градежните машини и работниците, што ја урнало нивната надеж дека во блиско време ќе видат подобра живеачка и ќе видат дека почнал каков-таков развој на тој регион. Затоа и не очекувајте преголема љубезност од селатинте што ќе ги сретнете по патот.

"Ова ли е живот? Не можеме да излеземе од калта", ни рече Зоран кукличанецот Зоран Давитковски кого го сретнавме за време на една од претходните посети на локалитетот.

Пцуејќи по 21 век и по живеачката ни раскажа дека не треба да се чудиме ако луѓето што ќе ги сретнеме се не се расположени за разговор, зашто живеат со 1.500 денари помош од Црвен крст месечно, а некој си го тера ќефот и доаѓа да гледа кукли. Но, набрзо омекна. Ни ја покажа неговата куќа на еден од ридовите и продолжи:

"Гледаш како се мачиме. Никој не ни помага. Ни политичарите... никој. Каква корист имаме ние од куклите. Не викнаа кога се градеа патеките, кога се местеа портата и клупите, зедовме по 20 дневници - и толку. Нит пругата се гради, нит некој нешто инвестира овде - тоа ли е живот", ни рече покажувајќи накај каде да го продолжиме патот.

На заминување го прашавме дали знае некоја од легендите за настанувањето на куклите, на пример, легендата за Скаменетите сватови, за која сме слушале од народните преданија.

"Какви сватови!? Приказни за деца! Овде некогаш имало многу вода. Реката била до тука и уште подалеку. Водата долго време ги миела карпите, и - така настанале куклите", ни рече кукличанецот.

Локалитетот Куклица е во подножјето на ридовите, под селото. Сватовите првпат биле афирмирани во јавноста во 90-тите години, а повторно биле актуелизирани кога почнала изградбата на пругата. Досега за уредувањето на локалитетот било инвестирано само преку проектот за развој на општините преку културата на Министерството за култура и Светската банка, кога биле изградени влезната порта и камените патеки и биле поставени маси, клупи и кошници за отпадоци.

Откако е уреден просторот, веднаш можат да се препознаат младенците и сведоците - околу нив е изградена кружна патека, а наоколу лесно можат да се препознаат сеирџиите и пијатните сватови.

СКАМЕНЕТИ СВАТОВИ

А што велат легендите? Одговорот побаравме од кратовскиот новинар Гоце Стојановски, со кого ги споделивме впечатоците од првата посета на Куклица.

"Некогаш, многу одамна, едно момче од селото Куклица, над камениот град, решило да се жени, но не можело да се одлучи која девојка да ја земе за жена, зашто му се допаѓале две девојки - една од Долно и една од Горно маало. Решило да им се вети и на двете и во ист ден им закажал свадба. На денот на венчавката, и двете моми, облечени во невестинско, го чекале да дојде младоженецот по нив. Според обичајот, во ист ден не можело во исто село да се прават две или повеќе свадби, оти невестите не смееле да се видат една со друга. И така, свадбата почнала, а тапаните екнале и во Горно и во Долно маало, но невестата од Долно маало била љубопитна и сакала да види кој друг прави свадба во селото. Истрчала во Горно маало и го видела своето момче со друга невеста. Разочарана и тажна, несудената невеста ги проколнала младенците, извикувајќи: да даде Господ сите да се скамените, ако треба - и јас со вас заедно! И, како што се раскажува, во истиот момент сите свадбари замрзнале и се претворила во камен, а со нив и таа. Ова е само една од разните легенди што се раскажуваат за камените кукли", ни раскажа Стојановски.

СТАРИ 10.000 ГОДИНИ

Првата средба со Скеменетите сватови воодушевува. Ни на крај памет не ви било дека некаде во Македонија ќе видите такво нешто, нешто што личи случајните споменици во Северна Америка, камените кули во Кападокија, или калуѓерките и девојките од Франција што сте ги гледале на Discovery или National Geographic. Сфаќате колку сте биле во заблуда кога сте помислиле дека ништо никогаш повеќе нема да ве натера да застанете кај Кетеново.

