Tuesday, June 10, 2008

Охридски цреши

Убави цреши ќе најдете и во скопско Нерези, Чифлик и на други места во Македонија, но никој не спори дека најубавите се таму, во Охрид, охридските цреши, охридските черешни

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Одењето на пазар отсекогаш е посебно доживување, екскурзија на умот и задоволство за сетилата, макар и да тргнете со малку пари в џеб, а задоволството е уште поголемо кога ќе дојде сезоната на свежото овошје и младиот зеленчук.

Уживате ли деновиве шетајќи по пазарите, гледајќи ги тезгите натоварени со купови свежо овошје? Тогаш, сигурно посебна радост ви се црвени крупни цреши. Им се радувате, ги јадете со поглед минувајќи низ тезгите и брзате да купите навреме, да ги стигнете пред да им заврши сезоната. Но, место за разочараност. Тамам ќе завршат скопските - одите на одмор во Охрид, а таму токму тогаш почнува сезоната на прочуените охридски цреши - уште поубави, уште покрупни, топчести, јајцести, црвени, жолто-портокалови, жолти и црни. Убави цреши ќе најдете и во скоско Нерези, Чифлик и во другите делови на Македонија, но никој не спори дека најубавите се таму, во Охрид, охридските цреши, охридските черешни.. Овојпат ве водиме таму, на еден од охридските овоштарници со цреши.

САМО ВО ОХРИД И ВО ВОДЕН

Се распрашавме по нашите пријатеи во Охрид. Ни рекоа дека еден од најценетите одгледувачи на охридски цреши е Владо Ставрески, од село Лескоец. Има околу 80 стебла цреши што ги подигнал самиот, а една година толку му родиле што берел дури по 400 килограми цреши од стебло. Одгледувањето черешни го научил од татко му, пред триесетина години, а за черешните почнал да се интересира на возраст од околу 15 години.

"Со черешните сум откако знам за себе. Отсекогаш биле присутни околу мене. Во Лескоец речиси нема куќа што нема цреши. Кој една, кој две.. секој има по нешто. Ова се крупните цреши, охридските. Вакви успеваат само во Охрид и во Воден, во Грција. Кај нас најмногу се одгледуваат во Лескоец, во Велгошти, Лакочереј, Требеништа и во Мешеиште", ни рече Владо отворајќи ја вратата од овоштарникот, по кусата средба кај договореното место, на патот Охрид-Лескоец.

Кусиот разговор не’ потсети дека, навистина, такви цреши сме пробале само во Охрид и во Грција, од продавачите што носат овошје од околината на Воден и Лерин. Го прашавме дали сортата била пренесена од Охрид во Воден или обратно.

"Не сум чул за такво нешто, ама мислам дека причината што успеваат само во Охрид и во Воден е сличната клима. Овде и таму има најдобра клима за одгледување цреши, во рамките на сите земјите од соседството. Ни барале расад и од други градови во Македонија, ама не успева. Пред две-три години дадов во Прилеп, ама не успева. Во Скопје би можело", ни рече.

ДОЛГА, БРЗА, ДАЛБАС..

Од неколкуте видови цреши што се одгледуваат во Охридско, најзастапени се сортите долга шишка, брза черешна и далбас или далбазлија. Специфични за Охрид, но нешто помалку застапени се темно црвената грчка черешна, и светлата, жолта черешна, која најмногу се користи за правење слатко од цреши. Во мометнов на пазарите се продаваат само цреши од сортата брза черешна. Сортата се нарекува така зашто брзо созрева, брзо расте и рано стасува. За 5-6 дена на ќе се појави и далбазлијата, а долгошишките ќе стасаат за берење околу 25 јуни. Најценета и најпрочуена сорта е долга шишка.

- Ова уште не е ништо. За две недели ќе станат речиси црни и ќе добијат двојно повеќе тежина. Допрва ќе растат и ќе добиваат на квалитет. На вкус, оваа сорта е поблага од другите и расте поголема. Очекувам годинава да достигне откупна цена од околу едно евро за кило. Предноста на оваа сорта пред другите е што плодот трае подолго време и затоа може да постигне повисока цена", ни рече домаќинот, покажувајќи ги долгошишките од првите неколку дрвја од овоштарникот.

Иако на изглед се убави и привлечни, ретко кој одгледува жолти цреши. Како што научивме од домаќинот, светлата и далбазлијата не се многу исплатливи и лесно страдаат од ветер и од дожд.

СЕ’ СИ ИМА МАЈСТОРИЈА

Годинава родот во Охридско е малку послаб од минатата година, но черешните на Владо се легнати од род - очекува во просек од едно дрво да набере по 300 килограми цреши. Споредено со лани, родот кај брзите черешни е подобар за околу 20 отсто, а кај далбазлијата достигнува и до 100 отсто повеќе од минатата година.

Влијаат ли мајсторијата и искуството!?

