Showing posts with label Кратово. Show all posts
Showing posts with label Кратово. Show all posts

Tuesday, August 26, 2008

Скаменети сватови

Локалитетот Куклица во близина на Кратово неодамна беше прогласен за споменик на природата, заштитен со закон. Овојпат ве водиме таму, додека сe уште имаме право да го наречеме Непозната Македонија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Васил БОГЛЕВ

Пристигнувајќи во кратовското село Кетеново добивате впечаток дека сте дошле во место што нема ама баш ништо привлечно да се види и оти таму би застанале само ако ви се расипе автомобилот или ако останете случајно без гориво. Село со безлична архитектура, луѓе на кои им е сеедно дали сте подзастанале тука или не, и коперација што нуди само замена за тоа што ви е потребно - има цигари, ама друга марка, има пиво и газирани сокови ама не какви што барате, а гумите за џвакање се од некогаш. Ако веќе ви се случило да застанете, тешко дека ќе најдете нешто би ве привлекло да слезете покрај реката - доволно сте се изнагледале зеленило од пластични шишиња и нема да ви биде првпат да видите 'рѓосана врата од стоеден, стаклена вратница од машина за перење или најлонски кеси полни со ѓубре фрлени во река. Што би барале овде?

Но, да не брзаме со предрасуди! Кетеново е важна точка на патот од Куманово накај Кратово, пресвртната точка што води до локалитетот Куклица и Скаменетите сватови од Македонија. Тоа веќе менува сe'.

Овој пат решивме да појдеме таму, кај куклите, додека сe' уште можеме да ги претставиме во циклусот Непозната Македонија, пред да се вбројат во главните туристички атракции, откако неодамна беа прогласени за споменик на природата, заштитен со закон.

ЗАБОРАВЕН КОЛОСЕК

Кетеново е на половина час возење од Куманово накај Кратово. Од таму до локалитетот ви остануваат уште 5 минути возење, по десниот брег на Крива Река, спротивно на текот на реката.

Патот води до самиот локалитет, но препорачливо е да застанете на чистинката пред железниот мост на влезот на село Куклица и оттаму да продолжите пеш на другата страна на реката, накај куклите.

Излегувајќи од автомобилот веднаш ќе ги забележите високите армирано-бетонски сотолбови што се извишуваат на меѓу двата рида од левата страна на патот, на местото каде што треба да поминува долг железнички мост, на пругата што треба да ги поврзе Македонија и Бугарија.

Мештаните што случајно ќе ги сретнете ќе ви раскажат дека изградбата на пругата била прекината уште во мај 2004 година, кога биле повлечени градежните машини и работниците, што ја урнало нивната надеж дека во блиско време ќе видат подобра живеачка и ќе видат дека почнал каков-таков развој на тој регион. Затоа и не очекувајте преголема љубезност од селатинте што ќе ги сретнете по патот.

"Ова ли е живот? Не можеме да излеземе од калта", ни рече Зоран кукличанецот Зоран Давитковски кого го сретнавме за време на една од претходните посети на локалитетот.

Пцуејќи по 21 век и по живеачката ни раскажа дека не треба да се чудиме ако луѓето што ќе ги сретнеме се не се расположени за разговор, зашто живеат со 1.500 денари помош од Црвен крст месечно, а некој си го тера ќефот и доаѓа да гледа кукли. Но, набрзо омекна. Ни ја покажа неговата куќа на еден од ридовите и продолжи:

"Гледаш како се мачиме. Никој не ни помага. Ни политичарите... никој. Каква корист имаме ние од куклите. Не викнаа кога се градеа патеките, кога се местеа портата и клупите, зедовме по 20 дневници - и толку. Нит пругата се гради, нит некој нешто инвестира овде - тоа ли е живот", ни рече покажувајќи накај каде да го продолжиме патот.

На заминување го прашавме дали знае некоја од легендите за настанувањето на куклите, на пример, легендата за Скаменетите сватови, за која сме слушале од народните преданија.

