Thursday, December 20, 2007

Владичките одежди од Матка

Ателје за изработка на владички одежди со компјутерски управувани машини во манастир од 14 век. Не е фикција - токму таква е работилницата на сестринството од манастирот Успение на Пресвета Богородица во скопска Матка

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ


Сте забележале ли дека многу често меѓу луѓето што немале прилика да посетат некој од македонските манастири, откако во нив се врати монаштвото, често владее впечатокот дека животот таму малку се променил од средниот век до денес? Ако и вие така размислувате, што би рекле за манастири кои меѓусебно комуницираат со електронска пошта, за манастирски келии во кои има пентиум 4 со инк-џет печатач и манастир во кој има работилница со компјутерски управувани машини?


Не брзајте со заклучоците ако ова ви заличи на футуристичка приказна. Такво нешто има на десетина километри од Скопје, во манастирот Успение на Пресвета Богородица во Матка, во ателјето за изработка на свештенички и владички одежди.

"МАЛКУ БЕВМЕ ЗА ЧУВАЊЕ КОЗИ..."

Бевме изненадени кога дознавме за работилницата на сестра Перпетуа, сестра Доротеа и сестра Харитина, затоа што одамна го баравме одговорот кој ги облекува македонските владици и свештеници, од каде ги набавуваат свечените облеки во кои ги гледаме на големите празници и на редовните богослужби. Тргнавме за Матка, за од прва рака да разбереме нешто повеќе.

"Работилницата беше идеја на сестра Перпетуа. Кога го обновивме сестринството, во мај 1998 г., сакавме и нашиот манастир да има своја економија. Се обидовме да чуваме кози, од млекото правевме козјо сирење и јогурт, но се откажавме, затоа што не можевме се' да постигнеме три-четири сестри. Една од идеите беше да направиме работилница за одежди", ни рече сестра Доротеа, која не' пречека во манастирот наместо игуманијата, сестра Перпетуа, која морала да тргне на пат.

На почетокот монахинките не биле сигурни дали ќе успеат да го остварат тоа што го замислиле, но времето ја покажало чудотворноста на волјата и молитвата.

"Бев уплашена, зашто дотогаш воопшто не знаев да шијам. Не знаевме ни кроење, ни шиење - знаевме малку од малку да веземе, колку што сме научиле како девојчиња. Но, со Господ напомош, научивме", ни раскажа сестра Доротеа за почетоците.

Начинот на работа тогаш и сега многу е променет. Ако некогаш се' работеле на рака, денес речиси се е автоматизирано.

"Почнавме со мантии - со одежди за нас, за сестринството, сакајќи да видиме дали тоа ќе може да се развие во работилница. Кога почнувавме, везевме на рака, шиевме поедноставни работи. Фала му на Бога, од пред 4 години веќе шиеме свештенички и владички одежди, а од пред 2 години за везовите користиме компјутерски управувана машина и работиме од голо платно до готови комплети одежди", вели сестра Доротеа.

PROGRAM # 12

Во разговорот ни се придружи и сестра Харитина, најмладата монахинка во сестринството. Како што ни рече сестра Доротеа, со нејзиното доаѓање значително се модернизирал процесот во работилницата, а нејзина обврска се дизајнот и везењето.

"По занимање сум дипломиран информатичар, така што мојата главна работа се програмирањето на машините и дизајнот за одеждите. Користиме специјален софтвер за везење, кој ни помага за исцртување на мотивите и за програмирање на машините за везење", ни раскажа сестра Харитина.

Сакајќи да ни покаже како работи машината, ја вклучи програмата, која на дисплејот беше означена како Program #12.

Иглата почна да го протнува златно-жолтиот свилен конец врз црвениот италијански сатен. Малку по малку почна да се препознава и формата.

"Ова ќе биде средновековен крст, вплетен во кружна плетка. Формите веќе се исцртани со програмирањето, а додатокот на машината ги претвора во инструкции. Софтверот ви дава да одберете начини на везење, но треба да се внимава на машината да не и се зададат наредби што нема да може да ги извезе. Но, и за тоа има решение, ако ги работите дел по дел", ни откри нешто од мајсторијата.