"Па, може да се рече. Грижата си го прави своето. Погледнете - дрвјата се полни, плодот е здрав, а и листот е зелен - свети. Годинава повеќе пати им фрлив гној од овци и од кокошки и мислам дека моиве черешни се едни од најдобрите. Некои не ги наводнуваат, но јас редовно ги наводнувам и затоа има добар принос. А и времето беше сончево, а черешните бараат сонце. Секоја година ги прскам по два пати - додека се во цут и кога зазрева плодот. Прскањето помага плодот да не го нападнат црви, а листот да биде здрав, за да ја одржува влажноста на дрвото, што го помага зреењето", ни објасни Владо.

Во краткиот курс за одгледување охридски цреши научивме дека нема никаква разлика во негувањето на дрвјата од различни сорти и дека сите сорти бараат иста грижа - и долгата шишка, и брзата, и далбазлијата. Дрвцата се калемат на дива подлога, што им дава поголема издржливост на климатските промени и ги прави поиздржливи од болести.

- Почнуваат да раѓаат во петата година од засадувањето. Се калемат во втората година и колку што е постаро дрвото, толку е подобар и родот, но, по 20 години старост квалитетот на плодот станува послаб, а дрвото ја губи отпорноста на болести. Најотпорни се и родот е најквалитетен кога дрвото е на возраст од околу петнаесет години", ни рече во следната лекција.

СЕ БЕРАТ ПРИКВЕЧЕР

Најдобро време за берење на црешите, како што научивме, е 5 часот попладне. Тоа е најдобро време за самото дрво, а е попријатно и за берачите.

"Дрвото си бара за берење малку да спадне сонцето, да не е во најголемата жега. Береме качени на скали, а за да ги извадиш на пазар, црешите мора да се набрани со шишки. Најлесни за берење се дрвјата на возраст до 15 години. Нив можеш целосно да ги обереш со скала, без да се качуваш на дрво. Искусен берач бере и по 100 до 120 килограми цреши на ден", ни рече Владо, качен на скалата покрај една од стасаните брзи цреши.

Во работата околу овоштарникот се ангажирани и жена му и син му, но во сезоната на берењето и нивната помош не е доволна, па ангажираат и работници. Најдобри приноси даваат дрвјата што се на возраст од 10 до 15 години и од нив, во просек вади по 370 килограми цреши.

Нешто поголем принос можат да дадат постарите дрвја черешни, но одговорниот черешнар, како што вели Владо, навреме засадува млади дрвца, што ќе ги заменат постарите по петнаесеттата година. Така, веќе засадил друг овоштарник со млади дрвја, кои за три годишни веќе ќе даваат квалитетен род. Тогаш вкупно ќе има има 10 стебла брзи цреши, 4 далбас и 70 долга шишка.

"Сега некако се постигнува, помагаат роднини и пријатели, некогаш ангажирам и берачи, но кога ќе стигнат младите, тешко дека ќе можам сам да постигнам со осумдесетина стебла. Тогаш ќе морам да ангажирам луѓе за орање, за ѓубрење и за берба", вели Ставрески.

400 КИЛА ОД ЕДНО ДРВО

Набраните цреши некогаш се чувале во кошници и кошови, а денес најчесто се пакуваат во гајби, зависно амбалажата што ќе ја донесе откупувачот. Во последните неколку години, черешните од Охридско најчесто биле извезувани во Албанија, во Холандија и на Косово, а родот на Владо често завршува во Скопје, во големите луксузни супермаркети, по цена од 120 денари. Го прашавме колку е исплатливо одгледувањето черешни.

- Ова е една од најисплатливите земјоделски култури. Не бараат многу работа и се поисплатливи од другите овошки. Брзата черешна во моментов оди на големо од 60 до 70 денари. Минатата година крупната, долгата шишка се откупуваше за 40, годинава се надеваме на 60 до 70 денари за кило", вели Ставрески.

Негови цреши веќе се продаваат на пазарот во Охрид, а наскоро ги очекува откупувачите од Скопје и од Косово.

ЈУЛИ МИРИСА НА СЛАТКО

Но, не само во овоштарниците. Черешните се многу присутни и во домовите на луѓето од Лескоец. Домаќинките од нив најчесто прават слатко и компот од черешни, а во јули, како што ни кажаа мештаните, Лескоец мириса на слатко од цреши. Пред да заминеме го прашавме Владо кој е најголемиот мајстор за одгледување цреши во селото.

- Нормално, јас ќе ви речам дека јас сум најголемиот, ама има и други. Ќе ги пофалам мојот братучед Стево Ангеловски, а меѓу попрочуените черешнари се и браќата Диме и Пере Тодоровски.

Разговорот за черешните нема крај. Се напифме кафе и тргнавме секој по својот пат - ние накај Скопје, Владо накај скалите под черешната. Часовникот веќе покажуваше 5:15 попладне, а мобилниот телефон на Владо веќе зовре од нарачки.