"Какви сватови!? Приказни за деца! Овде некогаш имало многу вода. Реката била до тука и уште подалеку. Водата долго време ги миела карпите, и - така настанале куклите", ни рече кукличанецот.

Локалитетот Куклица е во подножјето на ридовите, под селото. Сватовите првпат биле афирмирани во јавноста во 90-тите години, а повторно биле актуелизирани кога почнала изградбата на пругата. Досега за уредувањето на локалитетот било инвестирано само преку проектот за развој на општините преку културата на Министерството за култура и Светската банка, кога биле изградени влезната порта и камените патеки и биле поставени маси, клупи и кошници за отпадоци.

Откако е уреден просторот, веднаш можат да се препознаат младенците и сведоците - околу нив е изградена кружна патека, а наоколу лесно можат да се препознаат сеирџиите и пијатните сватови.

СКАМЕНЕТИ СВАТОВИ

А што велат легендите? Одговорот побаравме од кратовскиот новинар Гоце Стојановски, со кого ги споделивме впечатоците од првата посета на Куклица.

"Некогаш, многу одамна, едно момче од селото Куклица, над камениот град, решило да се жени, но не можело да се одлучи која девојка да ја земе за жена, зашто му се допаѓале две девојки - една од Долно и една од Горно маало. Решило да им се вети и на двете и во ист ден им закажал свадба. На денот на венчавката, и двете моми, облечени во невестинско, го чекале да дојде младоженецот по нив. Според обичајот, во ист ден не можело во исто село да се прават две или повеќе свадби, оти невестите не смееле да се видат една со друга. И така, свадбата почнала, а тапаните екнале и во Горно и во Долно маало, но невестата од Долно маало била љубопитна и сакала да види кој друг прави свадба во селото. Истрчала во Горно маало и го видела своето момче со друга невеста. Разочарана и тажна, несудената невеста ги проколнала младенците, извикувајќи: да даде Господ сите да се скамените, ако треба - и јас со вас заедно! И, како што се раскажува, во истиот момент сите свадбари замрзнале и се претворила во камен, а со нив и таа. Ова е само една од разните легенди што се раскажуваат за камените кукли", ни раскажа Стојановски.

СТАРИ 10.000 ГОДИНИ

Првата средба со Скеменетите сватови воодушевува. Ни на крај памет не ви било дека некаде во Македонија ќе видите такво нешто, нешто што личи случајните споменици во Северна Америка, камените кули во Кападокија, или калуѓерките и девојките од Франција што сте ги гледале на Discovery или National Geographic. Сфаќате колку сте биле во заблуда кога сте помислиле дека ништо никогаш повеќе нема да ве натера да застанете кај Кетеново.

Уште од првото разгледување на камените фигури (ги има околу 120), лесно ќе ги забележите и младенците и кумовите и сватовите и сеирџиите, што прави да помислите дека навистина држи вода приказната за скаменетата свадба и за клетвата од изневерената свршеница. Но, има една работа што збунува - ако сево ова било вистина, значи тогаш кога се случило скаменувањто луѓето биле високи и по 3, 4, и по 10 мести.

Како што ни раскажа Душко Алексовски, претседател на Македонскиот центар за карпеста уметност, геолошките истражувањата на локалитетот извршени покажале дека главниот материјал од кој се формирале камените кукли е силициум диоксид, кој е лесно се разјадува под влијание на водата. Се претпоставува дека корито на Крива Река некогаш се протегало и до локалитетот Куклица, каде што под влијание на водата се формирала композиција од околу 120 камени пирамиди.
Според брзината на разјадувањето, кое непрекинато се случува и денес, се претпоставува дека за да се формираат Скаменетите сватови биле потребни 5.000 до 10.000 години.

Самите одберете на која вистина ќе и' поверувате - на народното предание, или на геолозите. Не знаеме кога ќе дојде денот кога над столбовите спроти селото ќе минуваат возови, но знаеме дека патниците ќе имаат прекрасна гледка под прозорецот на купето. А и не било така лошо да пристигнеш во Кетеново.


