Showing posts with label Битола. Show all posts
Showing posts with label Битола. Show all posts

Wednesday, September 24, 2008

Буковец

Можете ли да замислите скара или ќебапи без буковец? Тешко. Тогаш, бидете им благодарни на жителите на битолското село Буково, зашто, да не беа тие, немаше да го има ни буковецот

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ

Колку ситните нешта ги прават вкусни јадењата обично сфаќаме кога ќе седнеме на маса и кога ќе видиме дека ни фали некое од нив. Така обично ни текнува дека салатата не е салата без оцет и без зејтин, рибата е многу поубава кога се служи со парчиња лимон, а шпагетите се незамисливи без пармезан, како што пицата не може без кечап, а баклавата не би личела на ништо ако не е попарена со шербет

Зар не ви се случило да појдете да правите скара во природа, да ја направите, одвај да дочекате да биде готова додека мезите со салата и ракија, но токму кога ќе и' дојде редот на скарата да сфатите дека го немате клучниот елемент - буковец!

Е тоа е веќе проблем! Тогаш вреди да запалите кола и да тргнете по буковец, колку и да е далеку најблиската ќебапчилница, најблискиот пазар или најблиската викендичка со љубезни домаќини.

Овојпат ве водиме во родниот крај на буковецот, битолското село Буково, за кое малку се знае дека е местото по кое сувиот пипер го добил името.

НЕ Е СОФРА АКО НЕМА БУКОВЕЦ

Прва станица во нашата потрага по родниот крај на буковецот беше Демир Хисар, местото што многу угостители ни го посочија како поднебје во кое се произвдува квалитетен буковец.

Еден од производителите на буковец во овој крај е Веле Јолески, родум од соседното село Вардино. Ни раскажа дека Демир Хисар и околните села имаат идеални услови за одгледување пиперки, па оттука, да не нe' чуди што во овој крај се произведува и толчен пипер, прочуен како буковец. Годишно прави по 50-60 килограми буковец, од кои поголемиот дел им го продава на рестораните, а тоа што ќе остане го носи на пазар.

"Поднебјето е погодно за пиперки и обично немаме проблеми со пласманот, но свежите пиперки и буковецот не можат едно без друго. Дали суровите пиперки, дали сувиот пипер - едното ќе ми ги покрие трошоците и ќе донесе печалба. Ако ми остане од суровиот, имам што да му направам. Го толчам и правам буковец, а за буковецот се наоѓа пазар. Буковецот на пазар оди по 200 денари за кило или 20 до 40 денари за чашка. Низалките одат по 150 денари. Некако се врзува крај", ни рече Јолески.

Во краткиот курс за правење буковец дознавме дека нижењето почнува на крајот на август, се сушат до октомври, зависно од временските услови, а најубаво место за сушење се чардаците и другите делови од куќите каде што има провев. Откако убаво ќе се исушат, сувите пиперки се потпекуваат во фурна за леб. Процесот завршува со толчењето, најчесто во аван од издупен трупец од дрво.

"Ова го научив од старите, од татко ми и мајка ми. Тие научиле од нивните родители - од дедовци, прадедовци.. од мене ќе учат внучињава.Ќе правам дури сум жив и здрав. Не можам ни да замислам да седнам да ручам, а на масата да нема буковец", ни рече Веле објаснувајќи го потеклото на буковецот во Демирхисарско.

Пред да заминеме накај Буково, го прашавме дали ги признава буковчани како поголеми мајстори.

"Нема збор, прават убав пипер, но им признаваме само за естетиката, за изгледот, но не и за квалитетот. Нашиот е подобар. Тоа ќе ви го каже секој демирхисарец", ни рече на испраќање.

БУКОВО

Со прашување - до Стамбол! Што друго ви преостанува, кога ќе излезете на патишта без патокази. До Битола, не беше тешко, но тешко ќе го најдете патот за Буково без помош од случајните минувачи. По две три минувања, веќе ја препознавме архитектурата што можевме да ја видиме во резултатите од пребарувањата на интеренет додека се подготвувавме за репортажата.