Wednesday, June 04, 2008

Сенката на Силјан повторно лета

Театарот на сенки повторно се врати во Македонија. Неговата традиција од неодамна ја продолжува Театарската трупа "Сенки и облаци" од Скопје, која деновиве настапува на фестивалот на улична култура Баскер фест 2008

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Нема ништо необично во тоа да направиш бенд, да формираш танчерска група или спортски клуб, но зар не е несекојдневно да запознаете некој што решил да формира театарска трупа што ќе реконстуира дел од подзаборавената културна традиција, давајќи им нова, современа форма на приказните што некогаш сме ги слушале?

Таква беше средбата со театарската трупа Сенки и облаци од Скопје, која деновиве ги оживеа сенките на ликовите од народната приказна Силјан Штркот, настапувајќи на популарната улица Македонија, на фестивалот на улична култура Баскер фест 2008.

ЕКРАН, А НЕ Е ТЕЛЕВИЗОР

Една од првите работи што прави минувачите покрај сцената на Сенки и облаци да подзастанат и барем на неколку минути да погледаат дел од претставата е блискоста на нивниот израз до работите што лесно ги ловат очите на современиот човек. Платно што наликува на плазма телевизиски екран, јазик близок до јазикот од цртаните филмови и современа музичка подлога со трип-хоп делници, која е вистински магнет за привлекување на помладата публка.

Од каде потекнува идејата за такво нешто, ни раскажа Круме Стефановски, основачот на трупата, кому ова му е втора претстава, по Баш челик, што ја постави пред неколку години во неколку скопки локали. Со него разговаравме по завршувањето на претставата на Баскер фест на педесетина метри од Театарот за деца и млади, кој го напуштил во 2003 година, откако му дошло преку глава од бавното еволуирање на статусот на хонорарните соработници во државните театри.

"Барајќи начин да можам да продолжам да го правам тоа што го сакам, а да не зависам од институција - да чекам некој да ми се јави и да ме викне за претстава, решив да пробам со театарот на сенки. Како форма, тоа е театар што може да се смести и да се игра и во театарска зграда, но ти дава и слобода да излезеш и на улица и во парк или во кафеана и исто толку добро да поминеш", ни рече Стефановски.

КАРАЃОЗ Е ПРИКАЗНА ЗА СЕБЕ

Театарот на сенки во Македонија првпат го донеле Османлиите, преку претставите за народниот јунак Караѓоз, па оттука многу често изразот за овој вид театар се среќава и како караѓоз-театар, како што била наречена претставата на Сенки и облаци во дипломата што ја добија на интернационалниот фестивал на куклени театри за деца Лут Фест во Сараево.

"Најинтересно ми беше што во 9 години традиција на фестивалот никој досега не се појавил со сенки. Како што ни рекоа организаторите, луѓето од жирито биле изненадени уште кога ја виделе апликацијата. Го одигравме Силјан, одржавме работилница за театар на сенки за деца од училишна возраст, за членовите на жирито сето тоа беше многу интересно и оригинално и решија на тој начин да искажат почит спрема тоа што го прикажавме. Ме изненадува што како поим до денес останало караѓоз-театар. Караѓоз е конкретен лик од турската традиција, како Итар Пејо кај нас, и кај нив има многу приказни поврзани со ликот Караѓоз. Но, театарот на сенки е многу поширок и има свои особености секаде каде што се појавува. Турците и Кинезите ликовите ги изработуваат насликани на тенка проѕрна кожа, во Индонезија, наместо светло, сенките ги проектираат со оган, што им дава посебна живост на сенките.. Ние работиме со црни сенки, и со позадини во боја, проектирани од графоскоп", ни рече Стефановски.

Заедно со него, во групата членуваат и пијанистката Сања Пановска Миланова и актерката Елизабета Клинчаревска.

СИЛЈАН ВО ЦИЛИНДЕР

Но, од каде идејата да го постават токму Силјан Штркот и што бил нивниот предизвик кога ја подговувале преставата?

"Темата на оваа прикаска, Силјан Штркот, не е никакво исмевање на современ богаташи или новопечени политичари, како што налага традицијата на театарот на сенките низ историјата. Во нашата приказна тој доби многу поинаков изглед, значи - не е од Мало Коњари и носи цилиндер, но, исто како и во народната приказна, не сака да работи, сака да шета по кафеани, да го види светот, има порив да запознава нови луѓе, нови места. Идејата беше преку еден поедноставен јазик, современ израз и современа музичка подлога Сиљан да го внесеме во еден контекст што ќе им биде поблизок на младите генерации. На тој начин, пред нив ги отвораме прашањата губењето на корените и повторното трагање по нив", ни рече Стефановски.


