Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ
Сте помислиле ли дека еден од овие пеколни денови можете да го поминете во природа, но не на плажа, пиејќи студени пијалаци, меѓу две разладувања во некое од нашите езера. Што велите за еднодневна прошетка во предел настанат од ерупција на некогашни вулкани, далеку од езеро, кој ќе направи да се почувствувате блиски со луѓето од праисторијата коишто живееле на педесетина, стотина километри од вашите домови.Го запаливме автомобилот и заедно со фоторепортерот Васил Боглев од Австралија и претседателот на македонскиот Центар за карпеста уметност, Душко Алексовски, тргнавме кон Кратово, да го видиме Цоцев Камен, археолошкиот локалитет што познатиот авантурист од Јаху, Ричард Бенгс, го нарече “екстремно жешка базалтна карпа, тешка за искачување, позната по неолитските церемонии на плодноста и виното, чија мистерија почива во тоа што некој решил токму таму да изгради храм”.
На температури од околу 40 Целзиусови степени, нашиот избор можеби ќе ви личи на одење спроти ветерот, но решивме тоа да го направиме и, верувајте, не зажаливме, и покрај тоа што за нашето патување го одбравме еден од најтоплите денови што ни ги донесе летото.КАМЕНОТ НА МИЛОТО ЧОВЕЧЕ “Цоцев Камен е локалитет што во времето на палеолитот луѓето го користеле како место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и како праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите, Сонцето и Месечината. Во тоа ќе се уверите и самите, а за тоа сведочат и многуте наоди на карпеста уметност што ги откривме во околината на Цоцев Камен”, ни раскажа Алексовски додека патувавме по земјениот пат, откако се исклучивме од патот Куманово-Кратово за да стигнеме до “жешката карпа”.
Додека се движевме по нерамниот земјен пат, по кој, сепак, е попаметно да се оди со теренско возило, ни раскажа многу за културолошкото богатство во долината на Крива Река, но сето тоа како да беше поврзано со Цоцев Камен. Додека откривавме нови и нови вулкански карпи во околината на патот, прашувајќи дали сме блиску, научивме за многуте пештери во кои почиваат траги од животот во праисторијата и за древните градови и храмови по чии траги тргнале многу археолози. По четириесетина минути запревме.“Оттука ќе одиме пеш, зад дрвјата е Цоцев Камен”, најави Алексоски.
НАСЕЛБА, СВЕТИЛИШТЕ, ОПСЕРВАТОРИЈА... Почетоците на животот во Цоцев Камен, како што ни раскажа нашиот водич, датираат од времето на мезолитот кога луѓето од долината на Крива Река достигнале повисоко културно ниво и почнуваат да се преселуваат од пештерите кон вулканската карпа, каде што граделе лесни живеалишта, еден вид шатори од дрвени греди, гранки и кал, подигнати врз платото покрај камениот блок.
“Сега се наоѓаме пред темелите на еден од тие шатори. Еве ја вратата, влегуваме во живеалиштето. Тука претпоставуваме дека имало дрвена конструкција која била зацврстена во овие издлабени канали и дупки. Гредите биле сплетени со гранки, измачкани со кал, а крововите биле од гранки или од кожи. Тука има столб кој бил врзан за конструкцијата и и’ давал дополнително зацврстување. Браздите што се гледаат околу темелите на колибите служеле за одлевање на водата и за заштита од поплави”, ни раскажа Алексовски.
Патот оттаму не’ води низ два големи камена кои, како што ни објасни, некогаш формирале портал што ги воведувал луѓето во просторот за кој се претпоставува дека бил светилиште.Дека станува збор за портал, како што вели Алексовски, укажуваат дупките во камењата, врз кои, најверојатно, се извишувала дрвена конструкција. Додека се движевме по камената патека, која била расчистена и делумно обновена во 2005 г., со проект на Светската банка, ни го покажа знакот на воловско копито, вдлабнат оддесно во подножјето на процепот низ карпите, кој бил порта на светилиштето. Веднаш зад него се отвора голем простор, свртен кон соседното брдо, на чиј врв се извишуваат камени блокови кои, според досегашните истражувања, се мегалити, или - маркери од камен, кои ја означуваат положбата на Сонцето, Месечината и ѕвездите во деновите на рамноденица, краткоденица и долгоденица.
“Тоа го докажаа и ноќните снимања што ги изврши истражувачка екипа од Франција, предводена од Емили Масон, доктор на науки со диплома од Универзитетот Сорбона во Париз, археолог и историчар во францускиот Национален центар за научни истражувања. Врз основа на тие снимања беше утврдено дека станува збор за древна астрономска опсерваторија, а за тоа сведочат и камените фигури на мегалитите”, вели Алексовски.Просторот, како што можевме да заклучиме и од нашиот разговор, се одликува со врвна акустика и, според сознанијата на Алексовски, најверојатно се користел за ритуални жртвувања на волови, кои тогашните луѓе ги сметале за свети животни. На тоа, како што вели, укажува и воловското копито што било вбраздено на влезот во светилиштето.