Еден од првите мештани што ги сретнавме беше Љупчо Радевски, кој штотуку се вратил од пазар во Битола, каде што продава зеленчук, откако останал без работа по затворањето на фабриката Битолатекс.

По кусиот разговор на улица, не повика кај него дома, за да ни ги покаже алатките и просториите за правање буковец.

"Буково порано беше село со 800 фамилии. Големо е Буково. Еден цел ден можеме да го шетаме. Ама, дојде она време, шеесеттите години - многу луѓе се иселуваа, кој во Америка, кој во Австралија", го почна разговорот со одговор на нашата забелешка дека не очекувавме да видиме толку големо село, иако знаевме дека во времето на кралска Југославија било два пати посетено од кралот Александар Први, откако било прогласено за најубаво уредено село во краљевината.

"Слушај сега. Сe' ќе ти кажам, ама едно не ти кажувам. Пиперките се берат ова време, наесен. Се сушат по чардаци, подоцна се ставаат во мала просторија, сушална, целата затворена и внатре се гори соба (демек - се пали печка), се сушат, четири-пет дена и најпосле се толчкаат (значи - се толчат). Мораш убаво да ги исушиш за да можеш да ги толчкаш, ама во толчкањето се клава нешто, за да биди убава пиперта, ама не ти кажувам што се клава", ни рече Љупчо, одважно сакајќи да го сокрие марифетот на буковчани.

Работата околу правањето на пиперот, како што ни рече, не е тешка и колку-толку е исплатлива. Единствено ни се пожали дека е непријатно да толчиш буковец од лути пиперки.

"Ќе киваш везден", ни рече низ смеа.

ВИСТИНСКИОТ РЕЦЕПТ

Тргнавме низ селото да побараме уште некој соговорник, со надеж дека ќе најдеме некој што ќе ни пренесе барем за нијанса поинакво искуство, поинаква школа. Но, не можевме ни да претпоставиме колку тешко ќе ни оди тоа што сме го наумиле.

Ги поминавме и куќите на баба Менка, на Зорка, на Танчевци, но - или не се дома, берат пиперки, или одбиваат да разговараат со новинари, небаре им се појавиле чудовишта на врата. Како новинар повторно ја барате грешката во себе, во вашиот еснаф - којзнае во каква каша ги ставил некој колега некогаш, па сега дуваат и на јогуртот!?

Но, и лутањето секогаш носи некаков ќар. Како инаку ќе разберевме дека најчестиот пејсаж низ прозорците на буковчани се бетонските кратери на РЕК Битола, кои ни се појавија зад бандерата со некролози, во далечните рамницата под селото.

Тука некаде го најдовме следниот соговорник, кој, како за разлика од другите, реши да поразговараме, но не сакаше да го фотографираме и да ни го каже името. Штета, од него го слушнавме можеби најубавиот и најсистематичниот опис на процесот на правење буковец.

"Денес се прави многу помалку во споредба со тоа колку се правеше некогаш. Некогаш земјиштето го користевме само за садење пипер и кромид, но пред 10-15 години пиперките ги нападнаа болести и денес се прави многу помалку. Буковската пипер сега се прави и во Бистрица и на други места, но тоа не е вистинската буковска пипер, зашто нашата, оригиналната буковска пипер е толчена, а таму ја мелат на машини за сточна храна.

Пиперот, откако ќе се исуши, се става да се досуши во фурна за леб. Откако ќе се извади лебот, пиперот се става, така, како што е нанижан, и останува на топло сe' додека да се олади фурната. Откако ќе се извадат од фурната, пиперките се вадат од низите, им се вадат дршките, се ставаат во дрвен аван и се толчат со дебело железо. Таквата буковска пипер беше убава, зашто во неа излегуваше и скробот што го содржи семето, кој му дава на пиперот глаткост и вкус.