Уште од првото разгледување на камените фигури (ги има околу 120), лесно ќе ги забележите и младенците и кумовите и сватовите и сеирџиите, што прави да помислите дека навистина држи вода приказната за скаменетата свадба и за клетвата од изневерената свршеница. Но, има една работа што збунува - ако сево ова било вистина, значи тогаш кога се случило скаменувањто луѓето биле високи и по 3, 4, и по 10 мести.

Како што ни раскажа Душко Алексовски, претседател на Македонскиот центар за карпеста уметност, геолошките истражувањата на локалитетот извршени покажале дека главниот материјал од кој се формирале камените кукли е силициум диоксид, кој е лесно се разјадува под влијание на водата. Се претпоставува дека корито на Крива Река некогаш се протегало и до локалитетот Куклица, каде што под влијание на водата се формирала композиција од околу 120 камени пирамиди.
Според брзината на разјадувањето, кое непрекинато се случува и денес, се претпоставува дека за да се формираат Скаменетите сватови биле потребни 5.000 до 10.000 години.

Самите одберете на која вистина ќе и' поверувате - на народното предание, или на геолозите. Не знаеме кога ќе дојде денот кога над столбовите спроти селото ќе минуваат возови, но знаеме дека патниците ќе имаат прекрасна гледка под прозорецот на купето. А и не било така лошо да пристигнеш во Кетеново.


Monday, July 14, 2008

Стоеденот


За малку ќе заборавев дека ќерка ми ми порача порано да ја земам од градинка, откако се договоривме што музика ќе слушаме по пат од дома до градинката. Веќе бев далдисан во работа кога брат ми ми јави дека завршил работа, направил сe' што требало со човекот што се пазариле да го купи стоеденот. Завршиле сe' - и кај нотар, и во станица за технички преглед - му останало време уште колку да го фотографира, како што му порачав.

Стоеденот! Не знаев дека разделбата со него ќе ме натера да подзастанам, да ги одложам за малку обврските над работната маса и да подразмислам што сe' значеше тој автомобил во мојот живот и во спомените на моето семејство.

Умот ми отиде во 1977 година, еден топол летен ден, кога татко ми, ненајавено, ме зема порано од градинка. Излеговме и, без било што да очекувам, ми покажа нешто ново - нов автомобил, стоеден, трева-зелен, со портокалови тапацири, заштитени со најлони. Го погледнав подзачудено, па ми кажа дека пред малку купил автомобил и дека тој стоеден е наш - неговиот прв автомобил, поточно - нашиот прв автомобил, како што претпочиташе да ги нарекува работите што ги поседуваше.

Wednesday, July 02, 2008

Опинци за Џон

Опинчарскиот дуќан "Џамбаз" во скопската Стара чаршија е едно од последните места во кои се продаваат обувките што непрекинато се носат на територијата на Македонија повеќе од 500 години. Ако некогаш биле жигосувани како одлика за руралното, денес опинците се привлечни и за домашните и за странските муштерии

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Некогаш служеа само за правење шеги на нечија сметка или за нечие омаловажување, плеснувајќи му в лице дека е опинок, сакајќи да кажете дека вие сте со сина крв, а неговото семејство потекнува од рурална средина. Некогаш опинците служеа за од нив да се прават вицови, на работ на вулгарноста, и за разно-разни гатанки за српскиот модел на опинците, со врвови свртени нагоре. Но, знаете ли дека опинците се најстариот модел на обувки што на територијата на Македонија се користи непрекинато повеќе од 500 години, изработен во милиони примероци. Ова е приказна за опинците и за еден од последните опинчари во Скопје.

ОПИНОКОТ СИ Е ОПИНОК

Мала е веројатноста да сте поминале во скопска Стара чаршија, а да не сте го забележале дуќанот со излог полн опинчиња, килимчиња, бакарни и дрвени ракотворби, на стотина метри по култната кебапчилница Дестан. Излогот е до толку преполн со понуда, што, колку и да се обидувате, нема да ви успее да го прочитате името на дуќанот. Можеби немаше никогаш да дознаеме, ако не го запознаевме сопственикот.

