Showing posts with label Охрид. Show all posts
Showing posts with label Охрид. Show all posts

Tuesday, May 03, 2011

Чинарот

Фото: Милан Стрезовски

За биолозите, тоа е стариот охридски platanus orientalis.. За охриѓани - Чинарон! - место каде што поминале и поминуваат голем дел од животот, дрво што има да ви раскаже 1.100 години историја

Охридскиот чинар. Дрво за кое нема конвенционален опис. Обидувајќи се да го најдеме, пред очи ни доаѓа учителката од прво до четврто, велејќи дека тоа дрво е толку големо, што би требало сите деца од одделението да се фатиме за раце околу него за да го опколиме. И, навистина. Уште од деца сме го доживувале како нешто нереално. Како е можно да постои толку големо дрво!? И, како е можно нешто на светов толку долго да живее? Колкав е неговиот габарит, ќе сфатите кога ќе почнете да чепкате по записите, по уметничките дела или да ги барате луѓето што некогаш го проучувале, секој од свој специфичен агол на интерес. Прашајте во Охрид кои се тие и - речиси сите ќе ве упатат кон неколкумина страстни вљубеници во чинарот: публицистот Никола Бошале, шумарскиот инженер Владо Бојаџи, сликарот Славко Упевче или новинарот Владо Жура.

Wednesday, June 24, 2009

Срцето на Свети Наум

Манастирот Свети Наум е едно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прсти ако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша да ги наброиме најубавите места во Македонија - вечно почивалиште на Свети Наум Охридски и еден од најубавите предели


Пишува: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Најчесто не стигнуваме до таму. Најчесто нешто не’спречува да стигнеме до таму, до 29-тиот километар - колоните возила што одат накај трендовските плажи, рестораните кај Трпејца или пријателите воЉубаништа? А, сите би сакале некогаш да го видиме. Одамна беа ученичките екскурзии на крајот научебната година, кога првпат сме го виделе местотона кое му се восхитуваме секогаш кога доцна ноќеќе ја видиме одјавната шпица на некој од каналитена националната телевизија. Сите би сакале да им седоближиме на црквата со гробот на Свети Наум Охридски, на изворите на Дрим, на кои последенпат им се восхитувавме гледајќи еден ТВ портрет на Вања Лазарова, за време на паузите на преноситеод седниците на Собранието. Овој пат одиме таму, наедно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прстиако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша даги наброиме најубавите места во Македонија , СветиНаум.

К
УЛТУРНА РИЗНИЦА

Барајќи соговорник од манастирот, кој ќеможе да ни пренесе автентично иверодостојно нешто повеќе за животот иподвизите на Свети Наум, повторнонаидовме на монашкиот стремеж да семолчи, малку да се зборува. Ниблагословот што го имавме од владикатаТимотеј не беше доволен за да годобиеме за соговорник игуменот, отец Нектариј. Единственото што ни останабеа брошурите од излогот напродавницата и, евентуално, меѓутуристите да најдеме некој од мештанитекој ќе ни раскаже што се зборува меѓу народот за животот, подвизите иманастирот на Свети Наум.

Од брошурата дознаваме дека црквата ја подигнал Свети Наум Охридски, во 900 година и им ја посветил на Светите архангели. Во манастирот ги поминалпоследните 10 години од животот ирешил токму во манастирот да си гоподигне вечниот дом. Иконостасот важи за извонредно уметничко остваруваење, работен според нацртите на резбарските работилници од Света Гора. Фрескоживописот е најголемата зачувана сликарска целина на доцновизантиски живопис во Македонија од 18 век и почетокот на 19 век. На фреските се претставени сцени од подвизите на Свети Наум Охридски и неговите современици од Моравската мисија и Охридската книжевна школа. Од неговите почетоци, во 10 век, до крајот на 19 век манастирот бил центар на просветната дејност во овој дел на Македонија.

Помош побаравме и во записите на колегата Марко Аросовски, од чиирадиорепортажи некогаш го учевме занаетот. Дознаваме дека низ историјатацрквата неколку пати била уривана и обновувана, а под името Свети Наум првпат се спомнува под името во руски документи во 1630 година. Градбатапочнала во 16 век, а иконостасот и празничните престолни икони биле изработени во 1711 година.

ТИВКИ
ОТ ПРОСВЕТИТЕЛ

Во нашата перцепција, ликот на Свети Наум обичного доживуваме како тивкиот просветител, еден однајважните ученици на Свети Кирил и Методиј, неразделен од Свети Климент Охридски. Можебиоттука потекнува и претпоставката дека токму тој билмонахот кој се потпишал како Црноризец храбар, кој аргументирано и мудро застанал во одбрана на богослужбите на словенски јазик.