Tuesday, June 03, 2008

Спам


Од некои работи нема спас! Останувате беспомошни колку и да се обидувате да се справите со нив и колку и да се инвентивни решенијата што ги носите. Сигурно барем еднаш во неделата ви доаѓа преку глава од џанк мејлот што ви го троши времето и ви одзема дел од трпението кога очекувате важна и-мејл порака.. Зар не ви доаѓа преку глава од спамот во поштенското сандаче, во весниците, под брисачите на автомобилите, или СМС пораките со кои операторите ве известуваат за најновите добрини што наумиле да ви ги направат..

Но, и покрај тоа, зар не ви се случува да се фатите себеси како инстинктивно меѓу пристигнатите и-мејл пораки најпрвин почнувате да го прегледувате џанкот? Па, и зошто да не? Ѕирнете и видите кој се’ редовно мисли на вас, кому се’ му го вртите грбот, а толку луѓе и институции очајно се обидуваат да го привлечат вашето внимание, сакајќи да ви кажат радосна вест. Проверете дали е залудно што во текот на еден месец некој потрошил 2.230 грама хартија, едно цеде и 86 и-мејл пораки за вас.

Saturday, May 24, 2008

Матуранти и по 60 години

Во мај весниците се полни со огласи за прослава на 5, 10 или 20 години од матурирањето. Меѓу нив годинава се појави една навистина ретка инфомрација - првата генерација народни учители годинава прослави 60 години матура.

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Колку ли далечна и недостижна од денешниот ден им личи 2051 година на луѓето што матурирале во времето кога се распаѓаше СФР Југославија, и можат ли да го замислат Скопје во 2068 година младите момчиња и девојки што деновиве ја живеат матурската треска?

Како ќе се именува тогаш нашата држава, во кој воен или политички сојуз ќе членува, ќе никнат ли стокатници во Топаана и во Дебар маало и дали Смарт дотогаш ќе направи евтини двосед-летала за низ град? Дали пензионерите и тогаш ќе се собираат во Жена парк или ќе преферираат средби на интернет, во виртуелното лице на нивниот омилен парк?

Тешко дека некој би можел колку-толку да им го доближи амбиентот 60 години по матурирањето.

Но, одговорот не е толку далечен, како што не беше далечна ни 2000 година, за која мечтаевме како деца, калкулирајќи кој колку години ќе има кога ќе дојде двеилјадитата и замислувајќи ги нашите маала опкружени со роботи и летечки чинии.

Не можејќи да ви понудиме проекција во каков амбиент ќе живеат луѓето од Македонија во 2051 или во 2068, ви го пренесуваме искуството на учениците од првата генерација повоени учители, кои деновие прославија 60 години од матурирањето во Учителската школа Никола Карев во Скопје.

ДРУГАРКИ И ДРУГАРИ..

Повеќе пати сме виделе во вестите како поголема група белоглави мажи и жени се собрале во сезоната на матурските прослави пред интересен портал некаде во Скопје, за кој од прилогот сме разбрале дека бил влезот на некогашното османлиско средно училиште Идадија, и оти по Втората светска војна објектот бил пренаменет во Учителска школа.

Веста во еден од весниците дека на 24 мај токму на тоа место првата генерација народни учители од учителската школа Никола Карев ќе одбележи 60 години од матурирањето беше момент што не смеевме да го пропуштиме. Така и направивме - на денот на Словенските просветители, Свети Кирил и Методиј, во 11 часот, бевме пред порталот на некогашна Идадија, зад бараките на скопската општина Центар.

Свеченоста на моментот можеше да се почувствува веднаш - педесетина белоглави луѓе, елегантно дотерани, стамено се движат накај порталот, разговарајќи на чист македонски јазик, срдечно и ведро.

Уловивме дел од разговорите:

Не си се изменил... а и како да не те познам, толку време сме поминале заедно... Како нема да се измениш, поминале толку години... се видовме на свадба кај (тој и тој)... ааа, ја гледав ќерка ти на телевизија..

Прославата почна.

"Другарки и другари славеници, денес сме посебно горди и среќни зашто славиме многу значаен јубилеј, 60 години од нашето матурирање во учителската школа Никола Карев во Скопје, во далечната 1948 година", разговорот го пресече Душко Станиславски, претседател на Одборот за прослава и еден од славениците од првата генерација повоени учители.

ЖЕД ЗА ЗНАЕЊЕ

Учителската школа Никола Карев, била формирана на 5 септември 1944 година, еден месец по првото заседание на АСНОМ, а првите ученици под тоа име ги примила на 1 март 1945 година.

"Нејзини ученици бевме ние, дел од напредната младина, избрани од штотуку формираните народно-ослободителни одбори ширум Македонија. Секој од нас говореше на својот дијалект - не’ имаше од сите делови на Македонија - но веќе од првиот час ни беше предочено дека ќе го совладуваме македонскиот литературен јазик и говор, говорот од централна Македонија. Првите две години беа тешки и макотрпни - слаба исхрана, дрвени обувки, студени простории - но, жедта за знаење и за дружење, љубов, почит и помош беа повеќе од се’", рече Станиславски во својот реферат.