"Во дуќанот сум од 6 години. Имам 60, значи тука сум 54 години. Занаетот го учев од татко ми, заедно со браќата и сестрата.. уште од најмали. Заедно со татко ми и мајка ми правевме опинци, папучи, сандали и разни обувки од кожа. Секој си имаше своја обврска - кој со шајчиња, кој каивчиња, ремчиња.. поголемиот брат шиеше на машина, а ние, помалите подготвувавме.. За време на Југославија, се знаеше - се чекаше ред за сандали, за опинци. Не можевме да постигнеме“.

“Имаше јаки занаетчии.. ја снабдувавме цела Југославија. Сега, откако почнаа се’ да увезуваат од Кина, од Хонг Конг, не ти се исплатува да произведуваш.. не’ сотреа. Преку ноќ демодираш.. денеска ќе произведеш, утре е демодирано.. Единственото што ти останува е опинокот. Тој не демодира. Има трајни вредности и го има само таму каде што му е местото", ни раскажа мајстор Даре Митревски, сопственик на опинчарскиот дуќан Џамбаз.

Веднаш расчистивме дека името нема никаква врска со Даре Џамбаз, патронот на скопскиот дом на хуманитарни организации, и дознавме дека името на дуќанот го смислила неговата сопруга, сакајќи да го отслика неговиот деловен темперамент.

НЕ ГО ДАВАМ ЗАНАЕТОТ

Сакајќи да добиеме поживописна репортажа се обидовме да испитаме дали мајстор Даре би сакал да ни демонстрира како се изработуваат опинци, но, како што претпоставивме, сфативме дека имаме работа со претпазлив мајстор, кој не би сакал туку-така да го продаде занаетот.

"Аа, не. Тоа не може. Ќе ви зборувам за опинците, но не давам никој да фотографира како работам. Така шапкарот, една улица погоре, си го продаде занаетот за 500 денари", решително ни рече.

Прифаќајќи ги правилата, почнавме со прашањата за опинците - какви модели има, како се изработуваат, кои се најчестите муштерии, како оди продажбата.

"Откако знам за себе, опинците се такви. Најстариот модел македонски опинци не се менувал повеќе од 5 века и секаде каде што Македонци на Балканот, мажите го носеле тој модел опинци. Тоа биле чевлите што се носеле за време на Отоманската империја. Нешто поинакви се српските, кои се разликуваат по клуновите на врвот на опинокот, долги и свртени нагоре. Само за клунот оди една третина од материјалот, но не можеш да ја качиш цената само поради врвчето. Меѓу поинтересните модели се траперските опинци, какви што носеа некогаш Албанците што доаѓаа по работа во Скопје. Тие се наједноставниот модел опинци, толку едноставни што човек може и самиот да ги направи", ни рече мајстор Даре.

НАЈВАЖНА Е КОЖАТА

За квалитетот на опинците, како што научивме, најважен фактор, покрај мајсторијата, е квалитетот на кожата. Опинците се прават исклучиво од телешка кожа, а процесот на изработка трае 5 дена.

"Ако сакаш да направиш добри опинци и тие да се продаваат, најпрвин треба да купиш добар материјал, да не жалиш пари за материјал и да не брзаш додека работиш, сакајќи да направиш поголеми количини. Се’ што правиш од кожа се прави пет дена. Првиот ден кожата се обработува во вода, вториот ден се обликуваат опинците, а последните три дена се ставаат на сонце, за да се исушат готовите опинци. Така си бара процесот, инаку нема да ја држи формата. Користам исклучиво телешка кожа, која е еластична и погодна за обработување. Важно е опинците да бидат збиено плетени, за да ја задржат формата кога ќе се исушат. За подобар изглед, добро е да комбинираш интересни бои, светло со потемно. Интересно е што телешката кожа на сонце ја менува бојата како и човечката кожа", уловивме дел од занаетот.