Просветителската дејност на Свети Наум главно се поврзува за Моравската мисија на Свети Кирил и Методиј, но, малку се знае дека неговата дејност почнува уште со Сараценската мисија, кога како учествува во дипломатска мисија на византискиот двор во Багдад, преговарајќи за размена на заробениците и заштита на христијанските поданици што живееле во Багдатскиот калифат. Следните неколку години ги минуваат во тишината на манастирот на Свети Методиј на планината Олимп во Мала Азија, каде што работат на усовршувањето на словенската азбука и преведуваат и препишуваат црковни книги за богослужба на словенски јазик. Во 860 година патот ги води покрај бреговите на Црно Море, каде што ја извршуваат Хазарската мисија, убедуваЈќи голем дел од Хазарите да го прифатат христијанството.

Во учебниците по историја и ќе прочитаме дека Свети Наум бил еден од најистакнатите ученици на Свети Кирил и Методиј за време на просветителската мисија во Велика Моравија, Заедно со Свети Климент, Сава, Горазд и Ангелариј помогнале да се рашири богослужењето на старословенски јазик, ширење на просветителска и преведувачка дејност, и покрај силните притисоци од германските свештеници. Нивниот притисок се зголемува во 867 г., со заострувањето на одностите меѓу Источната и Западната црква, а го достигнува врвот по упокојувањето на Свети Методиј во 885 година, кога наместо Горазд, како што благословил Методиј, на чело на Панонската архиепископија доаѓа Германецот Вихинг, кој почнува отворена војна против словенското свештенство.

Прогонувани и измачени, успеваат да се спасат само неколкумина. Климент и Наум успеваат да пребегнат на територијата на Бугарија, каде што добиваат заштита од кнезот Борис Михаил. Климент добива мисионерска работа во областа Кутмичевица, во околината на Охридско Езеро. Ја формира Охридската книжевна школа, која ќе ја развие до ниво на прв словенски универзитет, низ кој се образувале 3.500 учители, свештеници, книжевници и уметници. Со доаѓаењто на престолот на новиот бугарски владетел, Симеон, Климент бил поставен за епископ на Величката епархија, во околината на делови од Мала Преспа и Корча, каде што добива имот и раскошни дворци за да развие просветителска дејн

Тивериопол, денешна Струмица, а неговата учителска дејност бил повикан да ја продолжи Наум, кој дотогаш бил активен во Преславската книжевна школа, кому му биле доделени богати поседи на брегот на Охридското Езеро.

МЕЧКА ВО
ПЛУГ

Во календарот на Македонската православна црква Свети Наум е опишан како мудар учител, раководител на монасите, решителен во подвизите, чудотворец со неговите молитви и духовник. Знаел многу јазици и бил неуморен преведувач и поттикнувач на преведувачка дејност од грчки на словенски јазик - Светото писмо и важни црковни книги. По враќањето од Моравската мисија, со помош на цар Борис Михаил основал манастир на јужниот брег на Охридско Езеро, каде што му се придружиле монаси од сите страни на Балканот. Манастирот бил извор на чудотворна сила, засолниште за болните и луѓето што биле во неволја.

Свети Наум правел чуда и за време на животот и по смртта, а од неговите чудотворни мошти се исцелиле многу луѓе со тешки болести и излекувале многу луѓе заболени од лудило. Поради овие заслуги, православната црква му посветила два празника, денот на Преподобен Наум Охридски Чудотворец - 5 јануари и денот на упокојувањето, 3 јули.

Но, чудотворец не се нарекува само во црковниот календар. За неговите чуда сведочат и фреските во манастирската црква, житијата, но и многу народни преданија, запишани од преродбениците.

Едно од нив опишува Кузман Шапкарев:

"Едно време, кога орачите од светинаумовиот си орале на нивите, им дошла една мечка иим изела еден од орачките волови. Ралото илиплугот, им останало со еден вол, па не можелеповеќе да ораат. Орачот со трчање дошол воманастирот и му кажал на игуменот дека мечкатадошла на нива, па му го изела едниот вол. манастир

- Сега немам - рекол орачот - со што да си ја доорам нивата.
- Оди си ти на нивата - му рекол игуменот - таму ќеси го најдеш волот во плугот, впрегнат во јаремот.

Орачот отишол на нива, кога видел - што ќе види? Чудо големо! Мечката што го изела волот, билавпрегната на плугот, во јаремот, заедно со другиот вол. Орачот си ја доорал нивата со едниот вол и сомечката до него, впрегната во јаремот. И до ден денеска тоа чудо стоинасликано на иконата светинаумова и на камењата од страните на мостот наДрим, блиску до манастирот", запишал Шапкарев.

СРЦЕТО
БИЕ ДО ДЕНЕС?

Барањето мештанин што ќе ни раскажешто се зборува меѓу народот за СветиНаум се покажа успешно. На стотинаметри од манастирот го најдовме Владе Мојаноски, од соседното село, Љубаништа, кој превезува со кајчетуристи низ малото езерце кај изворитена Црн Дрим.