Како изгледало секојдневието на првите учители додека се школувале, малку подоцна ни раскажа Благоја Јордановски, ученик од првата генерација по потекло од Штип, во кусиот разговор кај влезот на некогашна Идадија.

"Еее, којзнае колку пати сум поминал низ оваа врата. Пред да дојдеме тука, два месеца учевме во зградата на Трговската академија, кај денешна Градска болница. Кога дојдовме во оваа зграда, бевме изненадени - беше големо здание, а ние бевме млади, дојдени од разни страни. Овде учевме, спиевме, имавме кујна во посебна зграда, бања и базен со риби - се’ беше тука. Долу беа училниците, а горе беа спалните. Паркот ни беше близу, одевме, си учевме во паркот, имавме мир, тишина .. а имавме и специјални училници, занимални, читални", ни раскажа Јордановски додека се напрегавме да го чуеме низ вревата од авто-алармот што свиреше додека разговаравме.

ЧЕСТ И ОБВРСКА

Учењето, како што ни кажаа и Јордановски и Станиславски, не било баш лесно - немале учебници, пишувале на рака... но кај сите владеела силна воljа за успех и чувство на обврска да го постигнат тоа, зашто Народно-ослободителните одбори токму ним им ја дале привилегијата да се школуваат за учители.

"Не’ водеше јасната цел дека и’ требаме на државата и на нејзините жители. Со помош на нашите професори, младинските организации и сојузи не ни беа тешки ниту расчистувањето на повоено Скопје, ниту борбата против комарците, пошумувањето на Водно и Гази Баба и други помали или поголеми акции. Сево ова придонесе да се изградиме во зрели и хумани личности", ни рече Станиславски.

Неговиот пријател од класот, Јордановски, радоста на учителствувањето првпат ја почувствувал на 17 години, кога, за време на летниот распуст, описменил 70 рудари од рудниците во Злетово.

"Пред да завршам 4 клас, за време на летото по завршувањето на 3 клас, отидов да работам во Злетово, за да заработам некој динар за да имам додека се школувам. За едно лето описменив 70 рудари и формирав секции - пејачка, играорна.. држевме приредби во соседните места - во Пробиштип.. Управникот на рудникот беше многу задоволен и ми предложи веќе следната година да основа училиште и да ме земе за учител, но желбата да продолжам да учам ме однесе во друг правец", ни кажа Јордановски.

По полагањето на стручните испити, 244 ученици матурирале со звање народен учител, а неколку месеци подоцна, во септември 1948, со решение на Министерството за образование на НР Македонија, секој од нив бил распореден на работа во сите краишта на државата.

МАТЕРИЈАЛ ЗА ЕДНА КНИГА

Подвигот на првата генерација учители и нивните достигнувања во општеството биле вистински предизвик за новинарот на Македонската телевизија Иван Глигоровски, кој подготвува книга за нивниот животен пат.

"Во книгата има многу раскажувања за животот во школата. Во неа учеле луѓе од сите краишта на Македонија и само еден ученик од Егејска Македонија, Крсте Василевски. Највпечатлив од се’ е нивниот голем ентузијазам. Дружењето со нив секогаш е добра инспирација", ни откри дел од впечатоците.

Средба на генерацијата, како што ни раскажа учителот Јордановски, годинава се одржала по шести пат, но не чекаат 10 години за да се видат со пријателите од класот. Со другарите од другите градови се собираат на 10 години, но со другарите од Скопје се гледаат почесто.

"Веќе неколку години, секој прв вторник во месецот се собираме со петнаесетина другари на ручек во кафеана, а здравје, ќе се собереме и за 70 години, ако сме здрави-живи", ни рече учител Јордановски, испраќајќи не со неговиот оптимизам.


Wednesday, May 21, 2008

Најмалиот музеј на светот

Викендичката на скопјанецот Моне Златев во тетовското село Џепчиште на прв поглед по ништо не се разликува од соседните куќи. Но, разликата е огромна - во неа е сместен најмалиот етнолошки музеј на светот, со повеќе од 1.150 предмети во 7,2 квадратни метри

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Се сеќавате ли на миговите поминати во подрумите на вашите предци, разгледувајќи наоколу разноразни предмети, обесени на клинче, за кои можете само да претпоставувате што се и за што служеле? Ви текнува ли колку долго можеа да траат таквите разгледувања, небаре сте поминале мали вечности откривајќи нови и нови приказни во предметите што некогаш секојдневно сте ги гледале во просториите за дневен престој во нашите домови? Таква возбуда во себе крие викендичката на скопјанецот Симеон Моне Златев, во тетовското село Џепчиште, каде што е сместена збирка од 1.150 такви предмети на површина од 7,2 квадратни метри.
МУЗЕЈОТ Е ВАШ

Ни беа потребни неколку средби со Моне за да се наканиме да отидеме да го видиме Најмалиот етнолошки музеј во Светот, како што ја нарекува нашиот домаќин неговата збирка. Таквата формулација најпрвин може да ви изгледа претенциозна или национал-романтичарска, но доволно е да го пречекорите прагот и барем малку да поразговарате со домаќинот за да се разубедите.

