![]() |
Фото: Милан Стрезовски
|
За биолозите, тоа е стариот охридски platanus orientalis.. За охриѓани - Чинарон! - место каде што поминале и поминуваат голем дел од животот, дрво што има да ви раскаже 1.100 години историја
избрани дела на Васко Марковски, патеписец поет и собирач на народни умотворби.
![]() |
Фото: Милан Стрезовски
|
Манастирот Свети Наум е едно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прсти ако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша да ги наброиме најубавите места во Македонија - вечно почивалиште на Свети Наум Охридски и еден од најубавите предели
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ
Најчесто не стигнуваме до таму. Најчесто нешто не’спречува да стигнеме до таму, до 29-тиот километар - колоните возила што одат накај трендовските плажи, рестораните кај Трпејца или пријателите воЉубаништа? А, сите би сакале некогаш да го видиме. Одамна беа ученичките екскурзии на крајот научебната година, кога првпат сме го виделе местотона кое му се восхитуваме секогаш кога доцна ноќеќе ја видиме одјавната шпица на некој од каналитена националната телевизија. Сите би сакале да им седоближиме на црквата со гробот на Свети Наум Охридски, на изворите на Дрим, на кои последенпат им се восхитувавме гледајќи еден ТВ портрет на Вања Лазарова, за време на паузите на преноситеод седниците на Собранието. Овој пат одиме таму, наедно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прстиако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша даги наброиме најубавите места во Македонија , СветиНаум.
КУЛТУРНА РИЗНИЦА
Барајќи соговорник од манастирот, кој ќеможе да ни пренесе автентично иверодостојно нешто повеќе за животот иподвизите на Свети Наум, повторнонаидовме на монашкиот стремеж да семолчи, малку да се зборува. Ниблагословот што го имавме од владикатаТимотеј не беше доволен за да годобиеме за соговорник игуменот, отец Нектариј. Единственото што ни останабеа брошурите од излогот напродавницата и, евентуално, меѓутуристите да најдеме некој од мештанитекој ќе ни раскаже што се зборува меѓу народот за животот, подвизите иманастирот на Свети Наум.
Од брошурата дознаваме дека црквата ја подигнал Свети Наум Охридски, во 900 година и им ја посветил на Светите архангели. Во манастирот ги поминалпоследните 10 години од животот ирешил токму во манастирот да си гоподигне вечниот дом. Иконостасот важи за извонредно уметничко остваруваење, работен според нацртите на резбарските работилници од Света Гора. Фрескоживописот е најголемата зачувана сликарска целина на доцновизантиски живопис во Македонија од 18 век и почетокот на 19 век. На фреските се претставени сцени од подвизите на Свети Наум Охридски и неговите современици од Моравската мисија и Охридската книжевна школа. Од неговите почетоци, во 10 век, до крајот на 19 век манастирот бил центар на просветната дејност во овој дел на Македонија.
Помош побаравме и во записите на колегата Марко Аросовски, од чиирадиорепортажи некогаш го учевме занаетот. Дознаваме дека низ историјатацрквата неколку пати била уривана и обновувана, а под името Свети Наум првпат се спомнува под името во руски документи во 1630 година. Градбатапочнала во 16 век, а иконостасот и празничните престолни икони биле изработени во 1711 година.
ТИВКИОТ ПРОСВЕТИТЕЛ
Во нашата перцепција, ликот на Свети Наум обичного доживуваме како тивкиот просветител, еден однајважните ученици на Свети Кирил и Методиј, неразделен од Свети Климент Охридски. Можебиоттука потекнува и претпоставката дека токму тој билмонахот кој се потпишал како Црноризец храбар, кој аргументирано и мудро застанал во одбрана на богослужбите на словенски јазик.
Просветителската дејност на Свети Наум главно се поврзува за Моравската мисија на Свети Кирил и Методиј, но, малку се знае дека неговата дејност почнува уште со Сараценската мисија, кога како учествува во дипломатска мисија на византискиот двор во Багдад, преговарајќи за размена на заробениците и заштита на христијанските поданици што живееле во Багдатскиот калифат. Следните неколку години ги минуваат во тишината на манастирот на Свети Методиј на планината Олимп во Мала Азија, каде што работат на усовршувањето на словенската азбука и преведуваат и препишуваат црковни книги за богослужба на словенски јазик. Во 860 година патот ги води покрај бреговите на Црно Море, каде што ја извршуваат Хазарската мисија, убедуваЈќи голем дел од Хазарите да го прифатат христијанството.
Во учебниците по историја и ќе прочитаме дека Свети Наум бил еден од најистакнатите ученици на Свети Кирил и Методиј за време на просветителската мисија во Велика Моравија, Заедно со Свети Климент, Сава, Горазд и Ангелариј помогнале да се рашири богослужењето на старословенски јазик, ширење на просветителска и преведувачка дејност, и покрај силните притисоци од германските свештеници. Нивниот притисок се зголемува во 867 г., со заострувањето на одностите меѓу Источната и Западната црква, а го достигнува врвот по упокојувањето на Свети Методиј во 885 година, кога наместо Горазд, како што благословил Методиј, на чело на Панонската архиепископија доаѓа Германецот Вихинг, кој почнува отворена војна против словенското свештенство.