Патот нe` води нагоре, кон следната просторија, издлабена во камениот масив. Дотаму се стигнува по вториот дел од скалите што биле вбраздени во карпата.Возвишено беше чувството да се искачуваш по карпата со таква леснотија, а радоста е уште поголема ако сте човек што нема алпинистичко искуство. Чувството го прави уште повозвишено помислата дека чекорите таму каде што некогаш чекореле праисториските луѓе, по скали што ги издлабиле токму тие. Но, што ги натерало да одат повисоко?
“Во овој дел, на ова ниво, се случувале обредите што им биле посветени на боговите на виното и на плодноста”, вели Алексовски.За тоа, како што ни објасни, сведочат камените корита, издлабени во камената просторија, во кои, како што се претпоставува, тогашните свештеници осветувале вино и вода што луѓето ја носеле од блиските реки. Пред расчистувањето во 2005 г., просторот бил делумно затрупан со земја, по што се појавиле коритата. Но, ни тоа не е сe`. Има уште едно ниво, до кое се стигнува по камени скали, каде што доаѓате до највисоката платформа, на чиј ѕид и ден-денес можат да се видат траги од коцкеста фигура што била прицвстена на камениот блок.
Патот нe` одведе назад, кон подножјето на Цоцев Камен, каде што оддесно се двои друг процеп, кој води кон местото каде што бил престолот од кој главатарот ги посматрал Сонцето, Месечината и ѕвездите врз мегалитите. Овој дел, како што ни раскажа Алексовски, бил ексклузивен простор до кој не можел секој да дојде, а за тоа сведочат вертикалните канали што се издлабени зад процепот, низ кој, како што вели, се движела вертикална врата.Тишината за миг ја распара крикот на еден сокол кој во моментот го надлета просторот каде што се наоѓавме. Силното сонце и нашата заборавност да појдеме на такво патешествие без вода го направија своето. Час, час и половина попладне, решивме да побараме сенка и вода.
Додека се движевме кон автомобилот и додека се договаравме каде да продолжиме со разговорот, нашиот водич ни раскажа дека пропуштаме да се качиме на пострмниот дел на Цоцев Камен, кон запад, кај базенот во кој тогашните луѓе чувале вода. Исто така, ни укажа дека пропуштаме да ги видиме мегалитите и камените цртежи што биле вдлабени и нацртани врз нив. Мала утеха беа издупчените хоризонтални појаси на јужниот ѕид од масивот, за кои ни објасни дека биле дупки во кои се прицврстувале хоризонтални дрвени греди кои, пак, биле носачи за стреите под кои се чувал добитокот.
Тогаш се сетивме да прашаме и за многуте вертикални дупки, со ширина колку една-две тупаници што ќе ги забележите насекаде на повисоките платформи и во околината на скалите што се издлабени во карпата.“Платформи имало насекаде. Тие им служеле на луѓето од населбата и на стражарите да можат многу брзо да се движат низ Цоцев Камен”, ни објасни Алексовски.
ОСПОРЕНА ВРЕДНОСТ Разговорот го продолживме во првата селска продавница, во ладовината на камените ѕидови и бучавата на стариот фрижидер од кој се послуживме со студени пијалаци. Таму Алексовски ги сподели со нас впечатоците од посетата на Ричард Бенгс, револтот од оспорувањата на вредноста на Цоцев Камен, кои, како што ни рече, потекнуваат од луѓе од врвот на македонските археолози кои тврдат невистини, иако никогаш не биле да го посетат локалитетот.“Тврдат дека сето тоа е направено за 15 дена, колку што траеше проектот на Светска банка. И самите видовте - може ли толкави простории, кои биле длабени со години и скали со толкав слој патина, кои поминале векови подложни на ерозија, да се создадат за 15 дена? Тоа е злонамерно и неодговорно. Такви тврдења имаше и додека работевме тие 15 дена, кога беше повикана инспекција од Управата за заштита на спомениците на културата. Но, ни тоа не им успеа, зашто додека работевме, со нас постојано беше инспекторот Ѕвонко Николовски, кој беше воодушевен од тоа што го виде и не најде никаква забелешка”, вели Алексовски.
Нашето патешествие заврши во Кратово, во општинскиот Центар за карпеста уметност, каде што пристигнавме по асфалтен пат, кој ви го препорачуваме како подобар пат што води до Цоцев Камен. Од нашиот водич и нашиот домаќин во Центарот, Стевче Доневски, научивме многу за карпестата уметност во Осоговијата и за мистериите на древното време што таа ги крие во себе. Токму таму нека заврши и вашата посета на Цоцев Камен, каде што ќе ја видите изложбата на артефакти што биле пронајдени на локалитетот.http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4460&EditionID=142&Page=1