Скопје било еден од трите градови што ја имале привилегијата да добијат султанска џамија во времето на османлискиот император Мурат Втори
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ
Иса-бегова, Мустафа-пашина, Мурат-пашина и Јаја-пашина, Тутунсуз, Дуќанџик, Бурмали... и така со ред. Сигурно знаете дека во Скопје биле изградени многу џамии од времето на османлиите до денес, но дали сте знаеле дека нашата престолнина била меѓу ретките градови што ја имале привилегијата во нив да изгради џамија еден од султаните на Османлиската империја?
Не случајно во набројувањето на скопските џамии ја прескокнавме Султан Муратовата џамија, затоа што нејзиното место меѓу нив е посебно издвоено, и по големината и комплексноста на храмот, и по местото каде што била изградена, и по рангот во кој спаѓа, затоа што била изградена со султанска заповед, под покровителство на Мурат Втори, шестиот султан на Османлиската империја.
Џамијата е подигната во средиштето на некогашниот стар град, на ридот од кој се гледал целиот град, како верски комплекс, составен од храм, верско училиште медреса, народна кујна имарет и прочуената Саат кула, а во кругот на џамијата се сместени и две гробници турбиња, во кои почиваат важни високодостојници од тоа време.
Изградена е во 1436 г., а се претпоставува дека е една од првите џамии што биле изградени во Скопје. Се смета дека денес таа е најстариот муслимански храм меѓу џамиите што можете да ги видите денес во градот.
По својот ранг се разликува од другите затоа што е единствената чиј ктитор бил султан, а султанот Мурат Втори ја изградил во исто време со џамиите Мурадије во Бурса и Уч шерефели џами во Едирне, во периодот на неговото владеење со империјата, од 1421 до 1451 г.
Скопската џамија на Султан Мурат низ историјата се спомнува како Хунќар џамија, што на османско-турски значи царева или султанска џамија, а била позната и како Џами ат'к, со значење стара џамија. Поради блискоста со Саат кулата, луѓето често ја нарекувале и Саат џамија.
УРИВАНА И ОБНОВУВАНА Храмот и околните објекти неколкупати низ историјата биле опустошувани од пожари, земјотреси и војни и повеќепати биле обновувани. Денешниот изглед на џамијата, според историчарите на уметноста, многу се разликува од нејзиниот изглед кога била изградена, но и покрај тоа ја сметаат за џамија со голема историска и архитектонско-урбанистичка вредност. Основа за ваквите тврдења научниците наоѓаат споредувајќи ја грандиозноста на џамиите во Бурса и во Едирне, кои го зачувале автентичниот изглед. Оттука се смета дека џамијата во Скопје во тоа време била една од најубавите џамии во Румелија, европскиот дел на Османлиското Царство.
“На ова укажуваат големите димензи на објектот, начинот на градењето, остатоците од извонредната камена пластика и други елементи”, заклучува историчарката на уметноста Лидија Кумбараџи-Богоевиќ во книгата Османлиски споменици во Скопје.
Главен извор на информации за историјата на џамијата се трите натписи што биле поставени на влезот во храмот по изградбата и по двете обновувања на џамијата. Во нив била запишана речиси целата историја на џамијата.
Најстариот од трите натписи бил поставен веднаш по изградбата. Натписот е испишан на камена плоча, врз која се издлабени три реда стихови во проза на арапски јазик. Историчарите на уметноста што го проучувале оцениле дека, според квалитетот на калиграфијата и според уметничката обработка, тоа е еден од најубавите натписи од XVI век. Од текстот дознаваме дека Старата џамија била изградена во 840 г. (според муслиманскиот календар, а 1436/37 г. според христијанскиот), во времето на султан Мурат Втори, “победоносниот борец за вера, син на Мехмед хан”. Од вториот стих дознаваме дека во 944 (1537/38) г. храмот изгорел до темел, а третиот сведочи за обновувањето на џамијата во 954 (1542) г., кое било извршено по наредба на Кануни султан Сулејман, “сенката Божја на земјата, султан над султаните, Сулејман шах”.
Од вториот натпис дознаваме дека во 1689 г. џамијата изгорела по вторпат, кога австрискиот генерал Пиколомини го запалил Скопје за време на австро-турските војни. По пожарот, од храмот останале само четирите ѕида и дел од минарето, од основата до шерефето (балконот), а се претпоставува дека во оваа катастрофа настрадале и народната кујна, имаретот, и верското училиште, медресата. Светилиштето останало разурнато 23 години, сe` до милоста на султан Ахмет Трети, кој во 1711 или 1712 г. издал наредба џамијата да се поправи. Натписот на оваа камена плоча е најопширен во споредба со другите натписи над влезот на храмот и е напишан на турски јазик.
“Прв ктитор на оваа џамија беше султан Мурат. Во неа нека се држат пет дневни молитви, во петоците петочна, а за двата Бајрама - бајрамска служба. Ова е свето место за муслиманите и затоа нека му е местото во рајот, нека го напои Господ со пријатен мирис султан Мурат.
За време на окупацијата во 1100 (1689) г. неверниците без страв го запалија ова свето место. Останаа само четири ѕида и минаре без ќулаф, само урнатини што ќе ги потсетуваат верниците дека тука секојдневно се држеле пет молитви. За да биде повторно изградено, ова прекрасно светилиште чекаше 23 години разурнато на добротвор што ќе го обнови. Благодетта Господова е голема - стигна наредба од султан Ахмед. Повторно ја изгради и стана нејзиниот втор ктитор. Обновена е убаво, а тоа го потврдија и тие што ја видоа. Нека султан Ахмед биде вечно на престолот, правејќи добри дела. Тој на верниците им донесе голема радост. Затоа, неговото име нека се споменува со благослов. Нека го запаметат муслиманите неговото име и нека го врежат во сеќавањето, како што е врежно на неговите пари”, напишал на плочите авторот кој се потпишал како Сиромав, грешен Алија.
Третиот натпис е поставен на надвратникот. Испишан е на ѕидот со жолто мастило, на турски јазик, а поради слабата техника на испишувањето речиси целосно е избришан и тешко може да се забележи напишаното. Од текстот дознаваме за третото обновување на џамијата, под покровителство на султан Решад, пред неговото доаѓање во Скопје во 1911 г., а годината на обновувањето е пренесена шифрирано преку стихот “Достојна е верата исламска”.
Џамијата не била поштедена ниту од силниот земјотрес на 26 јули 1963 година, кога настрадале двете гробници, медресата, Саат кулата и потпорниот ѕид од западната страна. Храмот претрпел големи оштетувања на тремот, ѕидовите распукале со големи пукнатини, а минарето се урнало од шерефето нагоре. Во годините по земјотресот биле извршени конзерваторски и реставраторски работи, минарето било доградено, а двете турбиња, Саат кулата и потпорниот ѕид биле санирани.
Храмот денес има дрвена покривна конструкција со покрив од ќерамиди на четири води, но историчарите на уметноста сметаат дека таквиот облик џамијата го добила по обновата во XVIII век. Според Лидија Кумбараџи-Богоевиќ, џамијата најпрвин била изградена со купола.
ДУХОВЕН, ОБРАЗОВЕН И ХУМАНИТАРЕН ЦЕНТАР Многуте патописци што поминале низ Скопје не штеделе зборови за да ги запишат впечатоците од тоа што го виделе во неа, инспирирани од социјалниот живот што се одвивал во овој духовен центар во тоа време. Славниот Евлија Челебија, сеќавајќи се на џамијата не пропуштил да ги спомне медреса во која се обучувале тогашните муслимански свештеници и се држела настава по веронаука и имаретот, кој служел како народна кујна за сиромашните. Големо културно богатство било вградено во двете турбиња (гробници). Турбето на Бејхан султан се смета за најголемо во Македонија. Според некои преданија, во гробницата почива ќерка на султанот Сулејман. Турскиот поет, по потекло од Скопје, Јахја Кемал, сметал дека еден од двата мермерни саркофага и’ припаѓал на Бејхан султан, ќерка на султан Бајазит Втори, а во другиот почива нејзиниот сопруг, Гази Хусеин-бег. Од друга страна, историчарката на уметноста Душанка Бојаниќ тврдела дека со сигурност се знае оти станува збор за ќерка на султан Селим Први, која живеела во Скопје со годишен приход од селото Нерези, кое го поседувала како феуд.