Додека главата и иглата тропаа врз ѓерѓефот со оптегнатото платно, сестра Доротеа ни раскажа дека од платното ќе скројат епитрахил, додатокот како долг свилен шал што го ставаат свештениците над мантијата, кој бил нарачка за манастир во Грција.

ОДЕЖДИ ВО МАТКА, МИТРИ ВО РАЈЧИЦА

Во работилницата, како што ни раскажаа сестра Доротеа и сестра Харитина, главно се изработуваат комплетни одежди за сите сталежи во Македонската православна црква - ѓаконски, свештенички и владички.

"Сега најмногу работиме за Соборниот храм. Претходно правевме одежди за црквата Св. Димитрија, од каде што ни дадоа голема доверба, кога почнувавме со работилницата, кога ни беше најважно. Во тоа време се работевме рачно - немавме ниту една машина. Оттаму ни дадоа материјал, да им сошиеме одежди. Откако видоа како им ги изработивме, беа задоволни, ни порачаа уште и така почнавме се почесто да добиваме порачки", ни раскажа.

Додека разговаравме, заѕвони мобилниот телефон на сестра Доротеа. Како што разбравме од разговорот, сестрите од манастирот во дебарска Рајчица прашуваа нешто за новата одежда на полошко-кумановскиот владика, дедо Кирил.

"Одеждата што е на куклата му ја шиевме на дедо Кирил, а во манастирот во Рајчица се изработуваат митри, капите што ги носат свештениците. За да си одговараат митрите и одеждите колку што е можно повеќе, редовно се договараме со сестрите од Рајчица околу шарите што ги веземе на одеждите", ни откри сестра Харитина.

Накусо поразговаравме и за вкусовите на македонските владици и бевме љубопитни чии одежди се најголем предизвик за сестрите.

Ни открија дека секој владика внимава на различни детали. Европскиот митрополит, господин Пимен, најмногу црпи инспирација од фолклорот, одеждите на струмичкиот владика дедо Наум најмногу наликуваат на одеждите на охридските архиепископи од средновековните фрески, а најхрабар во изборот на боите е дебарско-кичевскиот владика, господин Тимотеј.


ИНСПИРИРАНИ ОД ТРАДИЦИЈАТА

Посакавме да видиме како се исцртува везот во компјутерската програма. На готовите одежди што ги видовме препознавме и некои мотиви што сме ги виделе во македонските храмови и археолошки локалитети, па ја искористивме приликата да поразговараме малку и за дизајнот.

"Уште одамна, додека бев дома, си цртав на рака вплетени шари, од кои подоцна излегуваа крстови. Тоа го правев подолг период, а откако сум овде истото го правам на софтверот за дизајнирање на везовите. Во самите одежди, како во новата одежда на дедо Кирил, во основата има една шара што се повторува. Главно тој мотив го вплетувам зависно од тоа каков облик ми треба. Главно инспирација црпам од македонското црковно и културно наследство, кое го пренесувам преку везот", ни рече сестра Харитина.

"ШИЕМЕ СО МОЛИТВА"

Пред заминување, сакавме да дознаеме и како изгледа еден обичен ден во работилницата. Кога шијат, кога ги извршуваат другите работи во манастирот. Како што ни раскажа сестра Доротеа, додека работат владее непишано правило колку што е можно помалку да разговараат меѓу себе, а работата им тече со молитва. Денот во манастирот почнува со утринските духовни обврски на сестринството, кои обично траат два-три часа. Откако ќе завршат и индивидуалните и соборните молитви, се преминува на физичкиот дел од обврските кон манастирот, послушанието. Живеењето во манастир од сестрите бара да се грижат за уредувањето на дворот, на конаците и да ги извршуваат обврските во кујната, но најголемиот дел од времето за послушанието и го посветуваат на работата на одеждите.

"Во кое било послушание, што и да се работи, се трудиме колку што е можно помалку да зборуваме меѓу себе, освен кога е нужно за нешто да се консултираме или нешто да си подадеме. Додека работиме, секоја за себе кажуваме на глас Исусова молитва. Како што не' поучува светогорскиот старец Паисиј, се трудиме работата да ја извршуваме со љубов спрема оној што ќе ја носи одеждата. Важна е настроеноста тоа што се работи, да се работи со љубов. Затоа е голема и радоста кога имаме можност да видиме како свештеник или владика служи богослужба за толку народ, во одежди што сме ги изработиле во нашата работилница", вели сестра Доротеа.