"Имат. Имат многу приказни за чудата на Свети Наум, сигурно ја видовте фрескатасо мечката на орање. Се зборува декаСвети Наум знаел да ги припитомуваживотните, да лекува од разни болести, лудило. Многу луѓе доаѓаат во манастирот да најдат лек за неротки во фамилијата. Палат свеќи и се молатврз гробот. Сигурно веќе сте чуле, многу луѓе ја ставаат главата врз гробот, потпрена врз раката, за да го чујат срцето на Свети Наум и за да си кажат во себе молитва за нешто што им е многу важно. Многумина пробале, имногумина велат дека и ден-денес може да се чуе како бие. Но, не може секојда го чуе и не може секој секогаш да го чуе срцето на Свети Наум. За тоа епотребен благослов, да бидеш духовно подготвен, па да можеш да го чуеш", ни раскажа Владе.

Се обидовме и ние. Повторно сме воманастирот. Клекнати на колена, гиставивме увото и раката врз црвенотокадифе послано врз надгробната плоча. Обидувајќи се да го препознаеме звукотшто требаше да го чуеме, се сетивме назборовите на Владе. Веројатно не ни едојден мигот. А, можеби и не евистинскиот момент да се обидеме да гочуеме. Можеби треба да дојдеме ранонаутро, или доцна приквечер, когагрупите туристи веќе се заминати накајплажите, рестораните илиодморалиштата. Којзнае?

Многумина велат дека го чуле. И тие што веруваатдека е тоа срцето на Свети Наум, и тие што велат дека всушност водата одезерото удира под карпата, како што низ магла ни велат другарчињата одосновното училиште кои еднаш одамна успеаа да го чујат.



Tuesday, April 14, 2009

Чинарот


Фото: Андон Давчев
За биолозите, тоа е стариот охридски platanus orientalis.. За охриѓани - Чинарон! - место каде што поминале и поминуваат голем дел од животот, дрво што има да ви раскаже 1.100 години историја

Охридскиот чинар. Дрво за кое нема конвенционален опис. Обидувајќи се да го најдеме, пред одчи ни доаѓа учителката од прво до четврто, велејќи дека тоа дрво е толку големо, што би требало сите деца од одделението да се фатиме за раце околу него за да го опколиме. И, навистина. Уште од деца сме го доживувале како нешто нереално. Како е можно да постои толку големо дрво!? И, како е можно нешто на светов толку долго да живее? Случајно или не, на него сетивме деновиве, токму кога кога илјадници луѓе се инфицирани од најновата апликација на социјалната мрежа Фејсбук, посветено трагајќи по предците, исцртувајќи ги семејните стебла. Трагајќи по своето, поразено сфативме, дека има некој, што би можел многу да ни помогне - само уште да може да зборува!

БИРОКРАТИЈАТА Е НАЈШТЕТНА

Владо Бојаџи
(Фото: Андон Давчев)
Стигнуваме во Охрид и го бараме Владо Бојаџи, шумарски инженер во пензија, основач на Националиот парк Галичица, кого ни го посочија како човек што би можел да ни раскаже интересни работи за чинарот.

"Не чудете се што вчера, во телефонскиот разговор, ви реков дека ми е смачено да зборувам за чинарот. Многу пати ме повикувале да учествувам во разни комисии за заштита на чинарот, сме предлагале конкретни мерки за заштита, но секогаш бирократијата беше посилна од идеите и желбата да се спаси дрвото. Станува збор за многу значаен споменик на природата, заштитен со закон во 1967 година, околу кој се случувале важни историски настани и кој има значајно место во животот на охриѓани. Има разни претпоставки за староста на дрвото, но таа не може да се измери според стандардните методи, зашто дрвото е распукано и не можат да се извадат чивии за да се избројат годовите. Според преданијата и според дебелината на стеблото, се претпоставува дека дрвото било засадено пред околу 1.100 години. Инаку, станува збор за дрво од родот platanus orientalis, кое бара влажна подлога, што го прави Охрид идеално место за развој на дрвјата од овој вид", ни раскажа Бојаџи.

СРЕДИШТЕ НА ГРАДОТ

Славко Упевче
(Фото: Андон Давчев)
На заминување го побаравме Славко Упевче, академски сликар, ликовен хроничар на градот, кој го овековечил чинарот во разни периоди од неговото постоење, на кои бил сведок, или ги реконструирал анализирајќи стари фотографии. Не може да се сети колку пати го насликал во 40-те години сликарска кариера. Го запрашавме што е тоа што толку често го привлекува да се навраќа на чинарот како инспирација?

"Чинарот е симбол на градот. Од таму се почнувало и таму се завршувало. Таму почнувал и таму завршувал животот. Ги испраќал умрените пред да ги однесат во црква и бил местото каде што се објавувало умирањето, каде што се закачуваа некролозите. Според легендите, Чинарот го засадил Свети Климент - Охридски. Чинарот бил стожер на градот Охрид. Се што се случувало, се случувало во тој дел, околу чинарот. Градот тогаш бил мал - оваа улица од чинарот до пристаништето. Тука се собирале луѓето што бараат работа и луѓето што барале работници - за што и да требало - за копање лозје, за орање нива, за малтерисување, за ѕидање - најчестата реченица била: Ќе се најме кај чинарот! Во времето на Отоманската империја, под неговите сенки се родила кафеаната Теферич, овековечена во една слика на Лазар Личеноски. Го сликале многумина - Вангел Коџоман, Јоне Симонче, Вангел Наумоски. Григор Прличев го споменува во автобиографијата како место каде што како дете продавал црници за да заработи пари. Чинарот бил стожер на градот, од кој се почнувало и се завршувало, место каде што се случувале сите големи историски настани во градот!", ни раскажа Упевче додека седевме во неговата галерија, на стотина-двесте метри од старото дрво.