МОЛИТВА, ПРОПОВЕД, ПОУКА Ги оставивме историските податоци во бележниците и во работните фајлови и појдовме да видиме каква е џамијата денес. Според договорот, таму не’ пречека имамот Зекирија Бајрами, со кого поразговаравме за денешниот духовен живот во храмот и кој ни објасни кој дел од објектот за што служи, кој се’ е вклучен во молитвите, проповедите и верската поука.
Беше вистинско доживување да се влезе во џамијата што многупати сме ја гледале оддолу, од кај Бит-пазар, секогаш со мислата дека некогаш ќе појдеме да ја видиме одблиску, за да ја допреме мистичноста што сме ја насетиле гледајќи стари фотографии со четирите грандиозни столбови од тремот во кадарот.
“Оваа џамија е од најстарите и најголема џамија во Скопје. Велат дека заедно со мафилот (галеријата) и со тремот, собира околу 2.000 луѓе. Изградена е, ако не грешам, во 1436 г., долга 25 м и широка 25 м. Тука се одржуваат дневните намази (поклонувања), по пет молитви дневно и големите петочни молитви, кога имаме и по половина час предавања со верска поука”, ни кажа оџа Зекирија, додека ги ловевме првите впечатоци од тоа што го видовме во џамијата.
Имамот, како што ни објасни, е тој што ја води молитвата. Тој треба да биде учен и добро да ја владее верата. Оџа Зекирија е имам во Султан Муратовата џамија 28 години, ги води петте дневни молитви, а во петоците, по големата молитва, држи половина час предавања по веронаука.
“На тие предавања на луѓето им се пренесуваат главните пораки на верата - да не пцујат, да не крадат, да не прават лошо - како што поучуваат сите вери. Местото каде што се учи верата е џамијата и од секој верник се бара да доаѓа на намазите и на предавањата”, вели оџа Зекирија.
Бевме љубопитни дали имамот е истиот свештеник што се качува на минарето и ги повикува верниците на молитва.
“Не, тоа е муезинот, што на арапски значи оној што повикува. За муезинот најважни се гласот, дарбата за пеење и да ги знае пеењата. Пред да има микрофони и звучници, муезинот пет пати на ден се качувал на минарето. Кога ќе стигнел горе, на последната скала излегува низ врата што е свртена кон киблето (светиот камен Каба во Мека) и оттаму почнувал да пее околу шерефето (кружниот балкон), за да можат да го чујат луѓето на сите страни. Сега со години никој не се качува на минарето, а муезинот пее од долу, внатре во џамијата, преку микрофон”, ни објасни.
Разгледувајќи наоколу, го видовме и мафилот, галеријата над влезот во храмот.
“Таму се молат жените. За нив има посебно место во џамијата, за да не им го привлекуваат вниманието на мажите за време на молитвата. Верата вели дека и жените треба да доаѓаат во џамија, затоа што таму се учи верата. Каде ќе ја научи верата, ако не доаѓа во џамија, или каде ќе ја научи верата жената-христијанка, ако не оди во црква? За време на молитвата со жените се и женските деца, а машките се молат заедно со татковците”, вели оџа Зекирија.
Додека разговаравме, не можевме, а да не го забележиме големиот стар часовник, испишан со бројки во источен стил и со впечатливо клатно, токму каков што сме го гледале во кабинетите на турските владетели во старите македонски филмови.
“Никој не знае кога бил донесен тука. Ми беше многу интересен уште кога дојдов на служба тука во 1979 г. Се распрашував кај најстарите луѓе што доаѓаа во џамијата, но ни тие не знаеја да ми кажат повеќе, освен дека е многу стар и оти има голема вредност”, ни рече нашиот домаќин.
Внатрешниот простор е поделен на три дела, а трите целини една од друга ги двојат два реда од по три столбови. Дење просторот го осветлува дневна светлина, која се пробива низ прозорците обоени со витраж-техника, а како помошно светло се користат стари лустери и неизбежните неонски светилки. Ѕидовите се елегантно декорирани, а наоколу на височина од околу 5 метри се распоредени имињата на Алах, пророкот Мухамед и калифите што го ширеле исламот по неговото заминување.
Главните елементи на секоја џамија, како што ни објасни имамот, се мимберот, михработ и курсијата.
Мимберот е говорницата од која хатибот (говорник-вероучител) ја кажува верската поука, качен високо за да можат верниците да го слушнат јасно од сите делови на џамијата. Најчесто има форма на мала кула до која, според турската традиција, водат 12 скалила. Мимберот во храмот се подигнува десно од михработ, со кулата свртена кон Каба. Денес и на мимберот се поставени микрофони, а во летните денови не е реткост таму да видите и вентилатор, како што видовме на мимберот во Султан Муратовата џамија
Михработ е местото од каде што имамот ја води службата за време на молитвите. Личи на портал и секогаш е свртен кон светиот камен во Мека. Оттука имамот се поклонува и ги води молитвите.
“Секаде над михработ го има овој натпис, кој кажува за средбата на Мејрем, или Богородица кај христијаните, со пророкот Зеќирија, кој се среќава и во христијанството како Захарија. Натписот раскажува како секогаш кога Зеќирија ќе ја посетел Мејрем во храмот, покрај неа наоѓал храна. Секогаш кога ќе ја прашал од каде и’ е храната, таа му одговарала дека тоа е од Бога и оти Бог им ги исполнува молитвите на оние што ги сака. Тој натпис го има во секоја џамија, над секој михраб, и тоа покажува дека нашите вери и не се така далечни една од друга”, вели оџа Зекирија.

За курсијата ни објасни дека тоа е престолот на кој седи имамот додека држи предавања по веронаука, надвор од верската поука по петочната молитва.
Имавме уште многу да видиме и да прашаме, но решивме нешто да оставиме и за друг пат.
Додека ги облекувавме чевлите на излезот од џамијата, не’ покани повторно да дојдеме.
“Ние треба да бидеме отворени меѓу себе и да се запознаваме. Како што кажува натписот кај михработ, нашите вери се блиски и треба да не’ зближуваат, а не да не’ разделуваат”, не’ испрати имамот Зекирија.
http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4651&EditionID=149&Page=1
Господи, прости ми за насловот, но не можам да најдам поинаков израз за да го искажам својот револт од она што годинава им се нуди на туристите во нашата туристичка Мека, македонскиот Ерусалим, Охрид.
Со каков идентитет ги пречека Охрид туристите годинава и што автентично им понудија на гостите луѓето што биле благословени да се родат во градот со 365 цркви, градот на златните маски и торзото на Изида, покрај езерото што настанало кога Билјана заборавила да го затвори капакот на изворот, низ кое незабележано тече река, плива уникатната пастрмка, да живеат во котлината што со дух и со благородни растенија ја облагородил свети Климент Охридски... - колку и да набројуваш, нешто ќе пропуштиш.
Прилепчанецот Миле Стојкоски, кој во 2002 г. изоде 704 км во инвалидска количка за да стигне на отворањето на Олимписките игри во Атина, пред петнаесетина дена, на Илинден, тргна на пат кон Пекинг. На патувањето долго 17.000 км ќе помине низ 31 земја, низ кризни жаришта и екстремно различни климатски услови, со порака за мир и за солидарност на луѓето од светот кон луѓето со хендикеп
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ
“Ништо не е недостижно, ако имаш цврста волја. Се’ е во мислата. Ако решиш да издржиш, ќе издржиш. Решен сум да стигнам на Олимпијадата, ја имам поддршката од семејството и од пријателите и сигурен сум дека ќе го исполнам мојот сон”.