ОД 17 ДО 47

Како еден од последните производители на опинци, едни од најчестите муштерии на Митревски се културно-уметничките друштва и фолклорните ансамбли, но, како што можевме да видиме и самите додека уживавме во ладот на дуќанот, чести посетители се странците што дошле да ја разгледаат чаршијата.

"Има разни големини - од опинчиња за бебиња од два месеца, до опинци број 47. Има луѓе што купуваат број 17, број 18 уште кога ќе им се роди мало бебе. За споредба, еден пар чевличиња Цицибан се 2.000 денари, а кај мене ќе добијат пар опинчиња е 250 денари, направени од чиста кожа, а и докторите ги препорачуваат. Интересни се и за странците. Најголемите опинци што било кога сум ги направил се овие опинци, број 47. Ми ги порача еден Џон, од Ирска. Беше гостин во Владата, помина во дуќанов и имаше желба да му направам опинци - се заљубил во опинците што ги видел. Доаѓаат и други странци, им се допаѓаат, ама сакаат да ги земат за беспари. Но, нема за Црвен крст! Овде има кирија, има данок, а морам и јас нешто да заработам", ни рече мајстор Даре.

По него, дуќанот нема да има кој да го работи. Децата и снаите завршиле Економски факултет, а никој од нив нема да дојде да работи во дуќанот. Досега никој не посакал да го научи занаетот, а и мајстор Даре не сака да го пренесе било кому, се’ додека во него да прочита чиста душа и решеност да се биде опинчар, и во добро и во зло.


Wednesday, June 18, 2008

Патот на езерата

Скршнете пред Стража накај Маврово и Дебар и така стигнете до Охрид. Ќе видите три езера повеќе, Радика, живописни села и Дебар. За промена, наместо 174, поминете 200 километри - сликите што ќе ги видите вредат многу повеќе

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Можеби сто пати сте поминале покрај тој знак и сто пати сте го одминале како нешто што не ве засега, како нешто што се однесува на некој друг, додека итате накај Стража, за миг порано да земете здив, па да продолжите накај Охрид. Но, вреди да подзастанете, да подразмислите и да си дозволите да паднете во тоа искушение - да скршнете вдесно и да продолжите преку Маврово и Дебар.

ДЕСЕН ЖМИГАВЕЦ

Се почнува на крстопатот кај Ново Село, веднаш над каменоломите над Гостивар, кога веќе ви доаѓа преку глава од возење втора-трета-втора-трета. Сината табла ви нуди две можности - да продолжите по магистралниот пат М-4 накај Кичево или да дадете десен жмигавец и да тргнете во непознат правец, низ нови пејзажи, по Патот на езерата, преку Маврово, Дебар и Струга.

Песимистички гледано, имате 26 километри повеќе за возење, патувањето ќе трае еден час повеќе, ќе потрошите малку повеќе гориво и ќе стигнете во Охрид еден час подоцна. Но, оптимистичкиот поглед нуди многу повеќе. Ќе видите пејзажи што ги гледате првпат, три езера на патот до Охридското, живописниот кањон на Радика, нови места за починка што нудат нова закуска наместо мекиците на Стража... "Свети Јован Бигорски", живописни села како Јанче и Косоврасти, да ѕирнете преку границата со Албанија... а цената е да си го нарушите комодитетот и да преминете од магистрален на регионален пат.

Тогаш, зар нема да се решите за вожња во трета, да ги послушате Монти Пајтон и да погледнете на светлата страна на животот или да се сетите на Џон Ленон и да му дадете шанса на мирот.

КАЧАМАК ВО ТРНИЦА

Наместо на Стража, на кафе-пауза застанете во Маврови Анови, првото населено место на брегот Мавровско Езеро. На десетина минути можете да скршнете и преку браната, накај Маврово, за одблизу да ја видите потопената црква "Свети Никола", која во моментов е над нивото на водата. Ако сакате закуска, не пропуштајте ја можноста да застанете во ресторанот "Кораб" кај селото Трница, на десетина минути возење од браната накај Дебар. Тука ќе го најдете најубавиот качамак на светот, а приказна за себе се киселото млеко и сирењето. Најчестата реакција на посетителите е дека задоволството чини многу, но вреди да се проба, а и газда Урош треба да подразмисли за цените. Но, продолжуваме по светлата страна на животот...