Не испратија до манастирската капија. Сигурно забележаа колку нашата средба со нивните ракотворби беше љубов на прв поглед. Не ќе да беше случајно што ни подарија за спомен нешто што било изработено во нивното атеље - разделници за книги со мотивот од одеждата на дедо Кирил.


Monday, December 17, 2007

За кого загинаа?

За кого и за што загинале повеќе од 13.000 војници што почиваат на француските и на германските воени гробишта во Битола? Одговорот го даде едноминутно молчење на амбасадорите на Франција и на Германија, кои деновиве заеднички им оддадоа почит на загинатите. Дали во нивниот молк лебдеше пораката - загинаа за да и’ дојде паметот на Европа?

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте забележале ли колку често во весниците среќаваме вести за неексплодирани гранати од Првата светска војна што биле откриени во околината на Битола, Прилеп, Демир Хисар или во Мариово? Гранатите се појавуваат насекаде - под плочникот на градското шеталиште во Битола, под гробиштата во Демир Хисар, под нивите кај битолско Новаци, во дворовите во прилепско Канатларци. Сигурно се прашувате како се нашле таму, како што се прашувате и кој и зошто загинал кога ќе поминете покрај воените гробишта од Првата светска војна во близината на Скопје, во Битола или во Прилеп. Таква мисла долго време тлееше и во нас и, а одговорот, ако е можно да се најде соодветен одговор, ни го дадоа амбасадорите на Франција и на Германија, Бернар Валеро и Ралф Андреас Брет, кои во неделата, по повод германскиот празник Ден на народна жалост, заеднички им оддадоа почест на француските и германските војници, загинати од двете страни на Солунскиот фронт.

ТВРДИНАТА НАД ТУНЕЛОТ

Помирувањето над гробовите беше одличен повод да и’ дадеме приоритет на намерата да ги посетиме француските и германските воени гробишта во Битола. Неснаоѓањето низ битолските улици направи да решиме да ја прескокнеме церемонијата во чест на француските војници. Се упативме директно кон Германските воени гробишта. Мислевме дека и нив ќе биде тешко да ги најдеме, но бевме изненадени кога сфативме дека нашата дестинација била тврдината што сме знаеле отпорано како тврдината над тунелот на излезот од Битола, на патот кон Ресен. Таму го најдовме битолчанецот Миле Петровски, кого Германската амбасада го определила да биде одговорен за одржување на гробиницата.

Проверувајќи дали е се’ подготвено за пречек на делегациите, ни раскажа дека гробницата била подигната во триесеттите години на минатиот век и оти во неа се закопани 3.406 војници што се бореле за Германија за време на Првата светска војна.

"Германската влада сакала да им подигне заедничка гробница на војниците што биле закопани во посебни гробови таму каде што загинале, насекаде по фронтовската линија. Се обратиле до тогашните градски власти на Битола, кои им дале да изберат една од неколкуте локации што ги предложиле. Германците го одбрале ова место и толку биле благодарни, што сакале да некако да му заблагодарат на градот. Така, решиле да му подарат нов механизам за Градскиот саат, кој во тоа време бил расипан. Часовникот и денес одѕвонува и е една од туристичките атракции за германските туристи што доаѓаат да ја посетат Битола", ни раскажа Петровски.
Наместо поединечни гробови за сите војници, архитектите што ја дизајнирале гробницата решиле нивните коски да почиваат заедно во голема кружна површина, а чест да им се оддава заедно над камениот блок, во облик на саркофаг, сместен во просторијата на влезот во гробницата.

"Еднаш годишно Германците им оддаваат почест на загинатите војници, на Денот на мртвите, нешто како што е кај нас Задушница. Празникот беше минатата недела, но ги одложија свеченостите за да можат и годинава да чествуваат заедно со Французите. Порано денот го одбележуваа одделно, но од минатата година решија заедно да им оддаваат почит на војниците и на тој начин да покажат гест на помирување", ни раскажа Петровски.