Tuesday, May 13, 2008

Град на кули и мостови

Доволно е само еднаш да отидете во Кратово. Додека си заминувате од таму, веќе правите план повторно да се вратите. Град кој секогаш има нови приказни да ви открие - кулите и мостовите се само дел од нив

Пишува. Васко МАРКОВСКИ

Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Кратово е град кој не ве остава рамнодушни. Тоа е љубов на прв поглед. Кратово е како дрога. Еднаш ќе го пробате и никогаш нема да ве остави целосно на мир, едно зрнце од вашата свест и потсвест секогаш ќе мисли на него и постојано ќе ве повикува назад, макар и на час-два.

Доволно е на прегратката што ви ја нуди Кратово да и’ пристапите со отворено срце. Другото ќе го направат енергијата од смирениот вулкан, што ја чувствувате насекаде околу, срдечните кратовци и шармот на средновековните кули и мостови.

ГРАД ВРЗ КРАТЕР

Една од најчестите погрешни предрасуди за овој град е дека Кратово е безлично рударско гратче, кое нема што да понуди освен правливи улици и невпечатлива архитектура.


Но, не бидете наивни. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град што бил изграден врз вулкански кратер, низ кој течат три реки, поврзани со мостови од камен, кои уште од првата средба засекогаш ќе останат во вашата меморија. Но, тоа не е се’. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град изграден на темелите на древна рударска населба што првпат била спомната во историјата пред 27 векови, како рударска населба во Хомеровата Илијада. Шесте средновековни кули, меѓусебно поврзани со подземни ходници, ќе ве потсетат на времето кога од кратовското среброто се ковале пари за европските-градови држави и кога редонвни гости на градот биле трговците од Истокот и од Западот.

МАЈСТОРИ НА ЅИДАРИЈАТА

Не изненадувајте се ако останете без зборови и ако се фатите себеси во разговор со себе кога ќе тргнете да ги разгледувате кратовските мостови. Шетањето од мост до мост истовремено ве восхитува и отвора пред вас безброј прашања. Ќе бидете вчудовидени од градителските решенија и од врвната изработка и ќе се прашувате себеси колку мајстори ги граделе, колку камен потрошиле и колку време било потребно за да се изгради еден мост. Разгледувањето на мостовите е доволно голем предизвик и кога тоа го правите самите со себе, но овој пат решивме да побараме водич.

ТАЈНИОТ ЈАЗИК НА МОСТОВИТЕ

Седумте камени мостови, како што ни објасни од Стевче Доневски од Општинскиот центар за карпеста уметност, биле изградени во 18 и во 19 век. Чаршискиот, Грофчанскиот, Јокширски мост и Горномаалскиот мост ја премоствуаат Табачка река, а другите два, Аргулички мост и Радин мост се над Манцева река.

"За секој мост има по неколку приказни и секој мост со својата форма носи некаква скриена порака. Грофчанскиот мост има два свода со отвор на средината и за него се вели дека го прикажува ликот на градителот, кој немал носна коска. Најтежок да се изгради бил Јокширскиот мост или Свински мост (на кратовски јокшир е свиња). Едното предание зборува дека мостот го градела цела армија ѕидари, за кои биле заклани многу свињи за да се нахранат, па оттука го добил и името. Според другото предание, толку било тешко да се направи мостот, што го чувствувале како ѕвер, кој морале да го нахранат со многу свињи за да можат да го изградат", ни раскажа Доневски.

Најпрочуениот меѓу денешните кратовски мостови е Радин мост на Манцева река. Според една народна песна, мостот го граделе деветмина браќа, но тоа што ќе го изѕидале преку ден, преку ноќ се уривало. Така било се’ додека во темелите на мостот не ја заѕидале невестата на најмалиот брат, Рада, која дошла да да им донесе ручек на мајсторите.