Тоа можеше да се забележи уште веднаш, на тргнување од Скопје накај Тетово, кога автоматски им го претставивме на колегите како сопственикот на музејот, на што веднаш реагираше, кротко велејќи:

"Не, сопственици сте вие. Музејот е ваш, на вашите предци. Јас сум само случајно човекот кој требало да се грижи за предметите што ви ги оставиле".

Збирката е сместена во едно сопче и во претсобјето во призејето на викендичката на Златеви. Годините веќе го преполниле просторот со предмети од домаќинството, семејното стопанство и социјалниот живот од пред нашата ера до 20 век. За можеме да влеземе, најпрвин моравме да причекаме домаќинот да извади дел од нив во дворот, формирајќи поставка на отворено.

"Ние, Македонците сме скромни. Нам не ни прилега да се фалиме дека сме први во нешто или дека имаме нешто што е најголемо во Светот. Затоа, имам желба да влезам во Гинисовата книга на рекорди со нешто што ќе биде најмало, со најмал етнолошки музеј на светот. Но, тоа не значи дека сме мали духовно. Често знам да им кажам на посетителите од странство дека Македонија и Македонците, можеби се сиромашни материјално, но оти не постои мерка што ќе ја измери нашата духовна големина. Затоа и влезот е бесплатен, од што многу често се изненадени странските посетители", ни рече Златев изнесувајќи во дворот нова тура изненадувања.

Музејот, како што дознавме од разговорот, досега го посетиле повеќе од 10.000 посетители од сите краишта на светот.

МИРИСОТ НА ИСТОРИЈАТА

Чекајќи ја средбата со полиците, имавме прилика да ги прочитаме искуствата на посетителите, од Америка до Јапонија, запишани на десетина јазици, и покрај ризикот туѓите искуства да влијаат на нашите впечатоци.

На страницата што ја отворивме по случаен избор, беа записите на Шаун Морел од САД, која вели посетата на музејот во викендичката на Моне Златев била "совршена презентација на македонското гостопримство". За Хенри Мол од Лос Анџелес, музејот во Џепчиште е "прекрасно место што сите мораат да го посетат". Меѓу нив беше и записот на Сара Дуклас од Калифорнија, за која посетата на музејот направила по којзнае кој пат да сфати дека "убавите нешта доаѓаат во мали пакети", а еден од највпечатливите записи беше кусата реченица на турски, запишана од Џејлан од Скопје, која вели: "Овде историјата има мирис".

Дворот полека се исполни со поставката што полека-полека ја нареди нашиот домаќин. На едниот крај во тревата веќе беше наредена мала одаја со софра и троножци врз црвен ткаен килим, а наоколу, како млади невести што ги служат гостите, стоеа кукли облечени во носии. На другиот крај - композиција од алатки за смоларење, за вадење смола од дрвјата на француски начин.

ПРИБЕЖИШТЕ И ИНСПИРАЦИЈА

Пред да влеземе, посакавме да ја дознаеме историјата на музејот.

"Кога беше време да бирам професија, многу сакав да се запишам на студии по етнологија. Во тоа време кај нас немаше такви студии, па решив да се запишам на архитектура. Завршив архитектура, цел живот работев како архитект, но етнологијата засекогаш ми остана како немир, како неостварена желба. А, музејот, почна да се создава самиот. Се’ почна со невестинскиот фустан на мојата мајка и со предметите што ги најдов во нашиот дом. Полека-полека збирката се зголемуваше, луѓето што ми се блиски дознаа за таа моја страст и веќе почнаа самите да носат секој по нешто што му се нашло во подрумот. Меѓу луѓето што знаеа за збирката имаше новинари од Радио Тетово, и од нив дојде првата идеја да почнам јавно да ги покажувам предметите што ги имав собрано, велејќи дека збирката веќе ја надминала границата на приватно задоволство. Така, почнаа да доаѓаат новинари, по новинарите почнаа да доаѓаат групи ученици, по нив странците и, еве, до денес во музејот поминаа повеќе од 10.000 луѓе од сите страни на светот. Тука се чувствувам најдобро и тука сум нашол мир и спокојство секогаш кога ми било тешко", ни раскажа Златев.

За збирката што ја создал во последниве 20 години се објавени повеќе од 60 репортажи во медиумите во Европа и во прекуокеанските земји, а Најмалиот етнолошки музеј веќе неколку години е дестинација што се препорачува во водичот за земјите од западниот Балкан на популарниот издавач Lonely Planet.

