Showing posts with label Струга. Show all posts
Showing posts with label Струга. Show all posts

Wednesday, April 06, 2011

Славе Келешовски

Фото: Андреј Гиновски
За тие што го знаат, доволно е само да се спомне неговото име, лично или сценско. Спомни го Славе и пред очи ви се појавува добриот дух од Струга кој не мирува, човекот чие име веднаш ви буди слика на журка -  „Касиус Клеј на диско-музиката“, како што се нарекува себеси во неговото препознатливо диџејско интро

Последно што имавме чуено за него е дека Славе се иселил во Америка, дека веќе 15-20 години е таму. Имавме на ум дека кога-тогаш ќе дојде редот да пишуваме и за него, но ни личеше тешко изводливо - кај ќе го најдеме? - но, се јави Жупан, Владислав, еден од повозрасните пријатели од Струга, во чие друштво учевме за андерграундот и дарк вејвот за време на летните одмори.

„Имам прелог за твоите урбани легенди, Славе Ќелешоски - Диџеј Славе. Посети му го профилот на Фејсбук - че видиш зошто“

Friday, December 03, 2010

Сабвеј (Струга)


Никола и Томе Кукунеш,
пред некогашниот влез на „Сабвеј“

Кој одел во Струга, а барал нешто поразлично од кафулиња и диско-клубови со летни хитови, засекогаш ќе го памети. Сите патишта водеа кон 'Сабвеј' - 'институција', 'свое место' и клуб во кој се дружеа и се запознаваа рокенрол луѓе од сите краишта на Македонија

Кој одел во Струга за време на летата, а барал место поразлично од другите, во кое не се пуштаат летни хитови - добро го знае. Го открил и си нашол место за себе, каде да ги поминува ноќите, дури и да дошол без друштво во градот. Не требаше многу време за да се рашири гласот за 'Сабвеј' - кафулето во дневната соба на Кукунешовци. Родителите решиле да им ја исполнат желбата на синовите, Никола и Томе - да имаат свој 'кафич', во кој ќе слушаат музика каква што сакаат, каква што не можат да слушаат во ниту едно од бројните струшки кафулиња и клубови. И, толку требаше. Чувме дека таму некаде, во тесните сокачиња позади Хотел 'Београд', Томе и Никола отвориле 'кафич', таков каков што баравме со години, ние - дојдени од Скопје, од Битола, од Охрид, од каде не? - и нашите пријатели од Струга. Веќе знаевме каде ќе се најдеме - и без да се договараме. Големо семејство од 'наши луѓе', во место кое направи да се спријателиме уште повеќе, за век и веков. Пет години срдечно дружење - од 1995 до 2000.


Трагањето по споменот на 'Сабвеј' го почнуваме со Ангелко Јовчески - Гече, еден од струшките панкери што ги запознавме таму, тапанар на неколку струшки бендови, одличен!


Ангелко Јовчески - Гече
“Беше едно сопче од дваесетина квадрати, но, иако беше мало, правеше децата наречени рокери, панкери, металци таму да осетат една дотогаш невидена слобода. По некое време, се прошири уште за десетина квадрати и, на наша радост, имаше повеќе место за 'шутки'. Се собираа само „такви“ луѓе. Од музика, најмногу имаше југословенски панк-рок, но имаше и 'Дорс', 'Дед Кенедис', 'Сепултура', 'Металика', 'Ајрон Мејден' - се'!. По некоја година почна 'диско', модата, па се измешаа и рејвери, трансери, „гоатери“, и, нормално - пропадна“, се сеќава низ шега Гече.


Сеќавањето ни го свртува погледот кон местото каде што некогаш стоеше диџејскиот пулт. Таму редовно беше Чима - Климе Матоски, тогаш дете, денес искусен веб-дизајнер, стружанец на привремена работа во Скопје. Одењето во 'Сабвеј' си го направило своето: беше првиот веб-дизајнер кој направил веб-страници на македонските рокенрол бендови и артисти.


Чима - Климе Матоски
“Во тоа време Струга вриеше од туристи, немаше строги закони за пушење, за работно време. Имавме клуб во кој се пие евтино ѕидарско пиво! Се слушаше музика и се собираа касети и CD-a, се одеше по концерти и фестивали. Во 'Сабвеј' ќе најдевте луѓе од цела Македонија и многу од луѓето со кои и денес се дружам ги запознав таму. Од музички аспект, беше институција - место за промоција на македонска музика. Гледано од временска дистанца, мислам дека бендови од типот на 'Чиста Околина', 'САФ' и други бендови од тоа време никаде не биле подобро промовирани отколку таму. Клубот доживеа многу интересни музички трансформации. Секое лето беше во различен филм, според тоа што беше актуелно во моментот. Лично јас, таму ја доживеав мојата најголема музичка надградба. Секој ден некој носеше нова музика, преснимувавме, преслушувавме и се надградувавме. 'Сабвеј' беше дефиниција за андерграунд клуб.  Клуб каков што немало во Македонија до денес, иако скромно опремен, со опрема пред распаѓање и со крпени звучници. Имаше некоја неверојатна енергија со која ги привлекуваше луѓето. Пред секое реновирање се собираше екипа од луѓе кои доброволно доаѓаа таму да помогнат. Едноставно, живеевме за тој клуб. Секако, незаборавен дел од приказната се најдобрите сопственици на клуб на целиот свет - Томе и Никола. Без нив 'Сабвеј' никогаш немаше да биде тоа што ни остана во сеќавање“, се сеќава Климе.


Меѓу пријателите што ги стекнавме во 'Сабвеј' е и Мартин Мартиноски, стружанец, тогаш студент и екологист, денес портпарол на Владата на РМ. Ќе ви наброи голем список имиња, луѓе со кои сме се дружеле во 'Сабвеј'.