Со ваква верба прилепчанецот Миле Стојкоски во 2002 г. тргна на пат долг 704 км во инвалидска количка од Прилеп до Атина, сакајќи на тој начин да испрати порака за мир и за солидарност на луѓето од светот кон луѓето со хендикеп. Тогаш неговиот сон се оствари, стигна пред вратите на олимпискиот стадион за време на отворањето на Летните олимписки игри, но неговата порака остана неизречена за луѓето на трибините и за неколкуте милијарди телевизиските гледачи низ светот. Но, како што ни раскажа во една неодамнешна средба, наместо да го обесхрабри, искуството од патувањето во Атина за него било уште поголем поттик и отворило нови идеи. Пред петнаесетина дена, на Илинден, тргна на ново патување, од Крушево кон Пекинг, сакајќи повторно да ја испрати истата порака, патувајќи 17.000 км, низ 31 земја, низ кризни жаришта и екстремно различни климатски и теренски услови.
СЛОЖЕН ЗАФАТ Подготовките за патувањето почнале пред две години, кога почнале и кондициските подготовки на Стојкоски.
“Се подготвував речиси две години на различни локации низ Македонија. Во Негорски Бањи и во Струга се подготвував за пустинските температури, каде што вежбав на температури над 35 Целзиусови степени на жежок асфалт и тренирав возење количка по песок. Во кајакарскиот клуб од Струга тренирав веслање кајак, со што активирав посебни мускулни групи на рацете и на горниот дел од телото. На планинските терени се подготвував за ниските температури и угорниците на планинските масиви низ кои ќе поминам, а кондициските тренинзи ги правев на Плетвар. Целиот пат ќе го изодам во количката, на разни теренски услови, поради што носам неколку видови колички кои ќе ми помогнат лесно да се движам по пат, низ планини, низ пустини и по терен каде што нема пат. Ќе поминеме низ Блискиот Исток и Арапскиот Полуостров, Иран, Авганистан, Индија, Сингапур, Малезија, Брунеи, Хонг Конг, Тајван, Јапонија и Јужна Кореја, а планот ми е да пристигнам на олимпискиот стадион во Пекинг во моментот на отворањето на Летните олимписки игри во 2008 г.”, ни раскажа Стојкоски во еден неодамнешен разговор.
Организатор на логистиката за патувањето е хуманитарното здружение Венера од Прилеп, кое е задолжено да го координира тимот и да ги менаџира активностите и ресурсите. Со Стојкоски ќе патува тим од петнаесетина луѓе - лекар, тренер, физиотерапевт, готвач, возачи, снимател.. - кои ќе го следат со неколку возила. Дел од нив, предводени од сликарот Живко Поповски, ќе имаат улога на претходница, која неколку дена однапред ќе го подготвува теренот секаде каде што ќе помине Стојкоски. Претходницата ќе има директна комуникација со Министерството за надворешни работи кое треба да помогне во организацијата околу конзуларните процедури, а поддршка ќе има и од Адвокатската комора на Македонија која ќе обезбеди правна помош преку адвокатските организации секогаш кога тоа ќе биде потребно. Најголема поддршка тимот очекува од Владата на Македонија, од каде што им ветиле финансии, опрема и промотивен материјал за патувањето.
“Навистина станува збор за огромен проект и многу очекувам од ветувањата на Владата, која ја сфати големината на настанот и најави дека ќе ни помогне за патните трошоци”, вели Стојкоски.
Идејата за едно вакво патување, како што вели, се родила во времето додека се закрепнувал од повредите од сообраќајната несреќа што го врзала за инвалидска количка.
“За мене тоа беше пресвртна точка во животот. Тоа е момент кога е лесно да се падне во очај и да се кренат рацете пред судбината, но успеав да се издигнам над тоа, а тоа да го прифатам како нова точка од која продолжува животот, но со едно поинакво секојдневие. Во тие моменти имав повеќе време да размислувам како да продолжам и тогаш во мене се роди мислата времето што го имам на располагање да го користам за подобрување на условите за живот на луѓето со инвалидност и да работам на решавање на нивните потреби. Дружејќи се со нив, во мене се роди и идејата да тргнам на пат кон Атина, за да испратам порака дека животот не завршува со физичката промена. Искуството од Атина за мене беше голема поука и ми даде поттик и идеја за новото патување”, ни раскажа Миле.
МИРОВНА МИСИЈА Патувањето до Пекинг, како што вели Стојкоски, ќе биде добра можност за промовирање на Македонија, за афирмирање на правата на луѓето со хендикеп и за да испрати порака за мир во светот. За време на патувањето планира да се сретне со финансиски моќници и со државни функционери од земјите што ќе ги посети, од кои се надева дека ќе добие поддршка за формирање фонд за помош на луѓето со посебни потреби со кој ќе се финансира изградба на центри за рехабилитација, болници и населби за луѓето со инвалидност.
“Нивната изградба е главниот мотив што ми дава сила и верба дека ќе издржам. Тие објекти треба да послужат за нивна ресоцијализација, за да можат да се најдат во општеството, да го дадат својот придонес и да можат да дејствуваат како сите други. Очекувам патувањето до Пекинг да ни овозможи максимална светска популарност што ќе ја ставиме во служба на каузата на инвалидизираните лица и да поттикнеме изградба на тие капитални објекти. Се надеваме дека по Пекинг полесно ќе можеме да ги отвориме вратите на светските фондации”, ни раскажа Миле.
НЕПОПРАВЛИВ ОПТИМИСТ Неговата решеност и оптимизмот дека ќе истрае ќе ги забележите уште во првите неколку реченици од разговорот со него, по ентузијазмот, ведрината и оптимизмот додека ви ги објаснува неговите замисли и во кратките срдечни средби со многуте познаници и со случајните минувачи што го препознаваат.
Со истиот оптимизам не’ пресретна и пред коперацијата во кривопаланечкото село Мождивњак, каде што не’ пречека на осмиот ден од неговото патување, во кусата пауза на делницата од Ранковце до Крива Паланка.
“Веќе немам душа. Има многу угорници. За среќа, денеска имам покус пат за одење, околу 23 км, но оттука патот е рамен. А и да не е, јас сум непоправлив оптимист, а најголема сила ми дава поддршката од луѓето што ме поздравуваат по патиштата”, накусо ни рече додека се разладуваше со студен сок под стреата на селската продавница, опкружен со мештаните, дојдени да го поздрават или да се фотографираат со него. Тука беше и 12-годишната Елена Давитковска од Кратово, која го придружуваше со инвалидска количка на делницата од Ранковце до Крива Паланка.
За време на неколкуте фото-паузи додека се приближувавме од Скопје кон Мождивњак и самите можевме да видиме дека секаде каде што ќе помине Миле е пречекуван со поздрави и со желби за добар пат. Автомобилите поздравно свиреа, луѓето од автобусите мавтаа, а некои бараа згодно место да застанат, за да можат да се ракуваат и да му подадат некоја дребулија за среќен пат.
Меѓу автомобилите што застанаа, беше и автомобилот на двајца скопјани, кои одвоија минута-две да го поздрават со добар збор и со неколку банкноти за да му се најдат за по пат.
ПЕСНАТА НЕКА СТИГНЕ ВО ПЕКИНГ Ново изненадување беше средбата со просветните советници Венцислав Поповски и Горица Поповска од Бирото за развој на образованието од Штип, кои го здогледале Миле враќајќи се дома од службен пат во Паланка.
“Да ви кажам, се наежив кога ве видов по пат. Ова е за секоја почит. Ве видов и го замолив колегата да се вратиме и да ви подари две книги со песни”, рече Горица Поповска, не можејќи да ја сокрие возбудата во разговорот со Стојкоски додека нејзиниот колега ја пишуваше посветата.
“Во книгите имате по 100 македонски народни песни - да имате да пеете по пат. Македонската песна нека стигне до Пекинг”, му порача авторот пред да се разделат.
НЕИЗВЕСНОСТ И ВОЗБУДА Најтешкиот дел од делницата претстоеше на самиот влез на Крива Паланка. Свесни дека освојувањето на патот дотаму ќе потрае, решивме да појдеме до градот и таму да поразговараме со Ванчо Арсов, кочанчанец кој живее во Скопје, еден од петнаесетината луѓе што ќе го придружуваат Миле до Пекинг. Ни раскажа за неговата одлука да тргне на пат полн со неизвесности и ризици.