НА ФРОНТОВСКАТА ЛИНИЈА

Сакајќи да го оставиме да ги направи последните проверки, разговорот го продолживеме со Методија Станиновски, од Битола, кој е задолжен да ги чисти гробиштата. Тој ни раскажа и ни покажа каде гинеле војниците на Централните сили и на Антантата во Битолската околија.

"Како што ми раскажуваа постарите, фронтвската линија била јужно од Битола и на овој дел се протегала од Мариово, преку Пелистер, до Преспа. Многу Французи загинале во Мариово, а најмногу Германци загинале кај Пелистер. Но, не се бореле само Германците и Французите. Кај Цапари има многу гробови на војници што се бореле за Бугарија, која била во сојуз со Германија и Австро-Унгарија. Дедо ми се нашол од француска страна и се борел за Французите и за Србите, како помошник-митралезец. Но, за што се бореле, кога ќе погледнеш денес? Кој победил? Што добиле, што изгубиле?", ни рече Станиновски покажувајќи кон Баба планина.

Во последните мигови од разговорот, непосредно пред да пристигнат делегациите, ни раскажа нешто и за последиците од војувањето.

"Само летоска, за време на големите пожари околу Битола, се активираа околу 50 артилериски гранати што останале закопани од Французите и од Германците. Фронтот бил тука. Затоа луѓето многу често наоѓаат неексплодирани бомби кога градат куќи, кога работат в поле или кога се прекопуваат улиците", ни рече Станиновски.

ПОМИРУВАЊЕ НАД ГРОБОВИТЕ

Неповторлива возбуда беше глетката како француски и германски војници, наоружани, со бајонети на автоматските пушки, стојат едни наспроти други, врз коските на паднатите германски војници од Првата светска војна, како што пред некој час им оддадоа почит и на француските, но не за да се заколат и да си ги ископаат очите, туку за да испратат порака дека ја научиле лекцијата од историјата.

Пораката од Битола, како што ја нарече францускиот амбасадор, Бернар Валеро, треба да му покаже на светот што може да донесе крвопролевањето, а што - простувањето. Резултатот на конфликтите, како што рече, се гробовите на милиони луѓе што загинале во Првата светска војна, а на другата страна е простувањето - чиј резултат е обединета Европа.

"Пораката од Битола е порака за мир, за помирување и за заедничка работа за иднината. За да го создаваме мирот треба да имаме мудрост и храброст. За помирување треба да умееме и да простуваме, а за да умееме заеднички да работиме треба погледот да ни биде свртен кон иднината, а таа иднина има едно име - таа иднина е Европа", рече Валеро.

ЦВЕЌЕ ЗА МОХАМЕД И МОРИН

Не можевме да заминеме без да ги видиме и Француските воени гробишта, особено не откако слушнавме дека таму почиваат повеќе од 13.000 војници. Овојпат лесно ги најдовме, откако ни кажаа да тргнеме на патот кон РЕК.


Ни на крајпамет не ни беше помислата дека покрај Битола почива цел француски град. Како што прочитавме од спомен плочите, поставени на централниот споменик, во гробиштата почиваат 6.166 војници закопани во поединечни гробови и 7.000 солдати што биле закопани во 1921 година во заедничката гробница под споменикот.

Полето со надгробни знаци ве остава без зборови. Што ви преостанува во една таква состојба освен љубопитно да шетате од гроб до гроб, читајќи ги имињата на некогашните војници.. Сте помислиле ли дека таму негде, кај Битола, почиваат француските војници Гаспар Огист, или неговиот другар од ровот, Бен Дауд, дојден некаде од Африка, за да загине на фронт, таму негде кај Меџитлија. Знаат ли роднините на Мохамед Салем или на војникот од соседниот гроб, Морин Тајел, каде почиваат нивните предци? Дошол ли некој од нив некогаш да им стави цвеќе на гробот?

Зар не се Мохамед и Морин момчињата од загубената генерација од романите на Ерих Марија Ремарк, кои од рововите предлагаа наместо државите да војуваат на фронт, победникот да се определи во физичка битка меѓу татковците на нацијата?