ПОКЛОНИ СЕ И ВЛЕЗИ

Конечно, дојде мигот што го чекавме со нетрпение, како што некогаш ги чекавме миговите да влеземе во подрумите на нашите дедовци. Бидете подготвени уште од прагот за милион прашања што ќе си ги поставите гледајќи ги предметите:

Чија е оваа стара машина за пишување, што ли наплаќал бакалот со оваа фискална каса од некое минато време, каква ли зделка е означена со овие точки и цртички на овој некогашен рабуш? Какви абери му пренесувал овој ротари телефон на некогашнот сопственик и за кого биле наострени оваа кама, сабја, бајонет или ова овчарско ноже? Ни на крај памет не би ви паднало дека оваа бакарна софра некогаш била на дното на Дојранското Езеро, каде што ја фрлило некое османслиско семејство напуштајќи ја Македонија.

Свесни дека може лесно да ви се случи да далдисате барајќи ги одговорите, се обидувате со нова стратегија - на пример, какви се’ звуци се кријат во оваа просторија. И, повторно тргнувате кон нова бескрајност - ѕвончиња, ѕвонци и прапорци, стари грамофони со рачка за навивање, зурли, гајдарки, двојници, кавал, полицајско свирче, едно од многуте радија лампаши со градовите испишани на плочата за бирање или телалски барабан од времето на кралска Југославија.. - нова крајност.

Се обидувате повторно - на пример, да дознаете што се’ се чувало во сандаците за чеиз веднаш оддесно во претсобјето, во сандакот од 1896 година обложен со камилска кожа или во патниот дрвен куфер којзнае-кога донесен од Америка.. - повторно се откажувате и повторно почнувате од почеток.

"Ете, за тоа ви зборував. Овде си го наоѓам мирот", ни рече Моне, како да сака да каже дека не сме единствените што така го доживуваат музејот.

И НАЈМАЛ И ПОГОЛЕМ

Средбата решивме да ја завршиме на масата во дворот, кај книгата со впечатоци, апликацијата за "Гинис" и деветте етно-календари со слики пд експонатите во музејот што ги објавил од 1999 година до денес. Зборувајќи за одговорот што го чека од издавачите на Гинисовата книга и за иднината на музејот, ни откри дека следниот чекор за кој размислува е да обезбеди нов, поголем простор за изложување на експонатите.

"Овде е веќе преполно, но не би го растурал музејот. Со или без Гинис, тој веќе си ја покажа својата тежина, со самото тоа што го посетиле 10.000 луѓе и што има збирка со предмети од пред нашата ера до 20 век. Сепак би било подобро барем дел од нив да бидат изложени во простор каде што ќе можат да дишат. Па, на крајот на краиштата, како што знам да се пошегувам со пријателите, Моне може да си дозволи луксуз да го има и најмалиот музеј на светот, но да има и некој поголем", ни рече.

За крај решивме и ние да ги внесеме нашите впечатоци во книгата на посетители. Блокирани од амбицијата со што помалку зборови да пренесеме дел од морето впечатоци од тоа што го видовме, најзгодна ни се виде една мисла на Ван Гог, опишувајќи ја сликата "Еврејска невеста" од Рембрант: би можел да ја гледам засекогаш и да бидам среќен.


Tuesday, May 13, 2008

Град на кули и мостови

Доволно е само еднаш да отидете во Кратово. Додека си заминувате од таму, веќе правите план повторно да се вратите. Град кој секогаш има нови приказни да ви открие - кулите и мостовите се само дел од нив

Пишува. Васко МАРКОВСКИ

Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Кратово е град кој не ве остава рамнодушни. Тоа е љубов на прв поглед. Кратово е како дрога. Еднаш ќе го пробате и никогаш нема да ве остави целосно на мир, едно зрнце од вашата свест и потсвест секогаш ќе мисли на него и постојано ќе ве повикува назад, макар и на час-два.

Доволно е на прегратката што ви ја нуди Кратово да и’ пристапите со отворено срце. Другото ќе го направат енергијата од смирениот вулкан, што ја чувствувате насекаде околу, срдечните кратовци и шармот на средновековните кули и мостови.

ГРАД ВРЗ КРАТЕР

Една од најчестите погрешни предрасуди за овој град е дека Кратово е безлично рударско гратче, кое нема што да понуди освен правливи улици и невпечатлива архитектура.


Но, не бидете наивни. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град што бил изграден врз вулкански кратер, низ кој течат три реки, поврзани со мостови од камен, кои уште од првата средба засекогаш ќе останат во вашата меморија. Но, тоа не е се’. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град изграден на темелите на древна рударска населба што првпат била спомната во историјата пред 27 векови, како рударска населба во Хомеровата Илијада. Шесте средновековни кули, меѓусебно поврзани со подземни ходници, ќе ве потсетат на времето кога од кратовското среброто се ковале пари за европските-градови држави и кога редонвни гости на градот биле трговците од Истокот и од Западот.