Мартин Мартиноски
“'Сабвеј' го заслужува епитетот Институција кога станува збор за урбаното живеење, не само во езерскиот регион туку и во цела Македонија, во периодот на деведесеттите години од минатиот век. Беше сврталиште на луѓе кои го носеа духот на супкултурните урбани вредности, на една нова држава која тогаш се раѓаше. Дух на вредности кој опстојува и денес и ни дава сила да се одбраниме од налетите на кичот. Беше место каде што ги храневме нашите души со 'Мизар', 'Тело-наука совршена', 'Анастасија', 'Архангел', 'Чиста околина', 'Сет', 'Ласт Експедишн'. Беше место каде што се мешаа панкот, новиот бран, етното, гранџот, металот, хип хопот, техното, каде што доаѓаше до израз се' што не беше мејнстрим. Томе и Никола, имаа храброст да се вложат себеси и својот дом во место кое обедини луѓе од неколку генерации. Таму стекнавме пријатели за навек од сите краишта на Македонија. Одиш и наоѓаш некој со кој можеш да најдеш заеднички муабет и да ја поминеш вечерта без претходно да се договараш, место каде што секогаш добиваш голема порција квалитетна музика, евтино, но квалитетно пиво (оладено!). Ако си преку ден - играш табла и пиеш кафе, гледаш сеир и слушаш безброј анегдоти, нешто што е практично невозможно во денешни услови. 'Сабвеј' форевер!“.


Еден од луѓето без кои не можеше да помине дружењето во 'Сабвеј' беше Томислав Прањиќ, стружанец кој веќе десетина години живее во Пула, во Хрватска. Кој одел во 'Сабвеј', добро се сеќава на неговите 'интервенции во просторот' - човек кој беше задолжен за 'артворкот' на култното струшко кафуле - од стрип цртежите од Алан Форд на ѕидовите во кафулето, до инвентивните пропагандно-промотивни летоци.


Томислав Прањиќ
“Паметам дека на еден од плакатите за 'Сабвеј', што во тоа време ги правевме рачно, со дебели букви беше напишан слоган 'Домот е таму кај што ти е срцето!'. Денес почнува да ми станува јасно што се' навистина претставуваше 'Сабвеј' - најдобрата 'ствар' што можеше да и' се случи на Струга во тие темни пост-ЈУ времиња'. Место кое нас, правеше ние, 'алтернативците', да забораваме дека живееме во малограѓанска и досадна Струга. Таму со гордост можевме да ги донесеме нашите гости и да не ни биде срам или шубе дека нема добро да се забавуваат. Не беше место со супер фотелји или 'sound system', но секој што ќе влезеше, оставаше таму дел од себе, дел од срцето“.


Крајот му го препуштаме на Шурбе (Костадин Шурбановски), скопскиот диџеј со струшки корени, редовен гостин во 'Сабвеј', секое лето.


Костадин Шурбановски
- Шурбе
“Струга, покрај 'поетските ручоци', е позната и по својот панк и алтернативен музички бекграунд. 'Сабвеј' беше логично надоврзување и продолжување на таа приказна. Се сеќавам, во времето кога го покренавме музичкиот магазин 'Тротоар', однесов во „Сабвеј“ десетина примероци од првиот број, чисто онака, од зезање. Се продадоа за една вечер! Во 'Сабвеј' се муваа кул фаци од македонскиот андерграунд и секогаш гласно свиреше супер музика: пост-панк, алтернативен рок, хип-хоп, даб. Ќе остане запаметен и по оригиналниот тоалет, шанкот со неколкуте инвентар-фаци, како и со и таблото со легендарните Стружани. 'Сабвеј' беше вистински пример, показател и доказ дека Струга отсекогаш била далеку покул од Охрид“.





Сабвеј, од фото-албумот „Subway University - Генерација 97/98“:
Никола Кукунеш, Климе Мато, Томе Кукунеш, Мартин Мартиноски

Tuesday, February 09, 2010

Кој е овој човек?


Човекот што го знаеме како Димитрија Миладинов од фотографиите на браќа Миладиновци отпечатени во учебниците, не е Димитрија Миладинов. Ова го тврдат луѓе блиски до семејството Миладиновци, повикувајќи се на изјави на членови на семејството Миладинови.

Како што ни пренесоа нашите извори, и луѓето од семејството со години се прашуваат кој е всушност човекот на црно-белата фотографија и како се случило токму тој лик да фати корен во македонската јавност како ликот на нивниот славен предок.

Како вистинскиот лик на постариот брат-преродбеник семејството посочува една фотографија од на Димитрија, фотографиран на помлада возраст.

Ќе се обидеме да стапиме во контакт со семејството и ќе побараме автентичен исказ за сознанијата што ги имаат Миладинови.

Види и: Лажните Миладиновци

Лажните Миладиновци


Не само за Димитрија. Јавноста има погрешна претстава и за ликот на Константин, тврди внукот на браќа Миладиновци Ристе Миладин од Струга, откривајќи нови моменти за вистинскиот лик на Димитрија Миладинов.

Постои само една автентична фотографија на Димитрија Миладинов, но таа не е ниту една од фотографиите што се отпечатени во книгите, учебниците и во публикациите што се однесуваат на Браќа Миладиновци. Ова го тврди Ристе Миладин, внук на славните преродбеници од Струга.

„Целата документација и сите фотографии се изгубени кога Митра, сопругата на Димитрија, импровизирала погреб во 1868 во Струга, откако пропаднале сите обиди за да се донесат телата на Димитри и Константин од затворот во Истанбул. На таквиот погреб, наместо телото, биле погребани во ковчег речиси сите работи што некогаш му припаѓале на Димитри, меѓу нив и фотографиите со неговиот лик“, ни рече Миладин.

Но, кој е човекот од фотографијата што ја знаеме како фотографија на Димитрија Миладинов?

Како што ни раскажа Миладин, според неговите сознанија, сликите со ликот на Димитрија се всушност уметничка интерпретација на ликот на неговиот предок, чиј автор е македонскиот сликар Димитар Кондовски.

„Тоа се слики настанати според устен опис на ликот на Димитри. Разни истражувачи ги прашувале жените од нашава фамилија да го опишат, па тие раскажувале - имал вакви образи, имал бакембарди... итн.“, ни рече Миладин.

Подоцна, како што ни рече, како фотографија на Димитри почнала да се користи и фотографија на Иван Миладин, страничен роднина на браќа Миладиновци, од роднини-деленици кои се отселиле во Бугарија.