Wednesday, November 28, 2007

Кој фрлал пушки в езеро?

Чии биле, кој и зошто ги фрлил старите пушки и кубури што неодамна ги открија нуркачите од охридскиот Клуб за подводни истражувања близу до брегот на стариот дел на Охрид?

Ги паметите ли миговите кога со восхит ги гледавме подводните истражувања на францускиот истражувач Жак Кусто, закотвен некаде по светските мориња и океани со неговиот брод Калипсо? Зарем не останала оттогаш во вас да тлее возбудата што ја носи откривањето на подводниот свет и културното наследство сокриено во длабочините на водата? Таква возбуда сигурно доживеавте и деновиве, кога тим нуркачи, предводени од историчарот Никола Целакоски, открија стотина пушки и кубури од 18 век на 300 метри од месноста Сараиште во стариот дел на Охрид.

МИСТЕРИОЗЕН ПАКЕТ

Нашата желба одблиску да ги набљудуваме истражувањата го доживеа првото разочарување веднаш откако се пробивме по снегот кај Стража, по час и половина лазење со автомобилот. Сакајќи да провери до каде сме, нашиот домаќин, кустосот Никола Целакоски, не’ извести дека нуркањето се одложува.

"Жал ми е што испадна вака - синоќа и овде фати невреме, водата е матна, нема да можеме денеска да работиме", ни рече Целакоски, но на нас остави да решиме дали ќе продолжиме кон Охрид или ќе дојдеме кога ќе продолжат истражувањата.

Решивме да продолжиме, за да не е за џабе мрзнењето на Стража. Бевме сигурни дека и без тоа ќе имаме што да видиме.

Како што се договоривме, Никола веќе не чекаше во Историското одделение на Народниот музеј, сместен во куќата на охридскиот револуционер Христо Узунов.

"Сепак, решивте да дојдете. Добро, барем ќе ги видите пушките и кубурите што ги извадивме досега", ни рече подготвувајќи кафе во неговата канцеларија во Музејот.

Редејќи ги прашањата, бевме нестрпливи што поскоро да ги видиме наодите што ги откриле од почетокот на истражувањата.

Идејата за истражувањето, како што ни рече Целакоски, се родила минатата година, кога охридскиот нуркач Боби Горичан нуркајќи рекреативно открил стари пушки и кубури на околу 300 метри од брегот кај Сараиште. Тогаш ги фатила јанѕата, дали можеби езерото крие уште такви предмети токму на тоа место.

"Еден ден, одејќи на работа, забележав чуден пакет пред вратата на Музејот - нешто завиткано во душек за капење и во најлонски кеси. Ни беше страв да го отвориме, но, сепак, решив да го отворам. Кога го отворив - што ќе видам! Внатре беа завиткани неколку парчиња старо оружје. Во тој момент заѕвони телефонот. Се јави Боби Горичан, ми рече дека тој ги оставил пред Музејот. Ги извадил од езерото утрото пред да оди на работа. Тоа беше момент што долго ќе го паметам", ни раскажа Целакоски.

ЌЕ НАЈДЕМЕ УШТЕ СТО

Помислата дека езерото во себе крие уште оружје не ги оставила мирни ни Целакоски, ни Горичан. Идејата ја споделиле со соработниците од охридскиот Завод за заштита на спомениците и од Клубот за подводни дејности Охрид и од нив добиле поддршка да конкурираат за поддршка од Министерството за култура. Проектот бил прифатен и од 3 ноември годинава нуркачите се под вода.

"Бев сигурен дека ќе се појават уште пушки и кубури. Откако ги откри првите, Боби не престана да нурка, дури и си направи проблеми со здравјето. И тој беше сигурен дека ќе најде уште, а и јас длабоко верувам дека под водата има депо за оружје", вели Целакоски.

Сепак, како што ни откри, на првиот ден од истражувањата забележал трема кај дел од нуркачите, кои биле уплашени да не не најдат ништо ново, знаејќи дека јавноста има големи очекувања од нив, поради големиот одглас во медиумите околу почетокот на истражувањата.