Прогонувани и измачени, успеваат да се спасат само неколкумина. Климент и Наум успеваат да пребегнат на територијата на Бугарија, каде што добиваат заштита од кнезот Борис Михаил. Климент добива мисионерска работа во областа Кутмичевица, во околината на Охридско Езеро. Ја формира Охридската книжевна школа, која ќе ја развие до ниво на прв словенски универзитет, низ кој се образувале 3.500 учители, свештеници, книжевници и уметници. Со доаѓаењто на престолот на новиот бугарски владетел, Симеон, Климент бил поставен за епископ на Величката епархија, во околината на делови од Мала Преспа и Корча, каде што добива имот и раскошни дворци за да развие просветителска дејн
Тивериопол, денешна Струмица, а неговата учителска дејност бил повикан да ја продолжи Наум, кој дотогаш бил активен во Преславската книжевна школа, кому му биле доделени богати поседи на брегот на Охридското Езеро.
МЕЧКА ВО ПЛУГ
Во календарот на Македонската православна црква Свети Наум е опишан како мудар учител, раководител на монасите, решителен во подвизите, чудотворец со неговите молитви и духовник. Знаел многу јазици и бил неуморен преведувач и поттикнувач на преведувачка дејност од грчки на словенски јазик - Светото писмо и важни црковни книги. По враќањето од Моравската мисија, со помош на цар Борис Михаил основал манастир на јужниот брег на Охридско Езеро, каде што му се придружиле монаси од сите страни на Балканот. Манастирот бил извор на чудотворна сила, засолниште за болните и луѓето што биле во неволја.
Свети Наум правел чуда и за време на животот и по смртта, а од неговите чудотворни мошти се исцелиле многу луѓе со тешки болести и излекувале многу луѓе заболени од лудило. Поради овие заслуги, православната црква му посветила два празника, денот на Преподобен Наум Охридски Чудотворец - 5 јануари и денот на упокојувањето, 3 јули.
Но, чудотворец не се нарекува само во црковниот календар. За неговите чуда сведочат и фреските во манастирската црква, житијата, но и многу народни преданија, запишани од преродбениците.
Едно од нив опишува Кузман Шапкарев:
"Едно време, кога орачите од светинаумовиот си орале на нивите, им дошла една мечка иим изела еден од орачките волови. Ралото илиплугот, им останало со еден вол, па не можелеповеќе да ораат. Орачот со трчање дошол воманастирот и му кажал на игуменот дека мечкатадошла на нива, па му го изела едниот вол. манастир
- Сега немам - рекол орачот - со што да си ја доорам нивата.
- Оди си ти на нивата - му рекол игуменот - таму ќеси го најдеш волот во плугот, впрегнат во јаремот.
Орачот отишол на нива, кога видел - што ќе види? Чудо големо!
СРЦЕТО БИЕ ДО ДЕНЕС?
Барањето мештанин што ќе ни раскажешто се зборува меѓу народот за СветиНаум се покажа успешно. На стотинаметри од манастирот го најдовме Владе Мојаноски, од соседното село, Љубаништа, кој превезува со кајчетуристи низ малото езерце кај изворитена Црн Дрим.
"Имат. Имат многу приказни за чудата на Свети Наум, сигурно ја видовте фрескатасо мечката на орање. Се зборува декаСвети Наум знаел да ги припитомуваживотните, да лекува од разни болести, лудило. Многу луѓе доаѓаат во манастирот да најдат лек за неротки во фамилијата. Палат свеќи и се молатврз гробот. Сигурно веќе сте чуле, многу луѓе ја ставаат главата врз гробот, потпрена врз раката, за да го чујат срцето на Свети Наум и за да си кажат во себе молитва за нешто што им е многу важно. Многумина пробале, имногумина велат дека и ден-денес може да се чуе како бие. Но, не може секојда го чуе и не може секој секогаш да го чуе срцето на Свети Наум. За тоа епотребен благослов, да бидеш духовно подготвен, па да можеш да го чуеш", ни раскажа Владе.
Се обидовме и ние. Повторно сме воманастирот. Клекнати на колена, гиставивме увото и раката врз црвенотокадифе послано врз надгробната плоча. Обидувајќи се да го препознаеме звукотшто требаше да го чуеме, се сетивме назборовите на Владе. Веројатно не ни едојден мигот. А, можеби и не евистинскиот момент да се обидеме да гочуеме. Можеби треба да дојдеме ранонаутро, или доцна приквечер, когагрупите туристи веќе се заминати накајплажите, рестораните илиодморалиштата. Којзнае?
Многумина велат дека го чуле. И тие што веруваатдека е тоа срцето на Свети Наум, и тие што велат дека всушност водата одезерото удира под карпата, како што низ магла ни велат другарчињата одосновното училиште кои еднаш одамна успеаа да го чујат.