МАЈСТОРИ НА ЅИДАРИЈАТА

Не изненадувајте се ако останете без зборови и ако се фатите себеси во разговор со себе кога ќе тргнете да ги разгледувате кратовските мостови. Шетањето од мост до мост истовремено ве восхитува и отвора пред вас безброј прашања. Ќе бидете вчудовидени од градителските решенија и од врвната изработка и ќе се прашувате себеси колку мајстори ги граделе, колку камен потрошиле и колку време било потребно за да се изгради еден мост. Разгледувањето на мостовите е доволно голем предизвик и кога тоа го правите самите со себе, но овој пат решивме да побараме водич.

ТАЈНИОТ ЈАЗИК НА МОСТОВИТЕ

Седумте камени мостови, како што ни објасни од Стевче Доневски од Општинскиот центар за карпеста уметност, биле изградени во 18 и во 19 век. Чаршискиот, Грофчанскиот, Јокширски мост и Горномаалскиот мост ја премоствуаат Табачка река, а другите два, Аргулички мост и Радин мост се над Манцева река.

"За секој мост има по неколку приказни и секој мост со својата форма носи некаква скриена порака. Грофчанскиот мост има два свода со отвор на средината и за него се вели дека го прикажува ликот на градителот, кој немал носна коска. Најтежок да се изгради бил Јокширскиот мост или Свински мост (на кратовски јокшир е свиња). Едното предание зборува дека мостот го градела цела армија ѕидари, за кои биле заклани многу свињи за да се нахранат, па оттука го добил и името. Според другото предание, толку било тешко да се направи мостот, што го чувствувале како ѕвер, кој морале да го нахранат со многу свињи за да можат да го изградат", ни раскажа Доневски.

Најпрочуениот меѓу денешните кратовски мостови е Радин мост на Манцева река. Според една народна песна, мостот го граделе деветмина браќа, но тоа што ќе го изѕидале преку ден, преку ноќ се уривало. Така било се’ додека во темелите на мостот не ја заѕидале невестата на најмалиот брат, Рада, која дошла да да им донесе ручек на мајсторите.

ЕДНА КУЛА - ЕДНА ПЛАНИНА

Прошетката ја продолживме кај Симиќевата кула, една од шесте средновековни кули што можете да ги видите денес во Кратово. Изградени се во периодот од 1365 до 1380 година и служеле како живеалишта и како трезори за чување на парите што се ковале по нарачка во кратовските ковачници.

Во разгледувањето не’ водеше Драган Ѓеорѓиевски, директор на Музејот на градот Кратово, кој ни раскажа дека во градот некогаш имало 13 кули. Денес од нив се останати Симиќевата кула, Златкова кула или Кула на Асан Ефенди, Саат кулата, Крстева кула, Еминбегова кула и Хаџи-Костова кула. Од нив во најдобра состојба е Саат кулата, во која е поставена изложба на тема Кратово низ вековите.

Во кулите се случувале сите зделки со кои се нарачувале пари од кратовските ковачници, а поради безбедноста што ја нуделе истовремено биле и трезори во кои се чувале скапоцените метали и изработените кованици. Дека биле речиси неосвоиви можете и самите да почувствувате гледајќи ја масивноста на ѕидовите и пушкарниците што ги гледате на сите четири страни додека се искачувате од кат до кат.

"Само за изградба на една кула биле потребни околу 2.600 кубни метри обработен камен, што е колку една планина од камен. Кулите биле речиси неосвоиви. И да успеел некој да им се доближи и да се пробие низ вратите, тешко дека ќе можел да се качи во трезорите, зашто по скалите го пречекувале огнени топки од стопено олово и борова смола", ни рече Доневски.

Најголемата тајна на безбедноста на средновековно Кратово ја видовме на заминување. Под секоја кула некогаш имало тајни ходници за евакуација, кои завршувале на периферијата на градот, кај Радин мост, низ кои некогаш се спасила убавата Сара бегајќи од Турците.

Сакате да ги видите? Појдете во Кратово. Ќе ги најдете во ресторанот под Емин Беговата кула.

Wednesday, May 07, 2008

Каменот што носи деца

Стотици луѓе секоја година на Ѓурѓовден го браат Говедаров камен, големата карпа кај Свети Николе за која се верува дека им дава пород на жените што не можеле да забременат.

Ни дожд, ни кал до колена. Ништо не може да ги предомисли луѓето што веруваат дека големата карпа на тромеѓето меѓу светиниколските села Ерџелија, Пиширово и Амзабегово ќе им помогне да добијат дете, откако на разни начини се обиделе да најдат решение со методите на класичната медицина. Така беше и годинава, на Ѓурѓовден, кога стотици луѓе од сите делови на Македонија, од соседните и од подалечните земји дојдоа на Говедаров камен верувајќи дека големата карпа, свети Ѓорѓија и ритуалите ќе им помогнат нивнинте снаи, ќерки или сопруги да добијат дете.