Зависно од вкусот, подоцна може семето да се одвои од готовиот пипер. И денес многу фамилии си прават пипер дома. Ако одгледуваат и самите пиперки, си прават пипер од свои пиперки, ако немаат - како кај нас дома - си купуваат и си прават пипер со купени пиперки. Алатот е тука и речиси секоја куќа има фурна што им останала од некогаш", ни рече соговорникот, уште еднаш замолувајќи да не го фотографираме.

Сепак, решивме да тргнеме во нова екскурзија, да најдеме куќа со низи пиперки обесени насекаде низ дворот и домаќини што ќе прифатат да не примат да поразговараме. Пак истата приказна: некои ќе ви речат појди кај Танчевци, некои ќе ве пратат кај баба таа и таа, некои велат дојди подоцна, не сакам да ме снимаш.. некои пак, си прават шеги дека дошле да ги снимаат за Сељак на годината. Сепак, на крајот повторно ни се насмевна среќата.

Семејството Главевски беше љубезно да ни го покаже нивниот двор во кој се сушеа 200 низи пипер, а среќата направи да ги најдеме сред работа, па имавме прилика да видиме како се нижат пиперки. Ни ги покажаа и фурната, и алатките за толчење, и сувите пиперки и готов производ - ланска буковска пипер. И таму ни рекоа дека буковска пипер се прави на многу места, како во Бистрица и во Демир Хисар, но, правата буковска пипер, како што ни рекоа, секогаш ќе биде буковецот од Буково.

Ни остана уште да пробаме и лично да се увериме кој е во право, со мострите што ги земавме од Буково и Демир Хисар. Нашето патешествие заврши во еден од ретките ресторани што прават ќебапи на Широк сокак во Битола и, навистина е тешко да се пресуди меѓу двете. Можеби сепак навиваме за буковскиот. Зашто, ако не појдевме таму, можеби никогаш немаше да дознаеме каков шмек добива буковецот кога ќе го помешате со нане.


Monday, February 25, 2008

Приказни од Првата светска војна


Малку сме свесни дека во периодот од 1916 до 1918 година Битола и Пелистер биле центар на светот и една од најважните фронтовски точки за време на Првата светска војна. Исто така, малкумина се свесни дека жителите на градот и на потпелистерските села 22 месеца секојдневно биле изложени артилериски оган со околу 10.000 испалени проектили, не ретко полни со отровен гас.

За конфликтот, во кој биле вклучени околу 1.220.000 војници, 3.500 топови и 280 авиони, денес сведочат само воените гробишта на странските армии, но нема ниту еден споменик што сведочи за страдањата на луѓето што биле жртви на оваа туѓа војна.

Токму тоа сведоштво сака да го извади на виделина скопската агенција Аполо Имиџис, која деновиве ја објави брошурата Приказни од првата светска војна, наменета за посетителите на Националниот парк Пелистер.

Публикацијата, на 40 страници, во одделни изданија на македонски и на англиски јазик, пренесува пет приказни на луѓето од градот и од околните села, на медицинска сестра од фронтовската линија и на војници од двете страни на боиштето, кои го внесуваат читателот во стравотниот амбиент со сите сетила. Покрај одлично составениот текст на книжевникот Дарјан Раденковиќ, за тоа придонесуваат и автентичните фотографии снимени за време на воените дејствија, како и илустрациите на сликарот Атанас Ботев, инспирирани од историските материјали.

Идејата на авторите, како што вели уредникот на публикацијата, Љубомир Стефанов, била на посетителите да им дадат четиво што ќе им ги ги оживее фактографските информации што ќе ги прочитаат на информативните табли од историската патека на националниот парк и да им го направи подопирлив амбиентот што им го нудат реконстуираните ровови, митралески гнезда и бункери.

Во моментов посетителите можат да ја побараат брошурата во управата на Националниот парк Пелистер, а наскоро ќе биде достапна на информативниот штанд во кругот на паркот.