„Тој тврдел дека е во ликот исти како стрико му, дека тој најмногу личел на стрико му, па му успеало да протурка негова фотографија, која подоцна била прифатена како фотографија на Димитри Миладин“, ни рече нашиот соговорник.

Како што дознаваме од него, не е проблематична само веродостојноста на ликот (физиономијата) на Димитрија Миладинов, туку јавноста има погрешна претстава и околу ликот на помладиот брат, Константин, која е исто така, уметничка интерпретација на Кондовски.

„Постои само една веродостојна фотографија на Димитри и само една фотографија со вистинскиот лик на Константин. Вистинскиот лик на Димитри може да се види само на една фотографија на која е сликан со тогашниот грчки владика Мелетие, а вистинскиот Констатнтин е Константин што е фоторафиран со неговите колеги од студиите во Москва“, ни рече Миладин.

Forum.com.mk ќе се обиде да дојде до нови информации за вистинскиот лик на Димитрија и Константин Миладинови и ќе се обиде да ги пронајде и единствените автентнични фотографии.


Види и: Кој е овој човек? Вистинските Миладиновци

Вистинските Миладиновци




Ги имаме. По неколкудневно трагање по вистинските ликови на браќа Миладиновци, дојдовме до копии од единствените автентични фотографии на кои е овековечен вистинскиот личен опис на струшките браќа преродбеници, Димитрија и Константин Миладинови.

Следејќи ги трагите на нашите извори, успеавме да
ги пронајдеме фотографијата на младиот Димитри сликан покрај неговиот близок пријател, владиката грчки Мелетија и единствената автентична фотографија на Константин, фотографиран со неговите колеги од Филолшкиот факултет во Москва, во 1858 година.

Аветнтичните фотографии откриваат една сосем нова слика за вистинската физиономија на браќата собирачи на народни умотворби, наспроти фотографиите и илустраиите што се масовно употребувани учебниците од јавното образование и во македонската публицистика воопшто.


Како што ни рече внукот на браќа Миладиновци, Ристе Миладин од Струга, тој неколку пати до сега се обидел да ја анимира јавноста и да повлијае во идните изданија да се користат вистинските ликови на Димитрија и Константин, но до сега ништо не е променето.

Единственото нешто кое би можело да биде резултат од неговите обиди е што во неодамна повлечената Македонска енциклопедија, поглавјето за Димитрија Миладинов е илустрирано со уметнички портрет изработен од македонскиот сликар Новица Трајковски, во кој како основа е земен ликот од фотографијата со владиката Мелетија.



Види и: Лажните Миладиновци , Кој е овој човек? , Третиот Миладин .


Третиот Миладин


Кога се пишува или се зборува за браќа Миладиновци, обично се мисли на Димитрија и Константин. Ретко кој, освен стручната јавност, знае дека исто толку заслужен за делото на Миладиновци е и нивниот брат Наум Миладин.

Истражувањето што го направивме во обид да ги открие единствените оригинални фотографии на Димитрија и Константин Миладинови, отвора нови загатки. Една од нив, која деновиве се отвори пред нас, по реакциите од читателите е и улогата на третиот брат, Наум Миладин, во создавањето на Зборникот на народни умотворби и неговата преродбеничка и учителска дејност.

Кога се пишува или зборува за браќа Миладиновци, обично се мисли на Димитрија и Константин. Ретко кој знае дека исто толку заслужен за делото на Миладиновци е и Наум Миладин, еден од шесте синови од вкупно деветте деца на Ристо и Султана Миладинови.

Како што дознаваме од истражувањата на публицистот Петар Чакар, објавувани во весникот „Нова Македонија“ во шеесеттите и во седумдесеттите години од минатиот век, речиси сите биографи на браќа Миладиновци - меѓу нив и Рајко Жинзифов и Кузман Шапкарев - во своите биографии главно се задржуваат на најстариот и најмладиот син - Димитрија и Константин. Во нивните записи Наум Миладин се споменува само попатно, главно како придружник на Димитрија за време на патувањата, и повремено престојувал и му помагал во работата во местата каде што бил учител. За Димитрија и Константин се знае дека како учители се посветиле на борбата за културно и духовно ослободување, за другите браќа се знае дека го продолжиле занаетот на нивниот татко - грнчарството - но за Наум не откриваат речиси ништо.

По барање на читателите, ја објавуваме единствената фотографија на Наум Миладинов, третиот брат-преродбеник, кому музиколозите му припишуваат огромни заслуги за музичката историја на Македонија, како прв собирач и запишувач на народни песни и автор на стручни трудови како "Увод во теоретиката на црковната музика".



Види и: Кој е овој човек? , Лажните Миладиновци , Вистинските Миладиновци .



Friday, August 14, 2009

Паркот на поезијата


Ако сте од оние што не се нашле себеси во поезијата и кои поезијата не ја нашле во себе, струшкиот парк го доживувате како обичен градски парк, кој питомо ќе ви понуди лад од летното сонце. Но, сè станува поинакво, кога ќе ги ставите волшебните очила на поезијата и почнувате да лутате меѓу дрвјата

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ


Неговото име најчесто го слушаме само еден ден во годината, како локација поврзана со дел од протоколот за отворањето на Струшките вечери на поезијата. Во листата на активности за утрото пред свеченото отворање на Фестивалот, два часа пред прес-конференцијата на лауреатот, како по правило ќе прочитате: 10:00 - Садење дрво во Паркот на поезијата. И, толку. Настанот накусо ќе биде одбележан во опширните дневни извештаи на репортерите на весниците, радијата и телевизиите; фотографите и снимателите ќе ја искористат приликата да уловат малку поинспиративна слика за илустрирање на дневниот дел од настаните, наспроти седачкиот амбиент на прес-конференциите и - толку. Ќе се присетиме на нив, ако некогаш, случајно патот не однесе покрај Домот на културата, сакајќи да скратиме пат до улицата со кафулињата и - толку. Но, дали е само - толку?

Повторно сме во Струга. Ве водиме во Паркот на поезијата, место какво што ретко ќе најдете каде и да е во светот, Ако не единствениот, еден од ретките паркови во светот, засадени од плејада светски поети.