"Во нив видов страв од неуспех, но јас бев сигурен дека ќе откриеме оружје и сигурен сум дека уште ќе најдеме до крајот на проектот. Боби ми рече, дека се плаши да не исцрпил се’, но јас искрено верував и верувам дека ќе најдеме најмалку уште 100 парчиња оружје", вели раководителот на истражувањата.

Така и беше. Само во првите два дена беа откриени дваесетина пушки каранфилки, мартинки, рашак и рога, дваесетина кубури, сабја и делови од огнено оружје. Нуркачите ги откриле на околу 300 метри од брегот кај Сараиште, на длабочина од 6 до 8 метри, подзакопани во слој од тиња од 50 сантиметри. Речиси на истото место, минатата година беа откриени стари пушки од 18 и од 19 век и шлемови од времето на Првата светска војна.

"СУШТИНСКА ЖЕТВА" 1903?

Но, како се нашло оружјето в езеро, кој и зошто го фрлил? Како што ни објасни Целакоски, не може да се даде цврст одговор кој, зошто и зошто токму таму го фрлил оружјето, но има претпоставки кои можат да не’ доведат до некои заклучоци.

"Проучувајќи ја историјата на ВМРО во рамките на охридската организација, досега не сум сретнал документи што укажуваат на нешто што би можело да биде поврзано со оружјето што го откривме. Според моделот и начинот на изработка, оружјето е од 18 век и најверојатно било изработено во дебарските или во тетовските работилници за производство на оружје. Една од претпоставките е дека е фрлено од отоманската војска, која во тоа време го променила системот на вооружување. Од друга страна, може да се претпостави дека станува збор за оружјето што било запленето во времето на Илинденското востание или по задушувањето на востанието. Исто така, во периодот по Илинден во некои села имало акции за разоружување, со кои дел од востаниците го предавале оружјето. Постои веројатност дека оружјето било донесено во Охрид и било фрлено во езерото, во близина на касарната, која тогаш се наоѓала близу до Сараиште", објаснува Целакоски.

Трета претпоставка, како што вели, е дека оружјето го исфрлиле самите охриѓани плашејќи се од претресите што ги спроведувала отоманската власт во времето пред и по Илинденското востание.

"Во тоа време народот во Охридско бил многу вооружен - главно, за самозаштита од разбојнички банди. Бидејќи оружјето и во тоа време било старо, можно е во акциите за доброволно предавање населението да го предавало постарото оружје, колку да прикаже пред властите дека го предало оружјето, а истовремено во домовите зачувало поново оружје. Не ја исклучуваме и таа можност, имајќи го искуството од акцијата за разоружување по конфликтот во 2001 г. кога, според тоа што го пренесуваа телевизиите, се предаваше старо, речиси неупотребливо оружје", вели Целакоски.

ПРЕДИЗВИК ЗА КОНЗЕРВАТОРОТ

Посакавме да видиме што се случува со пушките откако ќе бидат извадени од езерото. Сакајќи да ни покаже од прва рака, нашиот домаќин не’ одведе во Конзерваторската лабораторија на охридскиот Завод и музеј. Одењето таму беше прилика да ја видиме и пушката далјанка, најинтересното откритие од истражувањата. Пушката е долга околу 280 сантиметри и се претпоставува дека се користела на тврдини. Според моделот, најверојатно била произведена во дебарските работилници, и според сознанијата на Целакоски, најверојатно таа и даљанката од Воениот музеј во Белград се единствените зачувани примероци од тој вид во поранешна Југославија.

Го прашавме конзерваторот Климчо Балев каква работа му претстои за и таа да биде како реставрираните кубури што ги видовме во кабинетот на Целакоски.

"Најпрвин треба да се конзервира железниот дел и најдобро ќе биде ако може да се одвои кундакот. Железото најпрво механички се чисти од 'рѓата, а подоцна се конзервира со специјални хемикалии. Откако ќе се направи тоа, би требало да се изработи нов кундак, според моделите на пушки изработени во истата работилница. На крајот од конзервацијата, најверојатно, пушката ќе биде премачкана со уште слој премази за финална конзервација, по што ќе биде подготвена за изложување", ни објасни Климчо.