![]() |
| Фото: Андон Давчев |
![]() |
| Владо Бојаџи (Фото: Андон Давчев) |
![]() |
| Славко Упевче (Фото: Андон Давчев) |
![]() |
| Чинарот. Фотографија од 1935 г. |
![]() |
| Чинарот. Славко Упевче. |
![]() |
| „Чинарон ни е ко Робокап“, Александар Колов |
![]() |
| „Повеќе не ми е предизвик како некоаш. По последната конзервација, чинарот е како господин облечен во костум“, Славко Упевче. |
Ги паметите ли миговите кога со восхит ги гледавме подводните истражувања на францускиот истражувач Жак Кусто, закотвен некаде по светските мориња и океани со неговиот брод Калипсо? Зарем не останала оттогаш во вас да тлее возбудата што ја носи откривањето на подводниот свет и културното наследство сокриено во длабочините на водата? Таква возбуда сигурно доживеавте и деновиве, кога тим нуркачи, предводени од историчарот Никола Целакоски, открија стотина пушки и кубури од 18 век на 300 метри од месноста Сараиште во стариот дел на Охрид.
Нашата желба одблиску да ги набљудуваме истражувањата го доживеа првото разочарување веднаш откако се пробивме по снегот кај Стража, по час и половина лазење со автомобилот. Сакајќи да провери до каде сме, нашиот домаќин, кустосот Никола Целакоски, не’ извести дека нуркањето се одложува.
"Сепак, решивте да дојдете. Добро, барем ќе ги видите пушките и кубурите што ги извадивме досега", ни рече подготвувајќи кафе во неговата канцеларија во Музејот.
"Еден ден, одејќи на работа, забележав чуден пакет пред вратата на Музејот - нешто завиткано во душек за капење и во најлонски кеси. Ни беше страв да го отвориме, но, сепак, решив да го отворам. Кога го отворив - што ќе видам! Внатре беа завиткани неколку парчиња старо оружје. Во тој момент заѕвони телефонот. Се јави Боби Горичан, ми рече дека тој ги оставил пред Музејот. Ги извадил од езерото утрото пред да оди на работа. Тоа беше момент што долго ќе го паметам", ни раскажа Целакоски.
"Бев сигурен дека ќе се појават уште пушки и кубури. Откако ги откри првите, Боби не престана да нурка, дури и си направи проблеми со здравјето. И тој беше сигурен дека ќе најде уште, а и јас длабоко верувам дека под водата има депо за оружје", вели Целакоски.
"Во нив видов страв од неуспех, но јас бев сигурен дека ќе откриеме оружје и сигурен сум дека уште ќе најдеме до крајот на проектот. Боби ми рече, дека се плаши да не исцрпил се’, но јас искрено верував и верувам дека ќе најдеме најмалку уште 100 парчиња оружје", вели раководителот на истражувањата.
"Проучувајќи ја историјата на ВМРО во рамките на охридската организација, досега не сум сретнал документи што укажуваат на нешто што би можело да биде поврзано со оружјето што го откривме. Според моделот и начинот на изработка, оружјето е од 18 век и најверојатно било изработено во дебарските или во тетовските работилници за производство на оружје. Една од претпоставките е дека е фрлено од отоманската војска, која во тоа време го променила системот на вооружување. Од друга страна, може да се претпостави дека станува збор за оружјето што било запленето во времето на Илинденското востание или по задушувањето на востанието. Исто така, во периодот по Илинден во некои села имало акции за разоружување, со кои дел од востаниците го предавале оружјето. Постои веројатност дека оружјето било донесено во Охрид и било фрлено во езерото, во близина на касарната, која тогаш се наоѓала близу до Сараиште", објаснува Целакоски.
Трета претпоставка, како што вели, е дека оружјето го исфрлиле самите охриѓани плашејќи се од претресите што ги спроведувала отоманската власт во времето пред и по Илинденското востание.
Посакавме да видиме што се случува со пушките откако ќе бидат извадени од езерото. Сакајќи да ни покаже од прва рака, нашиот домаќин не’ одведе во Конзерваторската лабораторија на охридскиот Завод и музеј. Одењето таму беше прилика да ја видиме и пушката далјанка, најинтересното откритие од истражувањата. Пушката е долга околу 280 сантиметри и се претпоставува дека се користела на тврдини. Според моделот, најверојатно била произведена во дебарските работилници, и според сознанијата на Целакоски, најверојатно таа и даљанката од Воениот музеј во Белград се единствените зачувани примероци од тој вид во поранешна Југославија.
Го прашавме конзерваторот Климчо Балев каква работа му претстои за и таа да биде како реставрираните кубури што ги видовме во кабинетот на Целакоски.
За крај, појдовме до Сараиште, за уште еднаш да се навративме на енигмата - кој и зошто го фрлил оружјето кај Сараишче, како што го нарекуваат охриѓани? И - дојдовме до уште едно интересно гледиште.