ЕДНА КУЛА - ЕДНА ПЛАНИНА

Прошетката ја продолживме кај Симиќевата кула, една од шесте средновековни кули што можете да ги видите денес во Кратово. Изградени се во периодот од 1365 до 1380 година и служеле како живеалишта и како трезори за чување на парите што се ковале по нарачка во кратовските ковачници.

Во разгледувањето не’ водеше Драган Ѓеорѓиевски, директор на Музејот на градот Кратово, кој ни раскажа дека во градот некогаш имало 13 кули. Денес од нив се останати Симиќевата кула, Златкова кула или Кула на Асан Ефенди, Саат кулата, Крстева кула, Еминбегова кула и Хаџи-Костова кула. Од нив во најдобра состојба е Саат кулата, во која е поставена изложба на тема Кратово низ вековите.

Во кулите се случувале сите зделки со кои се нарачувале пари од кратовските ковачници, а поради безбедноста што ја нуделе истовремено биле и трезори во кои се чувале скапоцените метали и изработените кованици. Дека биле речиси неосвоиви можете и самите да почувствувате гледајќи ја масивноста на ѕидовите и пушкарниците што ги гледате на сите четири страни додека се искачувате од кат до кат.

"Само за изградба на една кула биле потребни околу 2.600 кубни метри обработен камен, што е колку една планина од камен. Кулите биле речиси неосвоиви. И да успеел некој да им се доближи и да се пробие низ вратите, тешко дека ќе можел да се качи во трезорите, зашто по скалите го пречекувале огнени топки од стопено олово и борова смола", ни рече Доневски.

Најголемата тајна на безбедноста на средновековно Кратово ја видовме на заминување. Под секоја кула некогаш имало тајни ходници за евакуација, кои завршувале на периферијата на градот, кај Радин мост, низ кои некогаш се спасила убавата Сара бегајќи од Турците.

Сакате да ги видите? Појдете во Кратово. Ќе ги најдете во ресторанот под Емин Беговата кула.

Thursday, June 28, 2007

Цоцев камен

Место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите. Научниците сe` уште полемизираат што е Цоцев Камен, но едно е јасно - вреди да се посети

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ

Сте помислиле ли дека еден од овие пеколни денови можете да го поминете во природа, но не на плажа, пиејќи студени пијалаци, меѓу две разладувања во некое од нашите езера. Што велите за еднодневна прошетка во предел настанат од ерупција на некогашни вулкани, далеку од езеро, кој ќе направи да се почувствувате блиски со луѓето од праисторијата коишто живееле на педесетина, стотина километри од вашите домови.

Го запаливме автомобилот и заедно со фоторепортерот Васил Боглев од Австралија и претседателот на македонскиот Центар за карпеста уметност, Душко Алексовски, тргнавме кон Кратово, да го видиме Цоцев Камен, археолошкиот локалитет што познатиот авантурист од Јаху, Ричард Бенгс, го нарече “екстремно жешка базалтна карпа, тешка за искачување, позната по неолитските церемонии на плодноста и виното, чија мистерија почива во тоа што некој решил токму таму да изгради храм”.

На температури од околу 40 Целзиусови степени, нашиот избор можеби ќе ви личи на одење спроти ветерот, но решивме тоа да го направиме и, верувајте, не зажаливме, и покрај тоа што за нашето патување го одбравме еден од најтоплите денови што ни ги донесе летото.

КАМЕНОТ НА МИЛОТО ЧОВЕЧЕ “Цоцев Камен е локалитет што во времето на палеолитот луѓето го користеле како место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и како праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите, Сонцето и Месечината. Во тоа ќе се уверите и самите, а за тоа сведочат и многуте наоди на карпеста уметност што ги откривме во околината на Цоцев Камен”, ни раскажа Алексовски додека патувавме по земјениот пат, откако се исклучивме од патот Куманово-Кратово за да стигнеме до “жешката карпа”.