“Со години работев во ЕСМ, но решив да заминам зашто не можев да го правам тоа што се бараше од мене, да одам да им ја исклучувам струјата на луѓе што живеат од социјална помош. Со Миле се познаваме неколку месеци и решив да му се придружам веднаш штом ми ја раскажа идејата. Имам и личен мотив да го правам тоа, затоа што и јас сум дете на човек што живеел во инвалидска количка. Ако не успеав нешто да направам за мојот покоен татко, барем да направам нешто за човек што ја има истата судбина. Патувањето нема да биде лесно, зашто ги оставам сами дома сопругата и двата сина, но многу ми значи тоа што ја имам нивната поддршка”, ни ја раскажа неговата приказна, додека зборувавме за патот што им претстои.
Ванчо ни раскажа и за маршрутата по која ќе патуваат.
“Маршрутата не е случајно одбрана. Опфаќа повеќе кризни региони зашто сакаме токму од тие места да апелираме за мир во светот. Предвидено е на секои сто километри Миле да засадува по едно дрво на мирот. На средбите со претставниците на локалните власти ќе побараме поддршка тие места во иднина да бидат заградени како мини-паркови на мирот, со клупа за одмор и спомен-плоча на која ќе биде испишано дека дрвото го засадил Миле Стојкоски од Македонија, за мир во светот и за почитување на правата на луѓето со хендикеп”, ни раскажа Ванчо.
Додека разговаравме, ни довери и една желба што ретко кому ја открил.
“Уште кога чув дека ќе одиме низ Ирак, ми дојде мислата да се обидам да разберам нешто за тројцата кумановци што беа обезглавени од екстремисти пред телевизиски камери. До денес никој не разбра ништо за нив, каде се погребани... Желба ми е, зашто одиме со мировна порака, да го искористам престојот во Ирак, ако можам, да разберам нешто за нив од обичните луѓе што ќе ги среќавам”, ни откри Ванчо.
ШАМПАЊСКО ЗА ДОБАР ПАТ Додека разговаравме во кафеаната Веки, луѓето од тимот ни јавија дека не’ очекуваат да појдеме во фирмата МиА Груп која подготвила пречек за Миле и неговата придружба. Појдовме и се напивме од италијанското шампањско со кое не’ почести паланчанецот Ивица Младенов, директор на фирмата и стар пријател на Миле.
“Нека ти е голема среќата, колку што ти е големо срцето. Добри вести да слушаме”, му порача домаќинот во кусата здравица за добар пат.
Највозбуден меѓу луѓето од тимот беше Цане Ѓорѓиевски, економист од Крива Паланка, кој останал без работа откако фирмата во која работел отишла во стечај. Наместо да седи дома без работа, решил да му се придружи на тимот.
“Јас ќе бидам возач на еден од трите автомобили, ќе се грижам за домаќинлакот и ќе бидам хаусмајстор на патувачкиот дом од автомобили и приколки”, ни рече.
Во мислите ќе му бидат сопругата, која ќе остане во Крива Паланка, и двете ќерки кои живеат во Америка.
“Помалата, откога слушна за идејата, посака таа да оди наместо мене”, ни се довери.
Најмалку расположен за разговор беше Бугаринот Џоро, кој решил да му се придружи на тимот на Миле заедно со неговиот другар од студиите на Американскиот колеџ во Варна, режисерот Златко Костадинов од Скопје, со кого за време на патувањето ќе снимаат документарен филм за патувањето од Крушево до Пекинг.
Се поздравивме, посакавме среќен пат и тргнавме назад кон Скопје. Според планот за патувањето, додека другите членови на тимот ги завршат последните подготовки, а претходницата да го подготви патот низ Бугарија, Миле и другите требаше да останат во Паланка. Границата требаше да ја поминат во неделата напладне. За истиот ден беа планирани утринска молитва во манастирот Св. Јоаким Осоговски, прес-конференција на граничниот премин, збогување со семејствата и засадување на четвртото дрво на мирот.Пред нив беше пат од околу 17.000 км.
http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4633&EditionID=148&Page=1
Одвојте време и качете се на скопската Саат-кула. Нема зборови со кои може да се опише чувството додека го гледате градот од горе. Можеби наједноставно го опишал познатиот англиски патописец Едвард Браун, кој рекол дека тоа е најубавата панорама на градот што ја видел
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Милан СТРЕЗОВСКИ
Не верувам дека има некој што некогаш ја видел скопската Саат-кула оддолу, додека минувате кај Бит-пазар, од Гази Баба кон пластичарите или меѓу МРТВ и Универзитетот Св. Кирил и Методиј. И, верувам дека не сум единствениот кого со години го копкало што не нашол време или повод да појде, да се качи на кулата и да го погледне градот оттаму. Но, честопати некој внатрешен глас ни кажува дека некои работи треба да ги одложуваме с¢ додека повторно тој глас не ни шепне дека дошло времето да се случат. Такво беше и моето искуство со скопската Саат-кула, с¢ до денот кога гласот однатре ми рече: сега е моментот, појди и качи се!
ПРВА ВО ОСМАНЛИСКАТА ИМПЕРИЈА Еден од историчарите на уметноста што најмногу истражувале за скопската Саат-кула меѓу нашите современици е претседателот на хуманитарната организација Ел Хилал од Скопје, Бехиџудин Шехапи. Негова специјалност се исламската уметност и архитектура, а најголемите истражувања поврзани со кулата ги направил додека работел во Исламската верска заедница и во периодот кога бил директор на Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата. Пред да појдеме кај кулата, свративме кај него да ни ја раскаже нејзината приказна.
“Точното време на нејзината изградба не се знае, но се претпоставува дека била подигната во времето на Кануни Султан Сулејман или во времето на султан Селим Втори, во периодот меѓу 1566 и 1573 г., на возвишението на некогашниот Горен град, кај денешен Бит-пазар, на платото покрај Султан Муратовата џамија. Часовникот за Саат-кулата и мајсторот што требало да се грижи за неа биле донесени од унгарскиот град Сигет, кој во тоа време бил под османлиска окупација”, ни раскажа Шехапи.
Саат-кулите како објекти на исламската профана архитектура имале двојна намена. Секогаш се граделе во непосредна близина на џамиите за да го означуваат времето за молитва, а, истовремено, биле објекти од јавен карактер затоа што секој можел да види и да чуе колку е часот. Скопската е изградена во непосредна близина на Султан Муратовата џамија и, според планот за изградба на џамијата, што се чува во Архивот на музејот Топкапи во Истанбул, е оддалечена на 67 чекори од џамијата. Објаснување зошто била изградена токму покрај таа џамија, ни даде историчарот на уметноста Шехапи.
“Саат-кулите секогаш се граделе кај централната џамија во градот, затоа што таму е најголемата фреквенцијата на луѓе. Не било случајно одбрано местото на Саат-кулата да биде покрај Султан Муратовата џамија. И кулата и џамијата се изградени на возвишението над тогашниот центар на Горниот град. Станува збор за царска џамија, за 4.000 луѓе, со верска гимназија, медреса и два мавзолеја, турбиња”, вели Шехапи.
Архитектонски, кулата е составена од три дела. Првиот дел, каиде, е платформа со квадратна форма, со ѕидови изѕидани од камен, со димензии од 5,5 на 5,5 метри. Вториот дел е со осмоаголна форма и е изѕидан половина од камен, а половина од тули. Третиот дел е во форма на круг и е изграден од тула, на две нивоа. Во долниот дел има галерија, заградена со метална ограда, на двата ката има прозорци, а на врвот завршува со кубе или купола, со форма на турбан. Часовниците биле поставени по еден на четирите страни на светот, на врвот од средниот дел, а механизмот и камбаната биле во двете нивоа под и над галеријата.Првите големи оштетувања кулата ги претрпела во 1689 г. кога австрискиот генерал Пиколомини го запалил Скопје за време на австро-турските војни. Денешниот изглед кулата го добила во XIX век, во 1856 г., кога одново ја изградил мајсторот Хусеин од Дебар.
Последниот османлиски градоначалник на Скопје, Салих Асим-бег, во неговата книга Историја на Скопје и околината запишал дека часовникот повторно почнал да работи во 1902 г. кога бил поправен со делови што биле донесени од Швајцарија.