Monday, December 17, 2007

За кого загинаа?

За кого и за што загинале повеќе од 13.000 војници што почиваат на француските и на германските воени гробишта во Битола? Одговорот го даде едноминутно молчење на амбасадорите на Франција и на Германија, кои деновиве заеднички им оддадоа почит на загинатите. Дали во нивниот молк лебдеше пораката - загинаа за да и’ дојде паметот на Европа?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте забележале ли колку често во весниците среќаваме вести за неексплодирани гранати од Првата светска војна што биле откриени во околината на Битола, Прилеп, Демир Хисар или во Мариово? Гранатите се појавуваат насекаде - под плочникот на градското шеталиште во Битола, под гробиштата во Демир Хисар, под нивите кај битолско Новаци, во дворовите во прилепско Канатларци. Сигурно се прашувате како се нашле таму, како што се прашувате и кој и зошто загинал кога ќе поминете покрај воените гробишта од Првата светска војна во близината на Скопје, во Битола или во Прилеп. Таква мисла долго време тлееше и во нас и, а одговорот, ако е можно да се најде соодветен одговор, ни го дадоа амбасадорите на Франција и на Германија, Бернар Валеро и Ралф Андреас Брет, кои во неделата, по повод германскиот празник Ден на народна жалост, заеднички им оддадоа почест на француските и германските војници, загинати од двете страни на Солунскиот фронт.

ТВРДИНАТА НАД ТУНЕЛОТ

Помирувањето над гробовите беше одличен повод да и’ дадеме приоритет на намерата да ги посетиме француските и германските воени гробишта во Битола. Неснаоѓањето низ битолските улици направи да решиме да ја прескокнеме церемонијата во чест на француските војници. Се упативме директно кон Германските воени гробишта. Мислевме дека и нив ќе биде тешко да ги најдеме, но бевме изненадени кога сфативме дека нашата дестинација била тврдината што сме знаеле отпорано како тврдината над тунелот на излезот од Битола, на патот кон Ресен. Таму го најдовме битолчанецот Миле Петровски, кого Германската амбасада го определила да биде одговорен за одржување на гробиницата.

Проверувајќи дали е се’ подготвено за пречек на делегациите, ни раскажа дека гробницата била подигната во триесеттите години на минатиот век и оти во неа се закопани 3.406 војници што се бореле за Германија за време на Првата светска војна.

"Германската влада сакала да им подигне заедничка гробница на војниците што биле закопани во посебни гробови таму каде што загинале, насекаде по фронтовската линија. Се обратиле до тогашните градски власти на Битола, кои им дале да изберат една од неколкуте локации што ги предложиле. Германците го одбрале ова место и толку биле благодарни, што сакале да некако да му заблагодарат на градот. Така, решиле да му подарат нов механизам за Градскиот саат, кој во тоа време бил расипан. Часовникот и денес одѕвонува и е една од туристичките атракции за германските туристи што доаѓаат да ја посетат Битола", ни раскажа Петровски.
Наместо поединечни гробови за сите војници, архитектите што ја дизајнирале гробницата решиле нивните коски да почиваат заедно во голема кружна површина, а чест да им се оддава заедно над камениот блок, во облик на саркофаг, сместен во просторијата на влезот во гробницата.

"Еднаш годишно Германците им оддаваат почест на загинатите војници, на Денот на мртвите, нешто како што е кај нас Задушница. Празникот беше минатата недела, но ги одложија свеченостите за да можат и годинава да чествуваат заедно со Французите. Порано денот го одбележуваа одделно, но од минатата година решија заедно да им оддаваат почит на војниците и на тој начин да покажат гест на помирување", ни раскажа Петровски.

НА ФРОНТОВСКАТА ЛИНИЈА

Сакајќи да го оставиме да ги направи последните проверки, разговорот го продолживеме со Методија Станиновски, од Битола, кој е задолжен да ги чисти гробиштата. Тој ни раскажа и ни покажа каде гинеле војниците на Централните сили и на Антантата во Битолската околија.