Додека се движевме по нерамниот земјен пат, по кој, сепак, е попаметно да се оди со теренско возило, ни раскажа многу за културолошкото богатство во долината на Крива Река, но сето тоа како да беше поврзано со Цоцев Камен. Додека откривавме нови и нови вулкански карпи во околината на патот, прашувајќи дали сме блиску, научивме за многуте пештери во кои почиваат траги од животот во праисторијата и за древните градови и храмови по чии траги тргнале многу археолози. По четириесетина минути запревме.

“Оттука ќе одиме пеш, зад дрвјата е Цоцев Камен”, најави Алексоски.

НАСЕЛБА, СВЕТИЛИШТЕ, ОПСЕРВАТОРИЈА... Почетоците на животот во Цоцев Камен, како што ни раскажа нашиот водич, датираат од времето на мезолитот кога луѓето од долината на Крива Река достигнале повисоко културно ниво и почнуваат да се преселуваат од пештерите кон вулканската карпа, каде што граделе лесни живеалишта, еден вид шатори од дрвени греди, гранки и кал, подигнати врз платото покрај камениот блок.

“Сега се наоѓаме пред темелите на еден од тие шатори. Еве ја вратата, влегуваме во живеалиштето. Тука претпоставуваме дека имало дрвена конструкција која била зацврстена во овие издлабени канали и дупки. Гредите биле сплетени со гранки, измачкани со кал, а крововите биле од гранки или од кожи. Тука има столб кој бил врзан за конструкцијата и и’ давал дополнително зацврстување. Браздите што се гледаат околу темелите на колибите служеле за одлевање на водата и за заштита од поплави”, ни раскажа Алексовски.

Патот оттаму не’ води низ два големи камена кои, како што ни објасни, некогаш формирале портал што ги воведувал луѓето во просторот за кој се претпоставува дека бил светилиште.


Дека станува збор за портал, како што вели Алексовски, укажуваат дупките во камењата, врз кои, најверојатно, се извишувала дрвена конструкција. Додека се движевме по камената патека, која била расчистена и делумно обновена во 2005 г., со проект на Светската банка, ни го покажа знакот на воловско копито, вдлабнат оддесно во подножјето на процепот низ карпите, кој бил порта на светилиштето. Веднаш зад него се отвора голем простор, свртен кон соседното брдо, на чиј врв се извишуваат камени блокови кои, според досегашните истражувања, се мегалити, или - маркери од камен, кои ја означуваат положбата на Сонцето, Месечината и ѕвездите во деновите на рамноденица, краткоденица и долгоденица.

“Тоа го докажаа и ноќните снимања што ги изврши истражувачка екипа од Франција, предводена од Емили Масон, доктор на науки со диплома од Универзитетот Сорбона во Париз, археолог и историчар во францускиот Национален центар за научни истражувања. Врз основа на тие снимања беше утврдено дека станува збор за древна астрономска опсерваторија, а за тоа сведочат и камените фигури на мегалитите”, вели Алексовски.

Просторот, како што можевме да заклучиме и од нашиот разговор, се одликува со врвна акустика и, според сознанијата на Алексовски, најверојатно се користел за ритуални жртвувања на волови, кои тогашните луѓе ги сметале за свети животни. На тоа, како што вели, укажува и воловското копито што било вбраздено на влезот во светилиштето.

Патот нe` води нагоре, кон следната просторија, издлабена во камениот масив. Дотаму се стигнува по вториот дел од скалите што биле вбраздени во карпата.

Возвишено беше чувството да се искачуваш по карпата со таква леснотија, а радоста е уште поголема ако сте човек што нема алпинистичко искуство. Чувството го прави уште повозвишено помислата дека чекорите таму каде што некогаш чекореле праисториските луѓе, по скали што ги издлабиле токму тие. Но, што ги натерало да одат повисоко?

“Во овој дел, на ова ниво, се случувале обредите што им биле посветени на боговите на виното и на плодноста”, вели Алексовски.