ОЧИЛАТА НА ПОЕЗИЈАТА

Тешко ќе најдете податоци за почетоците на струшкиот парк, кој, ако сте од оние што не се нашле себеси во поезијата и кои поезијата не ја нашле во себе, го доживувате како обичен градски парк, кој питомо ќе ви понуди лад, кога сварени од летното сонце итате во непознат правец, препуштајќи му се на внатрешното чувство да ви помогне да пронајдете сенка. Но, кога веќе сте ја пронашле поезијата во себе, и кога веќе сте се нашле себеси во неа, веќе сè се менува, сè станува поинакво. Ги ставате волшебните очила на поезијата и почнувате да лутате меѓу дрвјата, небаре Волт Витмен во песната Супермаркет во Калифорнија на Ален Гинзберг.

Не очајувајте ако не го најдете дрвото на Гинзберг, како што ќе се намачите да го најдете и дрвото на Роберт Рождественски, кое, кажано со јазикот на војниците на ЈНА - ако постои, би требало да се прогласи за џомба над џомбите, кое досега пречекало 42 дрвја-гуштери (кажано со стилот на синтагмите на Ференц Јухас) и, кај да е, за пет-шест дена ќе му го каже куќниот ред дрвото на годинашниот лауреат, словенецот Томаж Шаламун.

Клупите во Паркот ни се видоа одлично место за да ги пролистаме ливчињата во кои некогаш, откривајќи ја поезијата на лауреатите на Струшките вечери, сме ги запишувале впечатоците и новите сознанија што ни се виделе интересни.

Седнати на една од клупите близу црквичката Свети Никола, веднаш наспроти главниот влез на киното, го читаме следново:

"Фазил Хисни Даглраџа. Поранешен капетан во Турската армија. Во седумдесеттите години, по 15 години служба, ја напушта армијата и станува трудов инспектор. Кога ќе заситил и од тоа, отворил книжарница и станал издавач и уредник на месечно списание. Во 1974 добива Златен венец во Струга".
Тргнуваме накај парчето тревник, каде што некогаш сме ја виделе плочката со неговото име. Сакаме одблизу да го видиме дрвото што го засадил, блиску до влезот на црквичето Свети Никола, пред кое, едно време, кога и да поминеш, седеа две-три бабички на бели коклици.

Токму така. Меморијата не не излажала - има листови како листот на знамето на Канада, најверојатно е јавор. Го разгледуваме одблизу и продолжуваме со ливчињата. Ја бараме песната Виењето на старото дрво, од која Дагларџа меланхолично ни вели: Децата повеќе не ме каменуваат / Вљубените не врежуваат срца по мене / Јас, дрво без лисја / Едно од измамените.

Решивме да провериме и најдовме интересен демант. Потпис на некоја Ива и, малку подолу, цртички и рески налик на логото на американската панк-рок дружина Dead Kennedys.

Хмм.. Знаела ли Ива за тагата на Дагларџа и, чул ли некогаш Дагларџа за подвигот на Џело Бијафра и Dead Kennedys.

Но, што е поезијата ако не провокација за умот, импулс што ќе ве натера да ставите едно до друго две навидум неспојливи нешта, да замислите една невозможна ситуација и да видите дека тоа и не е така лоша идеја, дека можеби токму таквото размислување ќе ве доведе до клучот на светот!?

МУАБЕТ СО СОСЕДИТЕ

Продолжуваме понатаму. Веднаш до Дагларџа, ги здогледуваме неговите први комшии - дрвјата што во 1972 и 1979 ги засадиле Пабло Неруда и Мирослав Крлежа, повторно правејќи возможна една навидум невозможна ситуација. Иако нивните домови биле оддалечени на илјадници километри еден од друг, во Паркот на поезијата се е возможно, па дури и нивната поезија и нивниот дух да бидат први комшии.

Доволно е само да ги ставите невидливите очила на поезијата.

Каде и да ве одведе прошетката низ Паркот на поезијата ќе бидете фасцинирани какви сè невозможни ситуации се отвораат пред вас. Независно дали ќе тргнтете од скаличките што ненаметливо се издвојуваат укосо од шеталиштето покрај Дрим или откај улицата со кафулињата, откај Комитетот во кој се кроела партиската политика на локалниот еднопартизам или откај градското кино од кое некогаш излегуваа кунг-фу мајстори и карате-кидови по некој одгледан филм со Брус Ли или Џеки Чен.

Од каде и да појдете - ве пречекува неизвеснот и пријатно изненадување, кое повторно и повторно ќе ве повикува назад, за повторно да излезете од паркот со бура од идеи и ковчеже креативни решенија за предизвиците што ги носи секојдневието. На пример, тргнете од влезот покрај Дрим. Одлево ве пречекува енциклопедијата на космосот, Унгарецот Ференц Јухас, замуабетен со советскиот Чуваш Генадиј Ајги, најубавиот човек што некогаш би можеле да го видите, во чиј лик ќе го изодите патот до крајот на Универзумот и безбедно ќе се вратите дома за само десетина секунди. Вниманието ви го одзема дружината на десетина метри понапред, и разговорот што го водат Јапонецот Макото Оока, расприкажан за мистериозноста на зелената боја, инспириран од коментарот што претмалку го кажал шпанскиот темперамент на Хусто Хорхе Падрон, повторувајќи дека за него Струга е како дрога.


И, така до бескрај! Тука застануваме. Ќе се вратиме наскоро, да видиме во чие друштво ќе влезе дрвото што деновиве ќе го засади Томаж Шаламун. Со чија поезија ќе биде прв сосед неговата; што ли ќе врежат во неговата кора струшките тинејџери; и, каква поезија ќе изроди нивното живеење едно меѓу други? Здравје, ќе видиме!

Tuesday, August 04, 2009

Струшките скокачи

За стружани, скокањето од мостовите на Дрим е задоволство без кое не може да поминат дестството и младешките години на речиси секој стружанец. За случајните минувачи тие се провокација која ве тера да подзастанете и да ги погледате, и по цена облеката да ви ја направат 'жива вода'

Пишува: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Среќни се стружани. Имаат и езеро и река. И тоа не кое било езеро и која било река, туку - еден од најпитомите делови на брегот на Охридско Езеро и најубавата и најчистата река за капење во Македонија, Дрим.