Но, зошто токму Скопје било одбрано да биде првиот град од Османлиската империја што ќе добие саат-кула?
“Во времето кога била изградена Саат-кулата, Скопје бил град-крстосница, каде што се вкрстувале многу важни патишта од сите четири страни на светот. Бил еден од најпознатите градови во Османлиската империја и долго време го имал статусот на една од метрополите на царството. Токму поради тој статус за негови владетели и бранители биле поставувани најголемите војсководци и најугледните луѓе од османлиското општество”, смета Шехапи.
ЧАСОВНИКОТ ОДЅВОНУВАЛ ДО КУМАНОВО Еден од првите описи на кулата го дава познатиот турски патописец Евлија Челебија, по неговиот престој во Скопје во 1669 г. Во описот што го дава вели дека кулата е веднаш до Хунќар џамија, што на османско-турски јазик значи царева или султанова џамија, а во следните реченици вели дека не видел поубава саат-кула во Османлиската империја.
“Саат-кулата се наоѓа на едно возвишение во Горниот град, во непосредна близина на Хунќар џамија. Кулата е витка и висока, со облик на минаре, а отчукувањето се слуша до градот Куманово, на оддалеченост од еден ден одење. Таа е една од најинтересните градби во Империјата”, запишал прочуениот патописец.
За Саат-кулата зборува и познатиот англиски патописец Едвард Браун, кој престојувал на Балканот во XVII век како лекар. Зборувајќи за Скопје, вели дека најубавата панорама на градот ја видел кога се качил на дрвената Саат-кула, со часовник со ѕвоно.
Најдобриот опис на часовникот го дава познатиот османлиски географ од XVII век Хаџи Калфа, познат и како Ќатип Челеби, кој вели дека часовникот ги отчукувал часовите и во источен и во европски стил, ала турка и ала франга.“Од две страни, саатот ги отчукува ала турка, а часовите се обележани со арапски бројки. Од другите две страни отчукува ала франга, а часовите се обележани со римски бројки. Ѕвонењето се слуша на два часа одење од Скопје, а за часовникот се грижи специјален саатчија”, запишал Хаџи Калфа.Францускиот патописец Филип Дифрен Кане, кој поминал низ Скопје во 1573 г., во неговите белешки забележал: “Овде има јавен саат кој се слуша во целиот град и кој ги отчукува часовите на француски начин. Го донеле од Сигет во Унгарија, а заедно со него го довеле и неговиот мајстор, кој прима добра плата. И покрај тоа што Турците во голема мера ги сакаат часовниците и многу ги ценат, тоа е единствениот јавен часовник во цела Турција”.
Некои преданија говорат дека градителите на скопската Саат-кула наместо ѕвоно за часовници, поставиле црковна камбана, затоа што сметале дека црковните камбани даваат поголем одек и се слушаат подалеку. Според бугарскиот историчар Јордан Иванов, камбаната била донесена од црквата Св. Никола во Свети Николе. Истиот историчар го пренесува и преданието на ќустендилчани, според кое на почетокот на XIX век, по барање на скопскиот паша, била извршена размена на ѕвоната на скопската и на ќустендилската саат-кула. Така, според Иванов, во Скопје била поставена камбана со потивок звук, која не можела да се чуе во сите делови на градот.Интересен податок е дека саат-кулите во Османлиската империја почнуваат да се градат најпрвин во западните делови на царството, а подоцна се појавуваат кон исток. Првите биле изградени во Скопје, Приштина, Мостар и во Сараево, а подоцна се градат во Пловдив, Едрене и во Бурса. Кулите биле многу присутни во европската средновековна архитектура и во времето на ренесансата. Имајќи предвид дека покажувањето на времето е многу битно во секојдневниот живот на муслиманот, османлиите почнуваат бран на изградба на саат-кули. Наоѓаат мајстори од Европа и почнуваат да градат. Само во денешна Македонија изградиле 11 саат-кули.
МАГНЕТ ЗА ПОСЕТИТЕЛИ И покрај славната историја, градот и националните институции и’ го свртеле грбот на скопската Саат-кула. Досега имало неколку иницијативи да се обноват часовниците и да се уреди просторот околу неа, но ниедна од нив не се реализирала.
“Според критериумите, Саат-кулата е еден од неколкуте маркантни споменици во Скопје, какви што се Камениот мост, црквата Св. Пантелејмон и Мустафа-пашината џамија. Државата малку покажува интересирање, а станува збор за еден од симболите на градот. За споменици од тој ранг, мислам дека треба да се грижи државата, бидејќи станува збор за објект со исклучителна вредност. За такви објекти надлежна е националната институција, а не Градскиот завод или општината. Општина Чаир и градот Скопје немаат толкава моќ да можат да се грижат за еден таков споменик со исклучителна вредност”, оценува Шехапи.
Имало повеќе идеи за тоа како да и’ се врати некогашниот сјај на Саат-кулата. Една од визиите е да се постават нови часовници, кулата да се отвори за туристички посети, просторот да се зазелени и да се украси со цветни алеи, а во подножјето да се направи ориентално кафуле.
“Може да се направи амфитеатар, просторот хортикултурно да се оплемени, да се уреди оградата на џамијата, да се стави механизам за да проработи часовникот, а кулата повторно да стане еден од симболите на градот, кој ќе биде обележан на мапите и ќе ги привлекува туристите да дојдат да видат едно место со извонредна глетка на стариот град, старо Скопје. Таква убава платформа, такво возвишение е неверојатно репрезентативно место”, вели Шехапи.
ПТИЧЈА ПЕРСПЕКТИВА Го испивме турскиот чај со кој не’ послужи во неговата канцеларија кај црквата Св. Спас, му се заблагодаривме и тргнавме кон Султан Муратовата џамија. Според договореното, таму требаше да не’ пречека имамот Зекирија Бајрами. Одејќи натаму со колешката Мери Бакалова и фоторепортерот Милан Стрезовски, заклучивме дека сите чувствуваме голема возбуда зашто се приближуваме до кулата што со години не’ повикувала, но никогаш не сме нашле прилика да и` се приближиме.
“Триесет и четири години го чекам овој ден”, му се доверив на имамот Зекирија, кој срдечно нe’ пречека на влезот на Султан Муратовата џамија, на неколку метри од подножјето на Саат-кулата. Не можев да ја сокријам возбудата, гледајќи колку убаво место за починка имало во градот во кој живеам од раѓање, а го откривам дури во третата деценија од животот. Но, зарем не е убаво чувството дека живеете во град кој секогаш има нешто со што пријатно ќе ве изненади?
“Би било убаво да се врати саатот, да се врати изгледот на кулата како некогаш”, ни рече имамот во кусиот разговор на една од клупите, во паузата меѓу големиот петочен намаз и попладневната молитва. Ни раскажа дека не ја памети кулата од времето кога на неа биле часовниците, но оти би бил многу среќен да чуе како повторно го отчукува времето.
“Се распрашував во Швајцарија, најдов часовник што се управува компјутерски, но заедно со монтажата чинеше околу 25.000 швајцарски франци, што се многу пари. Ни требаше долго време да собереме пари само за да ги обновиме тоалетите во дворот на џамијата. Тешко се наоѓаат пари”, ни рече оџа Зекирија.
Пред да тргне да го повика човекот со клучот, уште еднаш нe` препраша дали сме сигурни дека сакаме да се качиме горе, укажувајќи ни дека качувањето е напорно и оти следниот ден ќе не’ болат нозете. Но, набрзо се увери дека ни на крај памет не ни беше да се откажеме, не’ почести со студен сок и го повика неговиот помошник, чичко Лиман Исмаили од Никиштани, кој ги води молитвите од сабота до четврток и е водич на посетителите во кулата. Кај него е клучот. Отклучи и влеговме.
Не може да се опише возбудата кога ќе влезете во мистериозното здание, а првиот впечаток што ни дојде кога погледнавме нагоре беше дека и некаде во Скопје имало скали како скалите од обвивката на црвениот и синиот албум на Битлси.