За тоа, како што ни објасни, сведочат камените корита, издлабени во камената просторија, во кои, како што се претпоставува, тогашните свештеници осветувале вино и вода што луѓето ја носеле од блиските реки. Пред расчистувањето во 2005 г., просторот бил делумно затрупан со земја, по што се појавиле коритата. Но, ни тоа не е сe`. Има уште едно ниво, до кое се стигнува по камени скали, каде што доаѓате до највисоката платформа, на чиј ѕид и ден-денес можат да се видат траги од коцкеста фигура што била прицвстена на камениот блок.

Патот нe` одведе назад, кон подножјето на Цоцев Камен, каде што оддесно се двои друг процеп, кој води кон местото каде што бил престолот од кој главатарот ги посматрал Сонцето, Месечината и ѕвездите врз мегалитите. Овој дел, како што ни раскажа Алексовски, бил ексклузивен простор до кој не можел секој да дојде, а за тоа сведочат вертикалните канали што се издлабени зад процепот, низ кој, како што вели, се движела вертикална врата.

Тишината за миг ја распара крикот на еден сокол кој во моментот го надлета просторот каде што се наоѓавме. Силното сонце и нашата заборавност да појдеме на такво патешествие без вода го направија своето. Час, час и половина попладне, решивме да побараме сенка и вода.

Додека се движевме кон автомобилот и додека се договаравме каде да продолжиме со разговорот, нашиот водич ни раскажа дека пропуштаме да се качиме на пострмниот дел на Цоцев Камен, кон запад, кај базенот во кој тогашните луѓе чувале вода. Исто така, ни укажа дека пропуштаме да ги видиме мегалитите и камените цртежи што биле вдлабени и нацртани врз нив. Мала утеха беа издупчените хоризонтални појаси на јужниот ѕид од масивот, за кои ни објасни дека биле дупки во кои се прицврстувале хоризонтални дрвени греди кои, пак, биле носачи за стреите под кои се чувал добитокот.

Тогаш се сетивме да прашаме и за многуте вертикални дупки, со ширина колку една-две тупаници што ќе ги забележите насекаде на повисоките платформи и во околината на скалите што се издлабени во карпата.

“Платформи имало насекаде. Тие им служеле на луѓето од населбата и на стражарите да можат многу брзо да се движат низ Цоцев Камен”, ни објасни Алексовски.

ОСПОРЕНА ВРЕДНОСТ Разговорот го продолживме во првата селска продавница, во ладовината на камените ѕидови и бучавата на стариот фрижидер од кој се послуживме со студени пијалаци. Таму Алексовски ги сподели со нас впечатоците од посетата на Ричард Бенгс, револтот од оспорувањата на вредноста на Цоцев Камен, кои, како што ни рече, потекнуваат од луѓе од врвот на македонските археолози кои тврдат невистини, иако никогаш не биле да го посетат локалитетот.

“Тврдат дека сето тоа е направено за 15 дена, колку што траеше проектот на Светска банка. И самите видовте - може ли толкави простории, кои биле длабени со години и скали со толкав слој патина, кои поминале векови подложни на ерозија, да се создадат за 15 дена? Тоа е злонамерно и неодговорно. Такви тврдења имаше и додека работевме тие 15 дена, кога беше повикана инспекција од Управата за заштита на спомениците на културата. Но, ни тоа не им успеа, зашто додека работевме, со нас постојано беше инспекторот Ѕвонко Николовски, кој беше воодушевен од тоа што го виде и не најде никаква забелешка”, вели Алексовски.

Нашето патешествие заврши во Кратово, во општинскиот Центар за карпеста уметност, каде што пристигнавме по асфалтен пат, кој ви го препорачуваме како подобар пат што води до Цоцев Камен. Од нашиот водич и нашиот домаќин во Центарот, Стевче Доневски, научивме многу за карпестата уметност во Осоговијата и за мистериите на древното време што таа ги крие во себе. Токму таму нека заврши и вашата посета на Цоцев Камен, каде што ќе ја видите изложбата на артефакти што биле пронајдени на локалитетот.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4460&EditionID=142&Page=1