Поразговарајте со вашите пријатели од Струга или со кој било стружанец што ќе го сретнете - Македонец, Влав, Турчин или Албанец. Секој ќе ви го каже истото. Тешко дека ќе најдете некој што барем

неколку лета во детството не поминал скокајќи од некој од мостовите и тешко дека ќе најдете некој што не ужива во капењето во Дрим исто онолку колку што ужива кога се капе во Езерото.

Овој пат одиме таму, на мостовите на Дрим, местото каде што се негува една малку позната традиција, традицијата на скокање од мостовите на Дрим.

ДРИМ Е ДРУГ ФИЛМ

Летувањето на брегот на Охридското Езеро, во нашата перцепција обично се врзува за трендовските плажи на охридскиот дел од ривиерата, до кои се пробивате низ колони од возила и до кои тешко се стигнува без автомобил, мотоцикл или автобус. Ако малку подразмислиме, ќе се сетиме и на Струга, каде што плажите се на стотина чекори од куќите и градските хотели или - плажите на автокамповите и хотелите на неколку километри од двата излеза на градот. Но, прашајте ги стружани и ќе ви кажат дека нашиот впечаток секогаш ќе биде некомплетен, се’ додека забораваме на Дрим, реката без која не можат да ги замислат летата.

"Дрим е сосем поинаков, тотално пооткачен филм. Тешко дека ќе најдете стружанец што нема некаков посебен однос кон Дрим. На Дрим (како што велат стружани), капењето е сосем поинакво. Уште од деца откривате дека таму е поинтересно, се борите со водата што ве влече, се тркате со другарите кој попрв ќе преплива од едната до другата страна и, секако - скокањето, задоволство што го нема на плажите", ни рече пријателот Климе Матоски, веб-дизајнер во Скопје, кого го најдовме во Струга додека ги трошеше деновите од годишниот одмор.

Разговорот со него не’ потсети дека речиси истите зборови, пред неколку години, ни ги кажаа група од 7-8 стружанчиња што што еднаш го привлекоа нашето внимание со нивните скокови од Дрвениот мост. Ни раскажаа дека три пати во денот се на плажа и, незамисливо е барем еднаш во денот да не се искапат на Дрим.

"Од на езеро - на Дрим, и - дома. Едно без друго не чини. Кога си помлад, секое одење на плажа завршува на Дрим, а посебен ќеф е скокањето. Тешко е да се одговори кога се почнува со скокање од мостовите. Некаде на возраст околу 5-6 години почнуваш да скокаш од кејот, и одвај чекаш да наполниш околу 15 години, за да почнеш да скокаш од мостовите. И, се’ така е до почетокот на зрелоста, кога полека-полека, повозрасните им ги остапуваат мостовите на помладите. Некој престанува порано, некој подоцна - кому како ќе му дојде умот или кому кога ќе му помине меракот", ни раскажаа следните стружани што ги запрашавме за капењето во Дрим.

ЛАСТА, ЧУПЧЕ, ТАКЛА..

Патот не’ води накај Мостот на поезијата, каде што забележуваме група тинејџери качени на оградата од мостот. Решивме да ги погледаме одблиску. Го прашуваме Матоски за неговото искуство со скокањето.

"Порано скокав многу. Сега - не. А би сакал. Некако без везе ми е сега, стар сум. Кога почнував, отпрво се плашев, бев дете, имав 9-10 години. Така, прво почнав да скокам од кеј, ама по првото скокање од мост, не можев да престанам, кога видов колку е заразно! Значи, за скокачите, кејот е нешто како Припремно одделение. Љубовта кон скокањето обично се раѓа низ игра, со другарите. Доаѓавме друштво и обично игравме брканица, околу Мостот на поезијата - еден брка, другите бегаат како знаат. Има разни стилови, но, најмногу се скока ласта, чупче и такла, а повозрасните знаат да се пофалат и со понекое салто", ни раскажа Климе.

Повозрасните стружани се сеќаваат на времињата кога одвај чекале да дојдат странците и посебно странкињите, да подзастанат на некој од мостовите, љубопитни да ги погледаат како скокаат. Тогаш била вистинската прилилка да се покаже кој колку ја усовршил мајсторијата за скокање ќупче (или чупче, како што го нарекуваат скок стружани, со специфичното струшко ч) - прилика да се покаже кој колку вода може да фрли накај мостот.

Таквото гостопримство спрема странците, како што ни раскажаа нашите соговорници, најчесто биле предизвик за реонските милицајци да покажат кој колку строг умее да биде, но како што велат, времињата веќе се променети, па - и полицајците се потолерантни спрема скокачите, а и скокачите се пообѕирни кога скокаат чупче накај туристите на мостот.

ТРАДИЦИЈА ШТО ТРЕБА ДА СЕ ЗАЧУВА

Листата на скокови може да се дополни со уште десетина други скокови, што донесени од гостите во градот, кои се охрабриле да скокнат од некој од мостовите, што настанати со експериментирање на генерации и генерации стружани. Го прашавме Климе за културолошкото значење и интимното значење на скокањето во Дрим во животот на стружани.

"Овие начини на скокање се пренесуваат од генерација на генерација и се запаметени уште од времето од кога постојат мостовите на Дрим. Скоковите се дел од традицијата на Струга и би било убаво да се организира традиционален натпревар во скокање. Од една страна, тоа ќе помогне да се зачуваат и да се усовршат традиционалните скокови, од друга страна таквиот турнир би можел да биде убава провокација за да се дојде во Струга", ни рече Климе на испраќање.

Ја загризавме јадицата. Си ветивме дека следниот пат и ние ќе се обидеме.



П.С. Непосредно пред да го предадеме текстот на печатење, на интернет ја најдовме веста дека на 28 јули во Мостар се одржало 443 издание на турнирот во скокови од Стариот мост на Неретва. Фасцинантно!

Tuesday, September 30, 2008

Света Спасица од Вишни

Ако ја спомене некој кога се набројуваат пештерните цркви во Македонија, по тоа ќе познаете дека е добар познавач на тој дел од културното наследство, или, пак, дека е некој што потекнува од тој крај - струшкиот, вишенскиот. Која била светителката со сребрена маска, за која со почит и со стишување на гласот ќе ви раскажат луѓето што потекнуваат од селото Вишни кај Струга?