“Ќе можат ли да не’ издржат скаливе?”, праша нашиот фоторепортер со недоверба.
“Гајле немај. Неодамна дојдоа 20 луѓе од Истанбул, сите од по 100 кила - немај гајле”, не’ охрабруваше дедо Лиман, давајќи инструкции: “Внимавај овде да не си ја чукнеш главата - греда!”, или: “Внимавај да не се сопнеш!”.
Додека се качувавме, ни раскажа дека пред некоја година во кулата се качиле роднини на Тони Блери, ни раскажуваше податоци од историјата на џамијата и на кулата - како вистински професионален туристички водич.
“Овде биле часовниците - по еден на исток, на запад, на север и на југ. Тука била машината. Еве, само ова останало. Тогаш немало вакви”, ни раскажа покажувајќи го часовникот на раката.
Разговорот накусо ни го прекина рингтонот со мелодијата од цртаниот филм Густав. Знаев дека е другар ми Виктор.
“Нема да веруваш кај сум... На Саат-кулата! Така испадна, немав време да те викнам...”, почнав да се правдам и го замолив да се чуеме подоцна. Не сакав да пропуштам нешто и итав час поскоро да ја видам панорамата..
Стигнувањето на местото каде што некогаш стоел механизмот најави дека пристигнуваме во галеријата за набљудување...
И, како да се опише неверојатната глетка што ја нуди бело-портокаловата кула? Да имаше зборови, веќе ќе ги кажел патописецот Едвард Браун, кој некогаш запишал дека тоа е најубавата панорама на градот што ја видел. Наместо да ви пренесуваме впечатоци, тоа нека го сторат фотографиите. Нека бидат јадица и вие да појдете.
Македонија изобилува со богатство од разни видови пеперутки. Од 400 видови пеперутки, колку што се регистрирани во Европа, во Македонија живеат 201, а две третини од нив живеат во долината на Треска
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Природно-научен музеј - Скопје
Сте помислиле ли дека кањонот Матка не завршува со кафе-терасата пред Планинарскиот дом Јовица Гроздановски и дека освен разладување и впечатлив пејзаж за гостите од странство што ги носите таму, зад себе крие предели во кои живеат 174 видови пеперутки?
Можеби и ние немаше да дознаеме, но дознавме благодарение на Гордана Јанакиевска, претседателка на Здружението Крале Марко, која ни ја посочи Матка како уште едно место кое може да биде значајна точка на туристичката мапа на Македонија. По нејзина сугестија го побаравме д-р Владимир Крпач, виш кустос во Природно-научниот музеј во Скопје, чија специјалност се осоликите муви и пеперутките.
ШАРЕНИЛО ОД ВИДОВИ Владимир Крпач веднаш прифати да не’ воведе во светот на пеперутките, но не’ посоветува дека нашата идеја да ни биде водич за да можеме на самото место да ги видиме и да ги фотографираме, не е најразумна.
“Сепак, не е така лесно да се оди на терен за да се видат, бидејќи таму можат да одат само добро обучени луѓе, што знаат да се движат по таков терен, затоа што има змии и други опасности”, ни рече д-р Крпач, укажувајќи дека од друга страна е и подобро што е така, затоа што на тој начин и пеперутките се позаштитени од колекционери и од препродавачи што можат да ги истребат.
Од него разбравме дека кањонот на Треска одамна ги привлекува лепидоптеролозите, научниците што ги истражуваат пеперутките, токму поради нивната разновидност во оваа клисура.
“Главно ги има во шумските ливади, на високопланинските пасишта и на планинските ливади. Од 9 фамилии и вкупно 400 видови дневни паперутки, колку што се регистрирани во Европа, во Македонија има 8 фамилии, 76 родови и досега се регистрирани 201 вид пеперутки. Од нив, 174 се присутни во долината на Треска”, ни раскажа нашиот соговорник.
Меѓу нив има примероци од фамилиите дебелоглави пеперуги, ластовичарки и чурлукари, пулејкасти, бели, шарени, сини и окати пеперуги.
Една од најчестите е Перугастата пеперутка, која живее на отворени сончеви ливади, се храни со нектар и обично лета во поголеми групи, во периодите од април до мај и од јули до септември.
Ластовичарката е препознатлива по опавчињата на долниот дел од крилата, една од најубавите дневни пеперутки од Македонија. Се храни со нектар и живее во сончевите предели.
По својата елегантност особено се истакнува Црниот Аполон, кој можете да го видите во периодот од мај до јуни на тревести ливади и во предели со надморска височина над 2.000 метри.Поликсеновата пеперутка можете да ја видите во карпести места и на ливади на надморска височина од 1.000 метри, во периодот од април до мај.
Една од најпознатите меѓу земјоделците е пеперутката Зелкарка, која е една од најраспространетите пеперутки. Се среќава на отворен простор, во градини и на ливади, напролет и наесен. Се храни со нектар, а додека е во фаза на гасеница се храни од листовите на зелката, по што го добила името.
Пеперутката Планински белец е северномедитерански вид и најчесто се среќава на надморска височина од 300 до 1.800 метри името, по што го добила името. Се појавува во три периоди, од март до август.
Круперовиот белец е источномедитерански вид кој се среќава на надморски височини над 1.000 метри, во периодот од март до септември, а една од најинтересните пеперутки е Мртовечки плашт, која најчесто ја има по рабовите на брезовите шуми, каде што се храни со нектар и растителни сокови.
Меѓу поелегантните се издвојува пеперутката Vanessa atlanta позната и како Адмирал, која е впечатлива по црно-портокаловите шари.
Една од омилените пеперутки на д-р Крпач е Pseudo sahara cingovski, која го добила името по македонскиот научник д-р Јонче Чинговски, кој прв ја открил и се смета за една од позначајните македонски пеперутки.
ИДЕАЛНО ЖИВЕАЛИШТЕ Не можевме, а да не прашаме што е тоа што ја прави долината на Треска подрачје што е толку погодно за живеење на овој вид инсекти.
“Македонија е мала земја, но има високи планини. На нејзината територија се судираат две клими - изменетата медитеранска и континенталната. Мешањето на климите создава услови за мешање на растителниот и животинскиот свет и заедно со високите планини создале идеални услови за создавање ретки видови од растителниот и од животинскиот свет”, ни објасни д-р Владимир.
Во леденото време, пред милиони години, кога почнале да се топат мразовите, пеперутките нашле прибежиште во долината на Треска, каде што имале услови да се сокријат од неповолните атмосферски услови. Тоа им овозможило да имаат каде да престојуваат кога е топло, а богатството на растителниот свет им обезбедило резерви од храна, особено специфични растителни видови, со кои се хранат пеперутките додека се во фаза на гасеници.
“Возрасните пеперутки имаат сурлички, или јазичиња, со кои лижат нектар од разни цветови, а гасениците се хранат само од еден вид растение. За да преживеат, многу е важно да имаат и соодветна храна додека се гасеници”, вели д-р Крпач.
ПРЕДИЗВИК ЗА ИСТРАЖУВАЧИТЕ Првите истражувања на пеперутките од кањонот Матка датираат од времето на Првата светска војна, но и многу години порано, кога големи имиња од науката го истражувале растителниот свет во кањонот на реката Треска. Првите истражувања на пеперутките ги направиле австриските зоолози. Првиот меѓу нив е Виктор Апфелдек, кој во 1887 г. престојувал во Сараево како специјалист за шуми, каде што набргу станува кустос за природа во градскиот музеј. Во една прилика ја посетил Македонија и се заљубил во тоа што го видел. Во периодот од 1906 г. до 1907 г. темелно ги проучувал пеперутките во околината на Скопје, а најмногу се задржал кај село Брезница, во околината на денешната брана Козјак. Резултатите од неговите истражувања ги објавил Ханс Ребел, врвен лепидоптерологот (истражувач на пеперутки), во 1913 г. Во периодот од 1909 г. до 1913 г. пеперутките од Македонија ги привлекле и бугарскиот научник Иван Гуреш и многу германски научници, кои дошле на овие простори како војници на Антантата за време на Првата светска војна. Значајни истражувања направил германскиот научник Ханс Дофлајн, кој во 1921 г. ја објавил книгата Mazedonien, во која на 600 страници пишува за културата, флората и фауната во Македонија, со 280 илустрации на животни и пеперутки.http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4487&EditionID=144&Page=1
Веројатно не сум единствениот, почитувани, кој се чувствувал поразен кога некој во младоста ќе му објавел крај на средбата, дружењето или врската, велејќи: “Ај, прошетај!”. Но, што би била зрелоста, ако не н¢ поучи да не ги трошиме нервите во ситуации што не го заслужуваат тоа, да ни каже дека треба да ги штедиме за моменти кога ќе ни бидат попотребни и да н¢ научи малку повеќе да погледнуваме кон светлата страна на животот.