ЛАД ЗА ДУШАТА

Чинарот. Фотографија од 1935 г.
Бевме љубопитни за чинарот во меморијата на пријателите охриѓани од помладата генерација. Се вклучуваме на скајп и го бараме Јане Секуловски, охриѓанец, кој десетина години работи како менаџер на финансиски ризици во Софија.

"Охрид има неколку чинари. Претпоставувам, во минатото сите биле места околу кои луѓето се собирале и разговарале. Денес, едниот од нив, најголемиот, е споменик, а, другите два се автобуски постојки. Што да кажам? За мене чинарот е симбол на историја, трајност, постојаност, вера и дух. Замислете колку луѓе и истории поминале! Иделе нови и нови, седеле и си зборувале, а тој си слушал и си стареел. Помисли само што се знае тој чинар! Колку ли филмови ќе ви се свртат во главата!?", ни рече Јане.

Го замоливме да ни раскаже некои од времето кога бил мал. Како изгледал тогаш чинарот, имал ли некаков специјален однос спрема големото дрво?

Чинарот. Славко Упевче.
"Местото си беше истото и кога бев мал. Тоа беше главното собиралиште. Беше сосем природно да се рече: Ало, кај ќе се видиме после? - Кај Чинарон!. А таму, денски си седеа пензионери, под сенка, си го минуваа времето во разговори, играа табла и шах. Секогаш ми бил како трн во око, - не можеш да не го забележиш. Како деца, секогаш кога ќе се изморевме од возење велосипеди, застанувавме покрај чинарите, посебно кај тој в центар, да се одмориме, да се напиеме вода. Гледано од дистанца, сфаќам дека чинарот секогаш имал дејство на магнет - те привлекува да застанеш малку до него, да седнеш, да се одмориш, демек - и тој да те види од близу што чоек си. Кога е млад, човек и не размислува многу за таквите ретки, убави работи околу него. Охрид има многу убавини - Чинарот е една од нив. Но, тоа го сфаќам дури сега, кога не сум близу", ни раскажа Јане, кого го најдовме сред работа, додека подготвуваше полиса за меѓународен трансфер на неколку десетици милиони евра.

РОБОКАП

„Чинарон ни е ко Робокап“,
Александар Колов
Меѓу присутните охриѓани на месинџерот го најдовме и Александар Колов, охриѓанец, кој работи како веб-дизајнер во Скопје.

Уште првите неколку реченици најавија динамичен разговор. Го запрашавме што му паѓа прво на памет кога ќе помисли на Чинарот и добивме одговор на кој не можевме а да не реплицираме веднаш со реченица што завршува со чуденка.

"Робокап!?"

"Да", ни одговори, "Знаеш зошто? Пред неколку години му ставија заштита да не трули од внатре. Како заштита му ставија пур-пена и некаков материјал што се користи за правење покриви и, сега личи на Робокап, па така го завикавме во Охрид: Чинарон ни е ко Робокап", ни објасни Александар, спонтано, во неколку реда, опишувајќи ни како реагираат помладите охриѓани на изгледот на чинарот по 2002 година.

"Не сум охриѓанец кој поминувал многу време кај чинарот, но, речиси е невозможно на лето, кога е топло, да се најдеш во чаршија, а да не појдеш да се напиеш вода од чешмичката кај чинарот. Таа фонтана е таму од кога паметам за себе. Имам впечаток дека местото сега е поживо споредено со порано. Минатото лето таму седев со ќерка ми и се зачудив колку многу луѓе се одмараа таму", ни рече Александар, присетувајќи се на незаборавниот помфрит што се продавал наспроти чинарот, кај влезот на пазарот, помфритот поради кој често ги терал родителите да одат кај чинарот.

„Повеќе не ми е предизвик како некоаш. По
последната конзервација, чинарот е како
господин облечен во костум“, Славко Упевче.
Повторно сме таму, кај дрвото. Со нас повторно е сликарот Упевче, од кого побаравме да ни да ни ги опише некогашните размери на дрвото, пред големите оштетувања од 1981 и 2002 година. Ни кажа дека многу малку останало од некогашниот чинар, чии гранки некогашните биле долги и по 20 метри.