Saturday, June 09, 2007

Ротондата од Kоњух

Кратовското село Коњух е едно од ретките места на Балканот кои во својата утроба кријат ранохристијански базилики со кружна форма. Храмот го отркил побожниот дедо Зафир, кој имал визија каде точно да го бара, иако бил целосно слеп.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ


Кратовското село Коњух денес е само едно од многуте запустени земјоделски села во Македонија, но, малку се знае дека во вулканските карпи расфрлани околу него и под околните ливади крие остатоци од антички град, за кој се претпоставува дека бил значајна точка на една од главните сообраќајници од доцниот период на Римското царство и град кој бил специјално изграден како живеалиште за воените ветерани од римските и од византиските војски.

За тоа сведочат локалитетот Градиште - некогашен град-тврдина и округлата базилика - ротонда, сместени на неколку километри од селото.

ДЕДО ЗАФИР Постарите жители на Коњух се’ уште ги паметат преданијата за дедо Зафир, стар побожен човек, кој во 1918 година открил црква закопана во земјата, иако бил целосно слеп.

"Нешто од тоа е објавено, но не е објавена целата приказна. Имав прилика да разговарам со некои од луѓето што биле сведоци на настанот, кои ми раскажаа како дедо Зафир ја открил црквата, иако бил слеп и воопшто не гледал. Бил познат како побожен и угледен човек, така што не му било тешко еден ден да собере луѓе од селото и од женскиот манастир во Бељаковце, велејќи им дека ги води да ја откријат црквата Свети Јован Опсечен", ни раскажа Душко Алексовски, претседател на Македонскиот центар за карпеста уметност, со кого заедно со фотографот Васил Боглев од Австралија тргнавме да ја бараме ротондата.

Според преданијата, дедо Зафир ги однел луѓето на еден рид во близина на Коњух, на патот кон Шопско Рударе, и почнал да им наредува кој каде застане, кој каде да копа. Ги распоредил луѓето прецизно кој на кое место да копа и почнал да им кажува: ти, таму каде што стоиш, ќе најдеш бел човек од камен. Човекот копал - излегол бел човек од камен. На следниот му рекол: Ти внимавај, ќе најдеш крст. Човекот копал и, навистина- нашол крст. На едно место копал некој Данаил. Дедо Зафир, стоел над него и одеднаш наредил. "Застани, тука се скалите. Не е време тоа да се откопува. Застануваме!"

Се претпоставува дека Данаил копал на местото над криптата, во која има коски на маченик.

"На еден од столбовите што биле откриени стои натпис dom martris, што се претпоставува дека значи domos martirius, односно дом на маченик. Оттука се претпоставува дека ротондата била посветена на маченик, а претпоставките ги подгрева и одлуката на дедо Зафир токму над криптата да запре откопувањето. Штом дедо Зафир рекол да се запре над криптата, можно е во криптата да има мошти на некој познат христијански маченик", вели Алексовски.

На тоа место, во 1955 година била изградена денешната црвкичка Свети Јован Опсечен.

ПРЕДИЗВИК ЗА АРХЕОЛОЗИТЕ Првите пророштва дедо Зафир ги искажал пред луѓето во 1918 година, а биле објавени во 1924 година во белградските весници. Веста за неговото откритие бргу се проширила и во белградскиот Факултет за археологија, по што набргу локалитетот го посетил врвниот археолог Никола Вулиќ. Според некои сознанија, голем дел од позначајните наоди од истражувањата на Булиќ биле пренесени во српскиот манастир Ресавица. Во 1937 година ротондата ја истражувал белградскиот археолог Светозар Радојчиќ, а наодите што ги открил биле пренесени во Скопје, во Куршумли ан.

Според досегашните сознанија, базиликата била изградена во периодот од 4 до 6 век и е една од ретките ротонди во Југоисточна Европа. Пред олтарскиот дел се извишувал амвон, камена платформа од која ѓаконите ги читале и ги пееле проповедите и молитвите, која, според археолозите Константин Петров и Светозар Радојчиќ, е од најубавите амвонски конструкции на базиликите што биле откриени пред базиликата од Коњух.