ПОРАКА ЗА ХРИСТО УЗУНОВ?

За крај, појдовме до Сараиште, за уште еднаш да се навративме на енигмата - кој и зошто го фрлил оружјето кај Сараишче, како што го нарекуваат охриѓани? И - дојдовме до уште едно интересно гледиште.

"Оружјето го откривме во непосредна близина на куќата на Христо Узунов. Во периодот по востанието, додека тој се движел со востаниците низ Македонија, во куќата живеела мајка му, Анастасија Узунова. Не би било чудно да претпоставиме дека можеби на тој начин, фрлајќи го оружјето блиску до неговата куќа, отоманската власт сакала да испрати порака до Христо Узунов и да влее страв во редовите на организацијата, сакајќи да им порача: еве, тука сме, внимавајте што правите. Видете колку е блиску куќата од местото каде што го откривме оружјето! Но, да бидеме искрени, немаме податоци кога било фрлено оружјето - тоа се претпоставки", ни рече Целакоски, покажувајќи ни го местото каде што нуркачите го откриле арсеналот.





Текст: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ

Thursday, November 22, 2007

40

Петок. Имаме милион причини да му се радуваме на петтиот ден. Со душа сме го чекале уште од најраната младост, претчувствувајќи дека зад него ни претстојат два дена кога нема да мораме да се будиме в зори, во 6:30, со продорните тонови на песната за во градинка, што се емитуваше како фон на рубриката Деновиве пред години на Радио Скопје. Сигурно ја паметите и радоста што ни ја носеа петоците неколку години подоцна, кога почнавме да стануваме свесни дека по нив идат два дена кога ќе имаме барем малку повеќе време за дружење со другарите, два дена за жмурки и за камај, и покрај помислата дека в недела повторно ќе треба да довршуваме цртеж по ликовно. Не верувам дека не им се радувавте на петоците и во средношколските денови, знаејќи дека до претстојниот понеделник ни претстојат две ноќи во кои родителите ви дозволуваат продолжен излез за шетање по трендовските кафулиња и дискотеки, или на студентските денови, кога во викендот сте гледале прилика да се оддалечите од работната маса и да испиете неколку пива повеќе од претходните денови.

И чипсот има роден крај

Забележувате ли колку е компирот присутен насекаде околу нас? Сте помислиле каде почнува тој пат?. Можеби на тоа ќе ве потсети оваа берба на компири во кичевското село Ајројца.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Сте помислиле ли колку и во какви се’ комбинации е компирот присутен околу нас, како компирите не’ демнат секаде каде што се движиме, секаде каде што ќе подзастанеме? Толку сме се навикнале на нивната сеприсутност, што воопшто не ни помислуваме каде е почетокот на сето тоа, што имало на трпезата на нашите предци пред бродовите на Колумбо да се вратат од Јужна Америка со новото растение, што го откриле на Андите. Ни на крајпамет не ни е дека пред 1573 година, кога почнале да ги одгледуваат во Шпанија, немало ни пекарски компир, ни помфрит, ни компир салата, рестован компир, компир-манџа, чипс, компир-пире, или компири печени во жар. Компир немало ни за лек, за да ја симнете високата температура.

Тогаш, зарем нема да се шокирате кога наеднаш ќе здогледате вреќи компири наредени како под конец, токму кога со раката посегнувате во кесето со чипс, сакајќи за кратко да го одложите гладот, додека возите за да ги завршите работите што сте ги планирале?

Таков миг за нас беше берењето компири што неодамна го здогледавме, сосем неочекувано, на полето на семејството Раманови во месноста Ајројца кај Кичево, мезејќи чипс на пат накај Скопје.

ТРАКТОРОТ БЕРЕ, ТРАКТОРОТ ПАКУВА

"Аирлија работа, што се случува овде?", љубопитно ги прашавме домаќините, воодушевени од глетката.

"Береме компири. Ајде на помош!?", веднаш го прифатија разговорот, но не’ замолија да не бараме да се претставуваат и да не ги фотографираме.

Да имавме повеќе време можеби и ќе прифатевме да помогнеме, затоа само ги замоливме ни раскажат што прават и како се берат компири.