"Чинарот повеќе не е за мене предизвик за сликање како што беше некогаш. По последната конзервација, чинарот е како господин облечен во костум. Ќе беше многу поубаво заштитните материјали да се покријат со вештачка кора и чинарот да добие изглед што ќе му прилега на неговото достоинство и ќе изгледа природно. Ова сега е мешање на илјада годишна старост и современи градежни материјали", ни рече Упевче коментирајќи го со огорченост денешниот изглед на дрвото.

Заминуваме накај Скопје со полн бележник податоци и полна глава впечатоци за средување. Во една од белешките, ги наоѓаме стиховите на македонскиот поет и литературен критичар Душко Наневски, од песната Легенда за чинарот, кои ни се видоа најзгодни да ја опишеме големината на чинарот во колективната меморија на Охрид и на Македонија. Гледајќи го чинарот, се гледаме себеси - неговите гранки, се гранки на нашето потекло.

"Ако му пресечеш жила - си убил татко. Ако му откинеш лист - си убил дете. Душите на мртвите го хранат тоа свето дрво и вразите на мојот народ од него се плашат".


Tuesday, June 10, 2008

Охридски цреши

Убави цреши ќе најдете и во скопско Нерези, Чифлик и на други места во Македонија, но никој не спори дека најубавите се таму, во Охрид, охридските цреши, охридските черешни

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Одењето на пазар отсекогаш е посебно доживување, екскурзија на умот и задоволство за сетилата, макар и да тргнете со малку пари в џеб, а задоволството е уште поголемо кога ќе дојде сезоната на свежото овошје и младиот зеленчук.

Уживате ли деновиве шетајќи по пазарите, гледајќи ги тезгите натоварени со купови свежо овошје? Тогаш, сигурно посебна радост ви се црвени крупни цреши. Им се радувате, ги јадете со поглед минувајќи низ тезгите и брзате да купите навреме, да ги стигнете пред да им заврши сезоната. Но, место за разочараност. Тамам ќе завршат скопските - одите на одмор во Охрид, а таму токму тогаш почнува сезоната на прочуените охридски цреши - уште поубави, уште покрупни, топчести, јајцести, црвени, жолто-портокалови, жолти и црни. Убави цреши ќе најдете и во скоско Нерези, Чифлик и во другите делови на Македонија, но никој не спори дека најубавите се таму, во Охрид, охридските цреши, охридските черешни.. Овојпат ве водиме таму, на еден од охридските овоштарници со цреши.

САМО ВО ОХРИД И ВО ВОДЕН

Се распрашавме по нашите пријатеи во Охрид. Ни рекоа дека еден од најценетите одгледувачи на охридски цреши е Владо Ставрески, од село Лескоец. Има околу 80 стебла цреши што ги подигнал самиот, а една година толку му родиле што берел дури по 400 килограми цреши од стебло. Одгледувањето черешни го научил од татко му, пред триесетина години, а за черешните почнал да се интересира на возраст од околу 15 години.

"Со черешните сум откако знам за себе. Отсекогаш биле присутни околу мене. Во Лескоец речиси нема куќа што нема цреши. Кој една, кој две.. секој има по нешто. Ова се крупните цреши, охридските. Вакви успеваат само во Охрид и во Воден, во Грција. Кај нас најмногу се одгледуваат во Лескоец, во Велгошти, Лакочереј, Требеништа и во Мешеиште", ни рече Владо отворајќи ја вратата од овоштарникот, по кусата средба кај договореното место, на патот Охрид-Лескоец.

Кусиот разговор не’ потсети дека, навистина, такви цреши сме пробале само во Охрид и во Грција, од продавачите што носат овошје од околината на Воден и Лерин. Го прашавме дали сортата била пренесена од Охрид во Воден или обратно.

"Не сум чул за такво нешто, ама мислам дека причината што успеваат само во Охрид и во Воден е сличната клима. Овде и таму има најдобра клима за одгледување цреши, во рамките на сите земјите од соседството. Ни барале расад и од други градови во Македонија, ама не успева. Пред две-три години дадов во Прилеп, ама не успева. Во Скопје би можело", ни рече.

ДОЛГА, БРЗА, ДАЛБАС..

Од неколкуте видови цреши што се одгледуваат во Охридско, најзастапени се сортите долга шишка, брза черешна и далбас или далбазлија. Специфични за Охрид, но нешто помалку застапени се темно црвената грчка черешна, и светлата, жолта черешна, која најмногу се користи за правење слатко од цреши. Во мометнов на пазарите се продаваат само цреши од сортата брза черешна. Сортата се нарекува така зашто брзо созрева, брзо расте и рано стасува. За 5-6 дена на ќе се појави и далбазлијата, а долгошишките ќе стасаат за берење околу 25 јуни. Најценета и најпрочуена сорта е долга шишка.

- Ова уште не е ништо. За две недели ќе станат речиси црни и ќе добијат двојно повеќе тежина. Допрва ќе растат и ќе добиваат на квалитет. На вкус, оваа сорта е поблага од другите и расте поголема. Очекувам годинава да достигне откупна цена од околу едно евро за кило. Предноста на оваа сорта пред другите е што плодот трае подолго време и затоа може да постигне повисока цена", ни рече домаќинот, покажувајќи ги долгошишките од првите неколку дрвја од овоштарникот.