Во 1970 година локалитетот го истражува археологот Иван Микулчиќ, кој објавил бројни написи за планот на античката црква, а во 1990 години храмот го истражувал археологот Виктор Лилчиќ.

Од 1998 античките локалитети во околината на Коњух ги истражуваат македонско-американски тимови, а од 2000 година се вршат систематски истражувања, предводени од американскиот археолог Каролин Снајвли, професорка на колеџот Гетисбург во Пенсилванија.

"Локалитетот е голем и на него може да се работи уште 50 години", изјави неодамна професорката Снајвли, најавувајќи ги новите истражувања што треба да почнат за десетина дена.

ГРАД НА ВОЕНИ ВЕТЕРАНИ Според димензите на ротондата, се претпоставува дека таа била централен храм на голем и убав антички град, кој бил значајна точка на еден од тогашните главни патни правци. Врз основа на сознанијата на археологот Вулиќ, се претпоставува дека станува збор за античкиот град Трнопара, кој бил изграден како живеалиште за воените ветерани на римските и византиските војски.

За тоа, како што ни раскажа Душко Алексовски, сведочат и дванаесетте различни форми на крст што биле откриени во ротондата.

Според некои претпоставки, толку различни форми на крстови имало поради тоа што некогашниот град бил значајна крстосница во Византиската империја, а според други присуството на многу форми на крстови сведочи за претхристијанската традиција на крстот како симбол.

Дека станува збор за богат и плански добро осмислен град сведочи и вештината со која бил граден храмот. Покрај впечатливата амвонска конструкција, што археолозите ја оцениле како ретко убава, за тоа сведочи и полукружниот ѕид зад олтарот. Како што може да се види и денес, ѕидот бил многу вешто изѕидан од фино обработен камен, што придонесло храмот да биде добро заштитен од земјотреси.

За време на истражувањата на локалитетот Големо Градиште биле октриени наоди од неолитот до времето на Османлиската империја.

Меѓу нив најмногубројни се објектите и предметите од рановизантискиот период, од 5 и од 6 век.

Престојните истражувања треба да ја испишат историјата на Големо Градиште, град за кој се смета дека бил изграден во доцноантичкиот период, од 4 до 7 век, и кој важел за значајна метропола на тоа време, оценува американката Снајвли, која во седумдесеттите години учестувала во истражувањата на локалитетот Стоби, а истражувањата од Стоби биле тема на нејзината докторска дисертација.

И според неа, особено значаен објект кој сведочи за тоа е ротондата.

КАКО ДО РОТОНДАТА? Коњух е на половина час возење од Куманово. До таму се стигнува по патот кон Крива Паланка, од кој се исклучувате вдесно кај селото Ругинце. Продолжувате по земен пат кој ве води директно до Коњух. Патот не е најзгоден за одење со автомобил и можеби е најпаметно да отпешачите 6-7 километри од Ругинце до Коњух. Сепак, ако решите да одите со автомобил, ви препорачуваме да го оставите пред мостот на Крива Река, кој според нашите впечатоци не е најбезбеден. Тоа можевме да го искусиме кога пропешачивме да ја видиме Крива Река и бевме изненадени што можеве да ги почувствувате вибрациите од движењето на луѓето на другиот крај на мостот. На околу два километра од мостот е ротондата.

Поедноставен начин да стигнете до таму, можеби е патот преку Кратово и Шопско Рударе. Патувањето ќе трае подолго, но ќе стигнете по асфалт и по израмнет земјен пат. Сепак, нема да ги видите Крива Река и вонземските пејзажи од вулкански карпи.

ПРОРОШТВАТА НА ДЕДО ЗАФИР Според сведоштвата на мештаните од Коњух и според тоа што било објавено во белградските весници во 1924 година, с? што предвидел дедо Зафир - се остварило. Неостварено останува уште предвидувањето дека периодот од 2005 до 2010 година ќе биде многу позитивен и интересен за Македонија.