"Како што ми раскажуваа постарите, фронтвската линија била јужно од Битола и на овој дел се протегала од Мариово, преку Пелистер, до Преспа. Многу Французи загинале во Мариово, а најмногу Германци загинале кај Пелистер. Но, не се бореле само Германците и Французите. Кај Цапари има многу гробови на војници што се бореле за Бугарија, која била во сојуз со Германија и Австро-Унгарија. Дедо ми се нашол од француска страна и се борел за Французите и за Србите, како помошник-митралезец. Но, за што се бореле, кога ќе погледнеш денес? Кој победил? Што добиле, што изгубиле?", ни рече Станиновски покажувајќи кон Баба планина.

Во последните мигови од разговорот, непосредно пред да пристигнат делегациите, ни раскажа нешто и за последиците од војувањето.

"Само летоска, за време на големите пожари околу Битола, се активираа околу 50 артилериски гранати што останале закопани од Французите и од Германците. Фронтот бил тука. Затоа луѓето многу често наоѓаат неексплодирани бомби кога градат куќи, кога работат в поле или кога се прекопуваат улиците", ни рече Станиновски.

ПОМИРУВАЊЕ НАД ГРОБОВИТЕ

Неповторлива возбуда беше глетката како француски и германски војници, наоружани, со бајонети на автоматските пушки, стојат едни наспроти други, врз коските на паднатите германски војници од Првата светска војна, како што пред некој час им оддадоа почит и на француските, но не за да се заколат и да си ги ископаат очите, туку за да испратат порака дека ја научиле лекцијата од историјата.

Пораката од Битола, како што ја нарече францускиот амбасадор, Бернар Валеро, треба да му покаже на светот што може да донесе крвопролевањето, а што - простувањето. Резултатот на конфликтите, како што рече, се гробовите на милиони луѓе што загинале во Првата светска војна, а на другата страна е простувањето - чиј резултат е обединета Европа.

"Пораката од Битола е порака за мир, за помирување и за заедничка работа за иднината. За да го создаваме мирот треба да имаме мудрост и храброст. За помирување треба да умееме и да простуваме, а за да умееме заеднички да работиме треба погледот да ни биде свртен кон иднината, а таа иднина има едно име - таа иднина е Европа", рече Валеро.

ЦВЕЌЕ ЗА МОХАМЕД И МОРИН

Не можевме да заминеме без да ги видиме и Француските воени гробишта, особено не откако слушнавме дека таму почиваат повеќе од 13.000 војници. Овојпат лесно ги најдовме, откако ни кажаа да тргнеме на патот кон РЕК.


Ни на крајпамет не ни беше помислата дека покрај Битола почива цел француски град. Како што прочитавме од спомен плочите, поставени на централниот споменик, во гробиштата почиваат 6.166 војници закопани во поединечни гробови и 7.000 солдати што биле закопани во 1921 година во заедничката гробница под споменикот.

Полето со надгробни знаци ве остава без зборови. Што ви преостанува во една таква состојба освен љубопитно да шетате од гроб до гроб, читајќи ги имињата на некогашните војници.. Сте помислиле ли дека таму негде, кај Битола, почиваат француските војници Гаспар Огист, или неговиот другар од ровот, Бен Дауд, дојден некаде од Африка, за да загине на фронт, таму негде кај Меџитлија. Знаат ли роднините на Мохамед Салем или на војникот од соседниот гроб, Морин Тајел, каде почиваат нивните предци? Дошол ли некој од нив некогаш да им стави цвеќе на гробот?

Зар не се Мохамед и Морин момчињата од загубената генерација од романите на Ерих Марија Ремарк, кои од рововите предлагаа наместо државите да војуваат на фронт, победникот да се определи во физичка битка меѓу татковците на нацијата?