Иако на изглед се убави и привлечни, ретко кој одгледува жолти цреши. Како што научивме од домаќинот, светлата и далбазлијата не се многу исплатливи и лесно страдаат од ветер и од дожд.

СЕ’ СИ ИМА МАЈСТОРИЈА

Годинава родот во Охридско е малку послаб од минатата година, но черешните на Владо се легнати од род - очекува во просек од едно дрво да набере по 300 килограми цреши. Споредено со лани, родот кај брзите черешни е подобар за околу 20 отсто, а кај далбазлијата достигнува и до 100 отсто повеќе од минатата година.

Влијаат ли мајсторијата и искуството!?

"Па, може да се рече. Грижата си го прави своето. Погледнете - дрвјата се полни, плодот е здрав, а и листот е зелен - свети. Годинава повеќе пати им фрлив гној од овци и од кокошки и мислам дека моиве черешни се едни од најдобрите. Некои не ги наводнуваат, но јас редовно ги наводнувам и затоа има добар принос. А и времето беше сончево, а черешните бараат сонце. Секоја година ги прскам по два пати - додека се во цут и кога зазрева плодот. Прскањето помага плодот да не го нападнат црви, а листот да биде здрав, за да ја одржува влажноста на дрвото, што го помага зреењето", ни објасни Владо.

Во краткиот курс за одгледување охридски цреши научивме дека нема никаква разлика во негувањето на дрвјата од различни сорти и дека сите сорти бараат иста грижа - и долгата шишка, и брзата, и далбазлијата. Дрвцата се калемат на дива подлога, што им дава поголема издржливост на климатските промени и ги прави поиздржливи од болести.

- Почнуваат да раѓаат во петата година од засадувањето. Се калемат во втората година и колку што е постаро дрвото, толку е подобар и родот, но, по 20 години старост квалитетот на плодот станува послаб, а дрвото ја губи отпорноста на болести. Најотпорни се и родот е најквалитетен кога дрвото е на возраст од околу петнаесет години", ни рече во следната лекција.

СЕ БЕРАТ ПРИКВЕЧЕР

Најдобро време за берење на црешите, како што научивме, е 5 часот попладне. Тоа е најдобро време за самото дрво, а е попријатно и за берачите.

"Дрвото си бара за берење малку да спадне сонцето, да не е во најголемата жега. Береме качени на скали, а за да ги извадиш на пазар, црешите мора да се набрани со шишки. Најлесни за берење се дрвјата на возраст до 15 години. Нив можеш целосно да ги обереш со скала, без да се качуваш на дрво. Искусен берач бере и по 100 до 120 килограми цреши на ден", ни рече Владо, качен на скалата покрај една од стасаните брзи цреши.

Во работата околу овоштарникот се ангажирани и жена му и син му, но во сезоната на берењето и нивната помош не е доволна, па ангажираат и работници. Најдобри приноси даваат дрвјата што се на возраст од 10 до 15 години и од нив, во просек вади по 370 килограми цреши.

Нешто поголем принос можат да дадат постарите дрвја черешни, но одговорниот черешнар, како што вели Владо, навреме засадува млади дрвца, што ќе ги заменат постарите по петнаесеттата година. Така, веќе засадил друг овоштарник со млади дрвја, кои за три годишни веќе ќе даваат квалитетен род. Тогаш вкупно ќе има има 10 стебла брзи цреши, 4 далбас и 70 долга шишка.

"Сега некако се постигнува, помагаат роднини и пријатели, некогаш ангажирам и берачи, но кога ќе стигнат младите, тешко дека ќе можам сам да постигнам со осумдесетина стебла. Тогаш ќе морам да ангажирам луѓе за орање, за ѓубрење и за берба", вели Ставрески.

400 КИЛА ОД ЕДНО ДРВО

Набраните цреши некогаш се чувале во кошници и кошови, а денес најчесто се пакуваат во гајби, зависно амбалажата што ќе ја донесе откупувачот. Во последните неколку години, черешните од Охридско најчесто биле извезувани во Албанија, во Холандија и на Косово, а родот на Владо често завршува во Скопје, во големите луксузни супермаркети, по цена од 120 денари. Го прашавме колку е исплатливо одгледувањето черешни.

- Ова е една од најисплатливите земјоделски култури. Не бараат многу работа и се поисплатливи од другите овошки. Брзата черешна во моментов оди на големо од 60 до 70 денари. Минатата година крупната, долгата шишка се откупуваше за 40, годинава се надеваме на 60 до 70 денари за кило", вели Ставрески.

Негови цреши веќе се продаваат на пазарот во Охрид, а наскоро ги очекува откупувачите од Скопје и од Косово.

ЈУЛИ МИРИСА НА СЛАТКО

Но, не само во овоштарниците. Черешните се многу присутни и во домовите на луѓето од Лескоец. Домаќинките од нив најчесто прават слатко и компот од черешни, а во јули, како што ни кажаа мештаните, Лескоец мириса на слатко од цреши. Пред да заминеме го прашавме Владо кој е најголемиот мајстор за одгледување цреши во селото.