Така ќе сфатиме дека убавината можеме да ја најдеме и во нештата што понекогаш знаеле да ни го загорчат животот, дека ветерот не е само струење на воздухот што ни носи прав во очите, туку и нешто што може да ни ги наполни едрата и да ни донесе воздух од далечните краишта. Без животната поука не би можеле да видиме дека песочните дождови не се само атмосферска појава што ни ги валка автомобилите и повод за апокалиптични текстови во весниците, туку и нешто што ќе ни ги приближи пустините и ќе ни ги разбуди мечтите или сеќавањата ако сме посетиле некоја нив. Така, годините ќе н¢ подучат и дека изразот “ај, прошетај” не е нешто што треба да нe` нервира и да го доживуваме како пораз, особено не откако постои Google Earth.
Место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите. Научниците сe` уште полемизираат што е Цоцев Камен, но едно е јасно - вреди да се посети
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ
Сте помислиле ли дека еден од овие пеколни денови можете да го поминете во природа, но не на плажа, пиејќи студени пијалаци, меѓу две разладувања во некое од нашите езера. Што велите за еднодневна прошетка во предел настанат од ерупција на некогашни вулкани, далеку од езеро, кој ќе направи да се почувствувате блиски со луѓето од праисторијата коишто живееле на педесетина, стотина километри од вашите домови.
Го запаливме автомобилот и заедно со фоторепортерот Васил Боглев од Австралија и претседателот на македонскиот Центар за карпеста уметност, Душко Алексовски, тргнавме кон Кратово, да го видиме Цоцев Камен, археолошкиот локалитет што познатиот авантурист од Јаху, Ричард Бенгс, го нарече “екстремно жешка базалтна карпа, тешка за искачување, позната по неолитските церемонии на плодноста и виното, чија мистерија почива во тоа што некој решил токму таму да изгради храм”.
На температури од околу 40 Целзиусови степени, нашиот избор можеби ќе ви личи на одење спроти ветерот, но решивме тоа да го направиме и, верувајте, не зажаливме, и покрај тоа што за нашето патување го одбравме еден од најтоплите денови што ни ги донесе летото.
КАМЕНОТ НА МИЛОТО ЧОВЕЧЕ “Цоцев Камен е локалитет што во времето на палеолитот луѓето го користеле како место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и како праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите, Сонцето и Месечината. Во тоа ќе се уверите и самите, а за тоа сведочат и многуте наоди на карпеста уметност што ги откривме во околината на Цоцев Камен”, ни раскажа Алексовски додека патувавме по земјениот пат, откако се исклучивме од патот Куманово-Кратово за да стигнеме до “жешката карпа”.
Додека се движевме по нерамниот земјен пат, по кој, сепак, е попаметно да се оди со теренско возило, ни раскажа многу за културолошкото богатство во долината на Крива Река, но сето тоа како да беше поврзано со Цоцев Камен. Додека откривавме нови и нови вулкански карпи во околината на патот, прашувајќи дали сме блиску, научивме за многуте пештери во кои почиваат траги од животот во праисторијата и за древните градови и храмови по чии траги тргнале многу археолози. По четириесетина минути запревме.
“Оттука ќе одиме пеш, зад дрвјата е Цоцев Камен”, најави Алексоски.
НАСЕЛБА, СВЕТИЛИШТЕ, ОПСЕРВАТОРИЈА... Почетоците на животот во Цоцев Камен, како што ни раскажа нашиот водич, датираат од времето на мезолитот кога луѓето од долината на Крива Река достигнале повисоко културно ниво и почнуваат да се преселуваат од пештерите кон вулканската карпа, каде што граделе лесни живеалишта, еден вид шатори од дрвени греди, гранки и кал, подигнати врз платото покрај камениот блок.
“Сега се наоѓаме пред темелите на еден од тие шатори. Еве ја вратата, влегуваме во живеалиштето. Тука претпоставуваме дека имало дрвена конструкција која била зацврстена во овие издлабени канали и дупки. Гредите биле сплетени со гранки, измачкани со кал, а крововите биле од гранки или од кожи. Тука има столб кој бил врзан за конструкцијата и и’ давал дополнително зацврстување. Браздите што се гледаат околу темелите на колибите служеле за одлевање на водата и за заштита од поплави”, ни раскажа Алексовски.
Патот оттаму не’ води низ два големи камена кои, како што ни објасни, некогаш формирале портал што ги воведувал луѓето во просторот за кој се претпоставува дека бил светилиште.Дека станува збор за портал, како што вели Алексовски, укажуваат дупките во камењата, врз кои, најверојатно, се извишувала дрвена конструкција. Додека се движевме по камената патека, која била расчистена и делумно обновена во 2005 г., со проект на Светската банка, ни го покажа знакот на воловско копито, вдлабнат оддесно во подножјето на процепот низ карпите, кој бил порта на светилиштето. Веднаш зад него се отвора голем простор, свртен кон соседното брдо, на чиј врв се извишуваат камени блокови кои, според досегашните истражувања, се мегалити, или - маркери од камен, кои ја означуваат положбата на Сонцето, Месечината и ѕвездите во деновите на рамноденица, краткоденица и долгоденица.
“Тоа го докажаа и ноќните снимања што ги изврши истражувачка екипа од Франција, предводена од Емили Масон, доктор на науки со диплома од Универзитетот Сорбона во Париз, археолог и историчар во францускиот Национален центар за научни истражувања. Врз основа на тие снимања беше утврдено дека станува збор за древна астрономска опсерваторија, а за тоа сведочат и камените фигури на мегалитите”, вели Алексовски.
Просторот, како што можевме да заклучиме и од нашиот разговор, се одликува со врвна акустика и, според сознанијата на Алексовски, најверојатно се користел за ритуални жртвувања на волови, кои тогашните луѓе ги сметале за свети животни. На тоа, како што вели, укажува и воловското копито што било вбраздено на влезот во светилиштето.
Патот нe` води нагоре, кон следната просторија, издлабена во камениот масив. Дотаму се стигнува по вториот дел од скалите што биле вбраздени во карпата.
Возвишено беше чувството да се искачуваш по карпата со таква леснотија, а радоста е уште поголема ако сте човек што нема алпинистичко искуство. Чувството го прави уште повозвишено помислата дека чекорите таму каде што некогаш чекореле праисториските луѓе, по скали што ги издлабиле токму тие. Но, што ги натерало да одат повисоко?
“Во овој дел, на ова ниво, се случувале обредите што им биле посветени на боговите на виното и на плодноста”, вели Алексовски.
За тоа, како што ни објасни, сведочат камените корита, издлабени во камената просторија, во кои, како што се претпоставува, тогашните свештеници осветувале вино и вода што луѓето ја носеле од блиските реки. Пред расчистувањето во 2005 г., просторот бил делумно затрупан со земја, по што се појавиле коритата. Но, ни тоа не е сe`. Има уште едно ниво, до кое се стигнува по камени скали, каде што доаѓате до највисоката платформа, на чиј ѕид и ден-денес можат да се видат траги од коцкеста фигура што била прицвстена на камениот блок.
Патот нe` одведе назад, кон подножјето на Цоцев Камен, каде што оддесно се двои друг процеп, кој води кон местото каде што бил престолот од кој главатарот ги посматрал Сонцето, Месечината и ѕвездите врз мегалитите. Овој дел, како што ни раскажа Алексовски, бил ексклузивен простор до кој не можел секој да дојде, а за тоа сведочат вертикалните канали што се издлабени зад процепот, низ кој, како што вели, се движела вертикална врата.