Текст: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ


Однапред ве замолувам за прошка, почитувани читатели, ако оваа репортажа ја доживеете како текст со понагласено зборување во прво лице. Сигурно би било поедноставно да се правам дека не ги познавам луѓето што ни се соговорници, луѓето што нe' водеа до местата што ги видовме и дека однапред не знаам некои од работите што ги видовме. Но, но зарем не е тоа поголем грев од искрено зборување во прво лице? Којзнае?

За црквата Свети Спас сум слушал уште од дете, за време на летните одмори, кога дел од распустот поминував со моите родители во селото Вишни, Струшко, местото од каде што потекнуваат Марковци. Спомнувањето на пештерската црква Свети Спас, едно од седумте светилишта во селото, најчесто одело неразделно со благ прекор од блиските роднини што толку пати сум бил во Вишни, а уште не сум бил Свети Спас, како што велат вишенци, испуштајќи го зборчето во, кога сакаат да кажат дека биле негде или дека одат некаде. Многумина многупати ми раскажувале дека тоа е едно од местата што треба да ги види секој што ќе го посети Вишни, село на 7 километри од Струга, на планината Јабланица, на 1.060 метри надморска височина.

Прпват ја посетив минатата година, додека татко ми лежеше на смртната постела во нашата куќа во селото, но, сепак, на сета мака наоѓаше сили да ми се израдува, да се израдува што синот цврсто решил да го запознае родниот крај на неговите потомци, изворите, шумите и светилиштата во околината на селото. Оваа репортажа ја чувствувам како аманет од татко ми, кој често пати ненаметливо знаеше да каже, читајќи ги моите текстови во Форум: Треба да направиш една репортажа за Свети Спас.

Овојпат ве водиме таму, во тој дел од Непозната Македонија.

СПАСЕ И СПАСИЦА

Според договорот, во Вишни нe' пречекаа Роза и Борис Ѓоргоски. Сакајќи да фатиме колку што можеме повеќе од дневната светлина, пред да фати некој посилен дожд, решивме веднаш да тргнеме накај Свети Спас.

Патот до светилиштето почнува кај големата чешма на сретсело, а продолжува зад селото, низ кањонот на реката Сушица.

Одејќи натаму, некаде кај последните куќи, ни се придружија и Фана и Алексо Секулоски, вишенец и радожданка отселени во Пула, во Хрватска. Не ни требаше многу да настојуваме за да ги убедиме да дојдат со нас, и покрај дождливото време - уште една потврда за култот на вишенци кон ова светилиште.

Движејќи се покрај пресушената река, имавме прилика да ги слушнеме преданијата за животот на Света Спасица од Вишни и за некогашните големи празнувања на Спасовден, во кањонот на реката Сушица.

Според преданието, над селото Заграчани, што е под Вишни некогаш имало манастир Свети Спас. Во манастирот служеле две сирачиња, брат и сестра, Спас и Спаса, или - Спасе и Спасица, како што почесто се спомнуваат.

"Како што се раскажува, за време на турските освојувања во овој крај, манастирот бил осквернавен, ама Спасе и Спаса успеале да избегаат. Тогаш, Спаса си нашла живеалиште во карпата над Сушица, во Вишни, а Спас направил црква во планината над Вевчани. Спаса живеела осамена, посветена на Бога, во околината на црквичката имала мали бавчички за да преживее, а за да се заштити од студ ткаела на разбој на дрвена платформа меѓу карпите. Под карпата уште се гледаат дрвените греди од платформата", ни раскажа пензионираниот полковник Ѓоргоски.

ТРПЕЗИ ПОКРАЈ СУШИЦА

Светилиштето и Света Спасица направиле вишенци масовно да го празнуваат Спасовден, четириесет дена по Велигден, уште откако паметат за себе. На празникот целото село доаѓало да запали свеќа во пештерската црква, по што секоја фамилија поставувала празнична трпеза покрај брегот на реката.

"Секоја фамилија си имаше свое место за трпеза и секогаш си славеше на тоа место", ни рече Ѓоргоски, покажувајќи ги каскадните терасички распоредени од двете страни на Сушица.

"Се знаеше. Мораше да има погача, преснец, кисело млеко, зелена салата, сирење, ракија, вино и печено јагне. Секој си печеше јагне покрај реката. Ден пред празникот, си носевме дрва, ги расчистувавме секој својата трпеза, и ги постилавме со лисје. Ручекот почнуваше откако свештеникот ќе ја благослови трпезата. Додека седевме тука, свирачите свиреа од трпеза на трпеза, а празнувањето завршуваше пред да настапи квечерината", ни рече Секулоски, присетувајќи се на деновите од детството.

Славењето продолжувало на ледината пред селото, некогашсо песна, некогаш со тепачки меѓу испијанетите другари.

КРВТА НА СВЕТА СПАСИЦА

По половина час пешачење стигнуваме во подножјето на карпата во која Света Спасица си нашла прибежиште. Погледнувајќи ги шарите на карпите, лесно препознавме дека тоа е местото за кое по пат ни го раскажаа преданието за крајот на животот на Света Спасица.

"Како што прикажуваа старите, кога разбрале Турците дека тука се сокрила Света Спасица, дошле од горната страна, сакајќи да ја фатат и да ја казнат зашто им побегнала. Немајќи друг излез, решила да скокне од карпата и да си го одземе животот. Оттогаш се прикажува дека шарите на карпата се траги од крвта на Света Спасица", ни раскажа тетка Роза.

Оние што имале прилика да ги видат моштите, сигурно забележале дека черепот е оштетен и му недостасуваат делови. Во селото се прикажува дека некогаш верниците поткршувале парчиња од черепот за да ги чуваат како реликвии, за здравје и за благослов. Немајќи потврдени историски податоци за животот на светителката, останува простор за размислување дека черепот бил оштетен од падот врз карпата.