- Нормално, јас ќе ви речам дека јас сум најголемиот, ама има и други. Ќе ги пофалам мојот братучед Стево Ангеловски, а меѓу попрочуените черешнари се и браќата Диме и Пере Тодоровски.

Разговорот за черешните нема крај. Се напифме кафе и тргнавме секој по својот пат - ние накај Скопје, Владо накај скалите под черешната. Часовникот веќе покажуваше 5:15 попладне, а мобилниот телефон на Владо веќе зовре од нарачки.


Wednesday, November 28, 2007

Кој фрлал пушки в езеро?

Чии биле, кој и зошто ги фрлил старите пушки и кубури што неодамна ги открија нуркачите од охридскиот Клуб за подводни истражувања близу до брегот на стариот дел на Охрид?

Ги паметите ли миговите кога со восхит ги гледавме подводните истражувања на францускиот истражувач Жак Кусто, закотвен некаде по светските мориња и океани со неговиот брод Калипсо? Зарем не останала оттогаш во вас да тлее возбудата што ја носи откривањето на подводниот свет и културното наследство сокриено во длабочините на водата? Таква возбуда сигурно доживеавте и деновиве, кога тим нуркачи, предводени од историчарот Никола Целакоски, открија стотина пушки и кубури од 18 век на 300 метри од месноста Сараиште во стариот дел на Охрид.

МИСТЕРИОЗЕН ПАКЕТ

Нашата желба одблиску да ги набљудуваме истражувањата го доживеа првото разочарување веднаш откако се пробивме по снегот кај Стража, по час и половина лазење со автомобилот. Сакајќи да провери до каде сме, нашиот домаќин, кустосот Никола Целакоски, не’ извести дека нуркањето се одложува.

"Жал ми е што испадна вака - синоќа и овде фати невреме, водата е матна, нема да можеме денеска да работиме", ни рече Целакоски, но на нас остави да решиме дали ќе продолжиме кон Охрид или ќе дојдеме кога ќе продолжат истражувањата.

Решивме да продолжиме, за да не е за џабе мрзнењето на Стража. Бевме сигурни дека и без тоа ќе имаме што да видиме.

Како што се договоривме, Никола веќе не чекаше во Историското одделение на Народниот музеј, сместен во куќата на охридскиот револуционер Христо Узунов.

"Сепак, решивте да дојдете. Добро, барем ќе ги видите пушките и кубурите што ги извадивме досега", ни рече подготвувајќи кафе во неговата канцеларија во Музејот.

Редејќи ги прашањата, бевме нестрпливи што поскоро да ги видиме наодите што ги откриле од почетокот на истражувањата.

Идејата за истражувањето, како што ни рече Целакоски, се родила минатата година, кога охридскиот нуркач Боби Горичан нуркајќи рекреативно открил стари пушки и кубури на околу 300 метри од брегот кај Сараиште. Тогаш ги фатила јанѕата, дали можеби езерото крие уште такви предмети токму на тоа место.

"Еден ден, одејќи на работа, забележав чуден пакет пред вратата на Музејот - нешто завиткано во душек за капење и во најлонски кеси. Ни беше страв да го отвориме, но, сепак, решив да го отворам. Кога го отворив - што ќе видам! Внатре беа завиткани неколку парчиња старо оружје. Во тој момент заѕвони телефонот. Се јави Боби Горичан, ми рече дека тој ги оставил пред Музејот. Ги извадил од езерото утрото пред да оди на работа. Тоа беше момент што долго ќе го паметам", ни раскажа Целакоски.

ЌЕ НАЈДЕМЕ УШТЕ СТО

Помислата дека езерото во себе крие уште оружје не ги оставила мирни ни Целакоски, ни Горичан. Идејата ја споделиле со соработниците од охридскиот Завод за заштита на спомениците и од Клубот за подводни дејности Охрид и од нив добиле поддршка да конкурираат за поддршка од Министерството за култура. Проектот бил прифатен и од 3 ноември годинава нуркачите се под вода.

"Бев сигурен дека ќе се појават уште пушки и кубури. Откако ги откри првите, Боби не престана да нурка, дури и си направи проблеми со здравјето. И тој беше сигурен дека ќе најде уште, а и јас длабоко верувам дека под водата има депо за оружје", вели Целакоски.

Сепак, како што ни откри, на првиот ден од истражувањата забележал трема кај дел од нуркачите, кои биле уплашени да не не најдат ништо ново, знаејќи дека јавноста има големи очекувања од нив, поради големиот одглас во медиумите околу почетокот на истражувањата.

"Во нив видов страв од неуспех, но јас бев сигурен дека ќе откриеме оружје и сигурен сум дека уште ќе најдеме до крајот на проектот. Боби ми рече, дека се плаши да не исцрпил се’, но јас искрено верував и верувам дека ќе најдеме најмалку уште 100 парчиња оружје", вели раководителот на истражувањата.