Заминувајќи од Трница накај Дебар, некаде пред крстопатот за Жировница, ќе ја здогледате Мавровска Река, а малку подоцна, кај да е, ќе се појави Радика. Еве ви можност одблизу да ја видите реката за која сте гледале милион и една репортажа на програмите на Македонската телевизија.

Можеби ќе ви одземе повеќе време од планираното, но имајте на ум дека од ридовите на Жировница, Битуше, Ростуша и Велебрдо најубаво можете да го видите манастирот "Свети Јован Бигорски".

ГЕРМАНСКИ ТУРИСТИ

Посетата на манастирот, освен што е можност да го почувствувате духот на монашкиот живот, е и можност да ги видите врвните достигнувања на прочуените градители, копаничари и фреско-живописци од реканскиот крај, низ кој минувате.

Градежни машини на патот најавуваат дека, кај и да е, следната сезона возењето ќе биде поудобно, а патот поширок и попрегледен. По десетина минути возење ве чека уште еден пример за градителските вештини на луѓето од овој крај - селото Јанче. Велат, овде се прави одлично сирење, а глетката прави да не можете, а да не застанете, барем колку да го фотографирате селото. Тука првпат го забележавме комбито на германските туристи кои, привлечени од убавините, како договорени со нас, застануваа секаде каде што ќе застаневме да фотографираме.

Патот води низ живописниот крај што го најавува мост преку Радика кај Скудриње. Полека насетувате дека, кај да е, пред вас ќе се појави Дебар. Одлево се двои патот за Лазарополе и Гари, а оддесно - ново изненадување - убавина што не сте можеле ни да претпоставите дека ќе ја видите - куќи на брегот на Радика, изградени во хармонија со природата. Добредојдовте во Долно Косоврасти!

НА УБАВОТО СИНО ДЕБАРСКО

Претчувството не ве излажало. Веднаш зад Косоврасти останувате заслепени од нова убавина - таква синевина не сте виделе. Сфаќајќи дека пред вас е Дебарско езеро, си велите: знаат рибарите што прават. Помислувате дека во рибарските муабети намерно да ја вртат темата на тоа кој поголема риба фатил, за да не дознаете за местата што сакаат да ги зачуваат само за себе. А и германските туристи знаат што е убаво. Бевме изненадени кога повторно се видовме на првата височинка по мостот преку Дебарско, пред манастирот "Рајчица", барајќи згодно место за фотографирање. Стоејќи таму повторно наоѓате повод да се израдувате што сте тргнале по Патот на езерата и гледајќи го Дебар над езерото сфаќате дека пред вас е веројатно градот со најубава местоположба во Македонија. За да елиминирате каква било можност да се покаете што сте тргнале за Охрид преку Дебар, ако тоа е можно откако ќе ги видите сите убавини што ви ги нуди, бидете внимателни на радарската контрола на излезот од градот.

НАЈДЕТЕ СИ ГО МИРОТ

Оддалечувајќи се од Дебар накај Џепиште, најблиската точка на патот до македонско-албанската граница, веќе се прашувате дали водата што ја гледате е уште Дебарското езеро, дали можеби е река, Црн Дрим или веќе почнало следното езеро - Глобочичко. Одвојте неколку минути и застанете над новото село Глобочица, изградено на брдото над старото, кое било потопено по изградбата на браната. Најдете си го мирот патувајќи низ Дримкол.

До финалето има уште десетина километри. Кругот се затвора кога ќе го здогледате Охридско Езеро, доаѓајќи од Вевчани и Велешта во Струга. Ви останува уште да отидете во Охрид.

Со првото кафе во охридската чаршија или негде на брегот, сигурно ќе посегнете по телефонот, да се пофалите на некој пријател, ако ви успеало да се воздржите да не им ги пренесете впечатоците од самото место.

Зар не е возвишено чувството кога имате желба секому да му се пофалите за убавините на некој крај, а да немате локал-патриотски мотив да го правите тоа?