До светилиштето се стигнува по стрмни тесни скали, дел издлабени во карпите, дел изѕидани од камен - скалилата се тешки за искачување, но, како што ни рекоа Ѓоргоски и Секулоски, никогаш досега не се случило некој да падне, (освен дедо Тане Ѓоргоски), иако на Спасовден некогаш по скалите се разминувале по неколку стотини луѓе.

Престојувајќи во келијата на Света Спасица, чувствувате дека конечно сте допреле од мирот што долго време сте чувствувале потреба да го доживеете.

Погледот спонтано шара низ просторот. Се обидувате да ги препознаете светците на фреските на горната камена површина, насликани за кои се претпоставува дека имаат врска со угледните охридски манастири Света Богородица - Перивлепта и светиклментовиот манастирот Свети Пантелејмон.



Како што ни раскажаа нашите водичи, во задниот дел на карпата има извор со света вода, но, не можевме да го видиме откако иструлела старата скала.



КОВЧЕЖЕТО СО СРЕБРЕНА МАСКА

Грмежите најавија нов бран со силен дожд, па решивме да побрзаме накај селото. По половина час, влегуваме во дворот на селската црква, Свети Атанасие, местото каде што почиваат вишенци. Душата ми се исполнува со милина, поминувајќи покрај гробот на татко ми, небаре ме благословува што конечно сум решил да дојдам за работа во Вишни.

Влегуваме во храмот, да се поклониме и да го видиме ковчежето. Зелено ковчеже, со бел чаршав и сребрена маска врз чаршавот. Света Спасица!

"Внатре се моштите. Се верува дека им носат благослов на немажените девојки, па затоа секоја година, еден ден пред Спасовден, немажена девојка ги измива коските со вино, ги враќа во ковчежето и ги носи моштите во Свети Спас. За да го добие благословот, ноќта спроти Спасовден преспива во црквичката. За таквата моќ на моштите се расчуло надалеку, па ни доаѓаат девојки и од подалеку, дури и од Битола", ни раскажа низ шепот тетка Роза.

Како што раскажуваат вишенци, сребрената маска била порачана кај врвни мајстори во Влашко, каде што некогаш работеле вишенските градителски тајфи, а ја нарачала невеста од соседното село Мали Влај, што се омажила за вишенец.

Останавме уште малку во тишината, пред да заминеме секој дома му. Беше петок, па секој брзаше да си ги провери огнот и тенџерето со грав.



Monday, January 28, 2008

Господи сполај ти што су' вевчанец

Два дена апсолутна слобода на духот. Така вевчанци ќе ви го опишат василичарскиот карневал, што се одржува веќе 1.400 години за празниците Стара нова година и Свети Василиј. Оние што го знаат карневалот од порано, со нетрпение чекаат да видат со какви маски ќе изненадат вевчанци годинава, оние што доаѓаат првпат веќе прават план кого да донесат во Вевчани следната година.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Така ќе беше и годинава, да не одекнеше жалната вест, за хеликоптерот на АРМ што падна кај Катланово. Наместо по нови вести за трагедијата што се случи, и годинава на 14 јануари ќе ги очекувавме нестрпливо весниците, за да видиме во што се претвориле и кои политички настани ги коментирале вевчанските василичари. Но, не било к'смет!


Но, не напразно Вевчани го бие глас дека е свет за себе, Република Вевчани, како што вели и легендата што ќе ви ја раскажат вевчанци кога ќе ги прашате како настанало селото. Ќе ви раскажат дека водат потекло од човекот што го оставил Свети Наум покрај вевчанските извори, по сите неуспешни обиди да го воспита и да го скроти.

"Жалиме за ова што се случи, но вевчанци живеат за овој ден и ништо не може да ги спречи да го празнуваат. Така е од пред 1.400 години, уште кога настанало селото", ни рекоа многумина што ги запрашавме по пристигнувањето во селото.

Уште од влегувањето во Вевчани ќе забележите дека има зошто да кружи толкава фама околу овој топоним. Веднаш ќе го забележите домаќилакот - се гледа кога ќе ги погледнете куќите, тротоарите или црквата Свети Спас, заштитникот на селото, што ве пречекува уште на влезот. Домаќините ќе ви раскажат дека речиси нема куќа од која не родила мајстор и оти нема куќа од која барем еден не заминал на печалба, главно во Словенија, што направило селото да биде богато. Исто така, уште веднаш ќе ви кажат дека жителите се сложни како на ниедно друго место во Македонија, што направило не само куќите, туку и селото да биде домаќински уредено.

ВАСИЛИЧАРИ ВО КРВТА

Што чувствуваат вевчанци за карневалот, прва ни раскажа нашата домаќинка, Спаса Парталоска, чии гости бевме за време на нашиот престој во селото.

"Карневалов го памтам откога постојам, откога знам за себе. Цел живот, одвај чекам да се разбудам на 13 јануари. Кога ќе се разбудам, за мене тоа е најубавиот ден во животот и во годината. Затоа 12-ти спијам повеќе, за да го дочекам одморена со целосна енергија", ни рече Спаса послужувајќи не’ мезе и ракија.

Веројатно почувствува дека не ни беше најјасно, па се обиде да ни објасни.

"Не може секој да го сфати тоа. Вевчани, буквално, живее за карневалот - на пример, наутро кога одиме кај изворите на вода, нешто ќе ти подзастане во душата додека се пее Оди неста на вода. Ние живееме за овој ден! На 13-ти и 14-ти не сакам гости, не сакам никакви обврски. На тие што ми се блиски им оставам отворена куќа, самите нека се грижат за себе. Се’ што им треба - тука е. Има една изрека што си ја кажуваат вевчанци барем еднаш во годината, на Свети Василја кога си велат секој за себе: Господи сполај ти што су’ вевчанец!", ни раскажа Парталоска.

СИВИ ДОМ

Дека нема нешто што ќе ги предомисли вевчанци да го откажат карневалот ни рекоа нешто подоцна и членовите на василичарската група Сиви дом, кои ги посетивме додека ги подготвуваа маските со кои требаше да настапат следниот ден.