Така и беше. Само во првите два дена беа откриени дваесетина пушки каранфилки, мартинки, рашак и рога, дваесетина кубури, сабја и делови од огнено оружје. Нуркачите ги откриле на околу 300 метри од брегот кај Сараиште, на длабочина од 6 до 8 метри, подзакопани во слој од тиња од 50 сантиметри. Речиси на истото место, минатата година беа откриени стари пушки од 18 и од 19 век и шлемови од времето на Првата светска војна.

"СУШТИНСКА ЖЕТВА" 1903?

Но, како се нашло оружјето в езеро, кој и зошто го фрлил? Како што ни објасни Целакоски, не може да се даде цврст одговор кој, зошто и зошто токму таму го фрлил оружјето, но има претпоставки кои можат да не’ доведат до некои заклучоци.

"Проучувајќи ја историјата на ВМРО во рамките на охридската организација, досега не сум сретнал документи што укажуваат на нешто што би можело да биде поврзано со оружјето што го откривме. Според моделот и начинот на изработка, оружјето е од 18 век и најверојатно било изработено во дебарските или во тетовските работилници за производство на оружје. Една од претпоставките е дека е фрлено од отоманската војска, која во тоа време го променила системот на вооружување. Од друга страна, може да се претпостави дека станува збор за оружјето што било запленето во времето на Илинденското востание или по задушувањето на востанието. Исто така, во периодот по Илинден во некои села имало акции за разоружување, со кои дел од востаниците го предавале оружјето. Постои веројатност дека оружјето било донесено во Охрид и било фрлено во езерото, во близина на касарната, која тогаш се наоѓала близу до Сараиште", објаснува Целакоски.

Трета претпоставка, како што вели, е дека оружјето го исфрлиле самите охриѓани плашејќи се од претресите што ги спроведувала отоманската власт во времето пред и по Илинденското востание.

"Во тоа време народот во Охридско бил многу вооружен - главно, за самозаштита од разбојнички банди. Бидејќи оружјето и во тоа време било старо, можно е во акциите за доброволно предавање населението да го предавало постарото оружје, колку да прикаже пред властите дека го предало оружјето, а истовремено во домовите зачувало поново оружје. Не ја исклучуваме и таа можност, имајќи го искуството од акцијата за разоружување по конфликтот во 2001 г. кога, според тоа што го пренесуваа телевизиите, се предаваше старо, речиси неупотребливо оружје", вели Целакоски.

ПРЕДИЗВИК ЗА КОНЗЕРВАТОРОТ

Посакавме да видиме што се случува со пушките откако ќе бидат извадени од езерото. Сакајќи да ни покаже од прва рака, нашиот домаќин не’ одведе во Конзерваторската лабораторија на охридскиот Завод и музеј. Одењето таму беше прилика да ја видиме и пушката далјанка, најинтересното откритие од истражувањата. Пушката е долга околу 280 сантиметри и се претпоставува дека се користела на тврдини. Според моделот, најверојатно била произведена во дебарските работилници, и според сознанијата на Целакоски, најверојатно таа и даљанката од Воениот музеј во Белград се единствените зачувани примероци од тој вид во поранешна Југославија.

Го прашавме конзерваторот Климчо Балев каква работа му претстои за и таа да биде како реставрираните кубури што ги видовме во кабинетот на Целакоски.

"Најпрвин треба да се конзервира железниот дел и најдобро ќе биде ако може да се одвои кундакот. Железото најпрво механички се чисти од 'рѓата, а подоцна се конзервира со специјални хемикалии. Откако ќе се направи тоа, би требало да се изработи нов кундак, според моделите на пушки изработени во истата работилница. На крајот од конзервацијата, најверојатно, пушката ќе биде премачкана со уште слој премази за финална конзервација, по што ќе биде подготвена за изложување", ни објасни Климчо.

ПОРАКА ЗА ХРИСТО УЗУНОВ?

За крај, појдовме до Сараиште, за уште еднаш да се навративме на енигмата - кој и зошто го фрлил оружјето кај Сараишче, како што го нарекуваат охриѓани? И - дојдовме до уште едно интересно гледиште.

"Оружјето го откривме во непосредна близина на куќата на Христо Узунов. Во периодот по востанието, додека тој се движел со востаниците низ Македонија, во куќата живеела мајка му, Анастасија Узунова. Не би било чудно да претпоставиме дека можеби на тој начин, фрлајќи го оружјето блиску до неговата куќа, отоманската власт сакала да испрати порака до Христо Узунов и да влее страв во редовите на организацијата, сакајќи да им порача: еве, тука сме, внимавајте што правите. Видете колку е блиску куќата од местото каде што го откривме оружјето! Но, да бидеме искрени, немаме податоци кога било фрлено оружјето - тоа се претпоставки", ни рече Целакоски, покажувајќи ни го местото каде што нуркачите го откриле арсеналот.





Текст: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