Тишината за миг ја распара крикот на еден сокол кој во моментот го надлета просторот каде што се наоѓавме. Силното сонце и нашата заборавност да појдеме на такво патешествие без вода го направија своето. Час, час и половина попладне, решивме да побараме сенка и вода.
Додека се движевме кон автомобилот и додека се договаравме каде да продолжиме со разговорот, нашиот водич ни раскажа дека пропуштаме да се качиме на пострмниот дел на Цоцев Камен, кон запад, кај базенот во кој тогашните луѓе чувале вода. Исто така, ни укажа дека пропуштаме да ги видиме мегалитите и камените цртежи што биле вдлабени и нацртани врз нив. Мала утеха беа издупчените хоризонтални појаси на јужниот ѕид од масивот, за кои ни објасни дека биле дупки во кои се прицврстувале хоризонтални дрвени греди кои, пак, биле носачи за стреите под кои се чувал добитокот.
Тогаш се сетивме да прашаме и за многуте вертикални дупки, со ширина колку една-две тупаници што ќе ги забележите насекаде на повисоките платформи и во околината на скалите што се издлабени во карпата.
“Платформи имало насекаде. Тие им служеле на луѓето од населбата и на стражарите да можат многу брзо да се движат низ Цоцев Камен”, ни објасни Алексовски.
ОСПОРЕНА ВРЕДНОСТ Разговорот го продолживме во првата селска продавница, во ладовината на камените ѕидови и бучавата на стариот фрижидер од кој се послуживме со студени пијалаци. Таму Алексовски ги сподели со нас впечатоците од посетата на Ричард Бенгс, револтот од оспорувањата на вредноста на Цоцев Камен, кои, како што ни рече, потекнуваат од луѓе од врвот на македонските археолози кои тврдат невистини, иако никогаш не биле да го посетат локалитетот.
“Тврдат дека сето тоа е направено за 15 дена, колку што траеше проектот на Светска банка. И самите видовте - може ли толкави простории, кои биле длабени со години и скали со толкав слој патина, кои поминале векови подложни на ерозија, да се создадат за 15 дена? Тоа е злонамерно и неодговорно. Такви тврдења имаше и додека работевме тие 15 дена, кога беше повикана инспекција од Управата за заштита на спомениците на културата. Но, ни тоа не им успеа, зашто додека работевме, со нас постојано беше инспекторот Ѕвонко Николовски, кој беше воодушевен од тоа што го виде и не најде никаква забелешка”, вели Алексовски.
Нашето патешествие заврши во Кратово, во општинскиот Центар за карпеста уметност, каде што пристигнавме по асфалтен пат, кој ви го препорачуваме како подобар пат што води до Цоцев Камен. Од нашиот водич и нашиот домаќин во Центарот, Стевче Доневски, научивме многу за карпестата уметност во Осоговијата и за мистериите на древното време што таа ги крие во себе. Токму таму нека заврши и вашата посета на Цоцев Камен, каде што ќе ја видите изложбата на артефакти што биле пронајдени на локалитетот.http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4460&EditionID=142&Page=1
Скопјанецот Владимир Стојковски десетина години развива технологија за производство на чаши за една употреба направени од 100 проценти природни материјали
Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Дарко МОРАИТОВ
Што велите за чаши што ќе можете да ги изедете откако ќе го испиете пијалакот, што не ја загадуваат околината и што се разградуваат за стотина минути, наместо за стотина години, колку што £ се потребни на почвата да ги разгради пластичните чаши за пијалаци.
“Сето тоа е можно и наскоро ќе го имаме”, вели скопјанецот Владимир Стојковски, кој десетина години развива технологија за производство на чаши за една употреба, направени од 100 проценти природни материјали и се обидува да најде финансиер за неговиот проект.
ИДЕЈА ОД КОРНЕТ Откако транзицијата го оставила без работа, овој електроинженер не мирувал, туку се посветил на нешто што ќе му донесе нова работа. Откако пропаднала неговата фирма, работел како трговски патник на српска компанија што тргува со тетра-пак амбалажа, продолжил во фабрика за кори, кадаифи, корнети, соработувал со млекарници и - таму некаде се родила идејата како да го обедини искуството што го стекнал.
“Еден ден ми текна. Ги имав контактите со млечната индустрија, видов каква амбалажа им треба и што се увезува, видов како се прават корнети и - решив да истражувам. Бев убеден дека ќе успеам да направам амбалажа што ќе биде 100 проценти од природен материјал. Си помислив, ако се прават корнети од брашно, сигурно ќе можам да направам чашки за јогурт од брашно, па дури и тетра-пак од брашно. Почнав да експериментирам и - дојдов до формулата”, ни раскажа Стојковски.
Следниот предизвик, како што вели, бил како да направи чашките да бидат отпорни на висока температура и на влага, за да можат да се користат подолго и во различни услови.
“Нема филозофија. Основната суровина е грубо пченично брашно, меѓу тип 500 и тип 600, има шеќер, масло за готвење и природни екстракти што £ даваат на смесата цврстина и еластичност. Со многу експериментирање успеав да добијам растителни екстракти, кои на чашките им ја даваат отпорноста на влага и топлина”, вели Стојковски.
Првата серија еко-чаши ја произвел во 2003 г., а ја промовирал на Еко-фестивалот во Охрид.
“Луѓето што ги пробаа чашите беа воодушевени. Ги пробуваа со секакви можни пијалаци, со студени, со топли, со пиво, за да видат дали држат пена, со виски, со с¢ што ќе најдеа пред себе. Најголемиот штос беше кога на крајот ќе им речев да си ја изедат чашата”, раскажува.
ТРЧАЊЕ ПО ИНВЕСТИТОР По долги истражувања, во 1998 г. Стојковски сфатил дека ги постигнал перформансите што си ги задал и решил да го заштити производот. Процедурите во Заводот за патенти траеле околу три години, по што добил патент за територијата на Македонија, во период од 10 години. Но, за да може да го продолжи, добил обврска најдоцна до почетокот на последната година да произведе серија што ќе ја даде на натамошни испитувања.“Оттогаш трчам по финансиери, но с¢ уште оди тешко. Единствената помош што ја добив досега беше од Министерството за животна средина и канцеларијата за Локален еколошки акционен план на град Скопје, кои ми помогнаа да произведам една промотивна серија. Нова и последна надеж ми се програмата УНДП и македонската Фондација за развој на мали и средни претпријатија, кои ме поддржаа и со кои деновиве работиме на финансиската конструкција за заем што треба да ми го одобри штедилницата Можности. Но, јас сум непоправлив оптимист и очекувам веќе од 1 јули работата да тргне”, вели Стојковски.
ДОБРИ ЗА ПРИРОДАТА Со производството и со користењето на еко-чашите, како што вели Стојковски, сериозно може да се намали количината на цврстиот отпад. Според податоците до кои дошол кога учествувал во кампањата Стоп за лименките и за пластиката, Македонија месечно троши околу 5.000.000 пластични чаши за јогурт, а само Скопје троши околу 2.000.000 чашки месечно.
Според научните сознанија, на пластичните чаши им се потребни 100 години за да се разградат во земјата. Разградувањето на еко-чашите почнува за 5 минути, кога се изложени на сонце или кога се под влијание на влага.
Таквите својства на еко-чашите, според Стојковски, ќе направат со нивната примена цврстиот отпад да се намали за 20 до 30 отсто, а подоцна, со зголемување на производството, загадувањето да се намали и до 50 отсто. Нивната примена, како што вели, ќе влијае позитивно и на економијата и земјоделството.
“Со производството на еко-чаши ќе им се даде поттик и на земјоделците кои ќе најдат пласман за пченицата. Ако сееле една нива, во иднина ќе можат да засеат три ниви, а истовремено да имаат каде да ја пласираат пченицата. Накусо, ќе има повеќе работа и за земјоделците и за мелничарите, ќе се отворат нови работни места за производство на чашите, добиваме поздрава животна средина и имиџ на еколошка држава”, порачува Стојковски.http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4421&EditionID=141&Page=1