Разлгедувајќи наоколу низ собите, сфативме дека сме на гости кај дружината чија маска Трпеза со човечки глави беше најчестата фотографија насловните страници пред две-три години. Уште еднаш се уверивме дека не постои нешто што може ги запре василичарите.
"Карневалот ни е во гените, во црвените крвни зрнца. Кога бев во војска, на пример, имаше немири на Косово, па не сакаа да ме пушат дома за карневалот. Јас уште веднаш им реков на претпоставените дека ако не ме пуштат дома за василица, јас ќе се напрам василичар макар и во затвор. И, така беше. Еден од другариве, цела ноќ низ касарната во Битола пеел По мене, бабо, по мене.. зашто не го пуштија дома за да биде василичар. Така било 1.400 години, така ќе биде секогаш. Нема нешто што може да ги запре василичарите", ни рече Ѓорѓи Парталоски - портпаролот на Сиви дом.

Дружината е формирана од 11 вевчанци од горно и од долно маало - нешто што некогаш било незамисливо. Според преданијата, некогаш било многу ризично да се сретнат две групи василичари од горно и од долно маало, но денес се маскираат заедно. Како што видовме и на исечоците од весници, залепени по ѕидовите, групата е една од дружините што знаат да извадат повпечатливи маски, како што ни рече и Спаса кога ни вети дека ќе не носи кај интересни василичари.

За дваесетина години, колку што се заедно, членовите на групата настапиле под маските Бушава азбука, Свадба, Летечки килими, Штрумфови, Даски за пеглање, Хитлер и дружината, Вевчански мажоретки, Пингвини.. и Џуџиња.
"За утре спремаме маска што ја нарековме Заробеници на мрачните сили. Се работи за оптичка мамка - секој од нас ќе се облече во чудовиште носи човек в кафез. Сега ги правиме последните подготовки", ни рече Јован Шекуткоски, еден од луѓето што во моментот беа со алатка в раце, откако му ветивме дека никому нема да откриеме каква маска подготвуваат.

"Нема што не сме биле - овој, на пример, беше Хитлер и ептен го личеше", дофрли на шега човекот што ни го кажаа како КГБ (Калајџиевски Горан - Берберот), наздравувајќи со шише пиво в раце.

СРЕД НОЌ НА ВОДА

Додека бевме со нив, ја искористивме можноста и од нив да научиме нешто за обичаите и за протоколот. Главни маски на карневалот се две групи составени од Глупи Август, ѓаолите, зетот и невестата (машко) - по една група за двете маала, горно и долно. На 13 јануари околу 14 часот двете групи се собираат на влезот на селото, заедно со василичарите од двете маала. На чело одат ѓаолите и Глупи Август, кои треба го истераат злото од пред зетот и невестата, а на селото да му отворат пат за нови свадби. Веднаш зад нив се носи василичарскиот бајрак, а по бајрактарот се редат зурлите и тапаните и маскираните групи, најпрвин од горна, а подоцна од долна маала. Дефилето завршува на сред село, каде што се собираат сите маски заедно. Нешто подоцна, зетот и невестата од двете маала одат од куќа до куќа, каде што им даваат пари, а веднаш по нив одат групи од по пет-шест деца, пеејќи ја песната По мене, бабо, по мене со која ги благословуваат домовите за плодност. Обичаите продолжуваат на 14 јануари, рано наутро, кога невестите се носат на вода на вевчанските извори, како што се носат вистинските невести на вода, првиот ден по свадбата.
"Тогаш цело село оди кај изворите - носиме ѓумчиња за вода, лепчиња и киски (китки) од босилек, трн василичарка и гранчиња од дрен, врзани со црвен конец. Босилекот ја симболизира духовноста, трњето да го запрат злото, дренот за да бидат здрави - црвениот конец го симболизира животот. Од извор дома се враќаме со вода и со киската, а од водата замесуваме пита или леб", ни се вклучи во разговорот Спаса.

Празнувањето продолжува откако ќе се раздени. Тогаш, со зетот и невестата на чело, се оди на визита кај Василовци и Васковци.

200 ЧАШИ РАКИЈА

Разговарајќи дојдовме и до муабетот за пиењето. Забележавме дека секаде каде што одиме, се потврдува гласината дека во вевчани многу се пие. Решивме за тоа да ги прашаме и домаќините, па дојдовме до фрапантен податок.
"Се пие масовно. Пие и старо и младо. Но, важен е тренингот. Во вевчани си имаме олимпијада, што почнува уште од Митровден и трае до Свети Василја", ни рече Ѓоко портпаролот.

"Ама, најтешко им е на зетот и на невестата. Тоа го имам лично искусено, зашто пред неколку години и самиот бев василичарски зет. Влегуваш во 600 куќи во Вевчани, па сега рачунај. Само во 10 отсто од нив да се напиеш по една ракија - тоа се 60 чаши ракија, или кој што пие. Моето искуство беше - 200 чаши ракија. Но, во трчањето се’ испарува, а и веќе немаш гајле после толку чашки", ни раскажа КГБ наздравувајќи.

Дека тоа не е од вчера подоцна ни раскажа и тетка Мара, мајката на Спаса, со која поразговаравме за нејзините впечатоци од карневалот.

"Утре ќе имат најгрди зборови за секој политичар, за све живо. Милиц-јата само си врвит, си прајт, не смејт никој никого да го ѓибнит. А трезно ништо не можиш да најш - ќоро е машко, женско. Дур не се ќоросат, дур не се удајт во алкохол - тој не се облеквит и не излегвит", ни раскажа тетка Мара.

ЖУРКА ЗА ПРОЧИСТУВАЊЕ

Ни остана уште да го почувствуваме тоа за што сме слушале и што ни го раскажаа нашите домаќини. Незаборавни ќе останат спомените од дружењето со жонглерите од дружината Фазбабл кру од Скопје, германскиот стрит-артист Really wonder, Суперхикс и Оркестар Серчук и DJ Rootboy. Организаторот навистина се погрижил во програмата да влезат артисти што ќе направат журка за сите генерации истовремено. Неповторливо доживување беше да се видат како се журкаат сите заедно играјќи чочек или шизејќи на насловната композиција од филмовите Џемс Бонд, на чочек-изведба на Бафало Солџер од Боб Марли, или на The Ace of Spades од Моторхед.

А карневалското дефиле - тоа мора да се види и да се почувствува. Другото нека го кажат фотографиите.