Сезоната за берење на компирите, како што ни рекоа, почнува на 15 октомври, но годинава поради врнежливото време морале да почнат подоцна. Сакавме да дознаеме каков бил годинава родот, што треба да се направи за да се добие толку големи компири, какви сорти компири садат кичевчани и каков ангажман бара од земјоделците компирот.

Ни раскажаа дека годинава била погодна за компирите, затоа што немало многу врнежи, а многу вода може само да го расипе родот.

Разговорот го почнавме од крајот, па ги прашавме и за почетокот - што треба да се направи за да се одгледаат толкави компири.

"Напролет се садат ситни компирчиња, компир за расад. По две-три недели изникнуваат, а по неколку недели почнува обработувањето на браздите и наводнувањето. Ако сакате да добиете крупен и квалитетен компир, не смеете да се претерувате со наводнувањето", ни раскажа накусо Смајо, пред да го запали тракторот за да ги извади компирите од следната бразда.

Другите членови од семејството ни објаснија дека машината што е прикачена на тракторот ги подигнува компирите од под земја, а другиот дел од работата се врши рачно.

"Ние одиме зад тракторот и рачно ги ставаме во вреќи компирите што ќе ги извади машината. Има и машини, како тракторот на соседите, што прават се’ - ги откопуваат компирите, ги чистат од земја, ги требат од камења, ги сортираат и ги пакуваат во вреќи, но, и вака се може", ни рекоа Раманови.

Во нивното поле се сади исклучиво компир од сортата агрија. Таквиот компир, како што ни рекоа, е омилена сорта на кичевските земјоделци, а задоволни се и купувачите.

"Агријата е побел и е одличен за варење. Пробајте го во компир манџа или направете помфрит - ќе се уверите", ни порачаа жените од фамилијата Раманови.

КОМПИРИТЕ РАСТАТ НА ДРВО

Впечатливата глетка не не’ остави рамнодушни. Сознанието дека првпат гледаме берба на компири токму кога сме раситниле неколку десетки од животот не’ одведе до помислата дали нашите деца воопшто ќе знаат како и каде растат компирите, штом ние толку сме се оддалечиле од земјата и од природата. Бевме љубопитни и се распрашавме во една од детските градинки во Скопје.

Замоливме една од воспитувачките да ги праша децата од средната група дали знаат каде растат компирите.

"Прашавме осум деца и добивме четири различни одговори. Две одговорија дека компирите растат на нива, две одговорија на трева, две рекоа внатре, во земјата, а две мислат дека компирите растат на дрво", ни рече воспитувачката, соопштувајќи ги резулататите.


Thursday, November 15, 2007

Кралство на стомните

Кичевското село Вранештица, навидум, е само уште едно македонско село со куќи наредени на неколку ридови. Но, по едно се разликува од другите. Некогаш таму имало 200 грнчарски работилници, а и денес таму живе најголемата грнчарска заедница во Македонија.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Ги има насекаде. Покрај автопат, на пазарите за зеленчук и овошје, во националните ресторани што внимаваат на својот имиџ, во дуќанчињата со сувенири, на панаѓурите покрај манастирите за време на големите празници. Грниња, тавчиња, стомни, бокалчиња, тави, црепни, дулиња, ѓумчиња, пепелници.. Сигурно сте ги забележале и сигурно барем еднаш ве потсетиле дека калта не е само лош спомен што ве опоменува да внимавате како излегувате од автомобилот во дождливите денови, за да не си ги извалкате чевлите. Сигурно барем еднаш кога сте ги здогледале ви донеле топлина на срцето, носејќи бран спомени на огништата на вашите предци, на вкусот од јадењата на вашите баби, на ладот што ви го дала водата од стомните и дулињата, ако некогаш сте ожеднеле лете на село. Сигурно барем еднаш сте се запрашале од каде доаѓаат, кој ги прави стомните и бардињата. Распрашајте се кај продавачите додека чекате вашите пријатели од странство да си одберат нешто - најчестиот одговор сигурно ќе биде: грнчарите од Вранештица, кралството на стомните.

СЕЛО НА 200 ГРНЧАРИ

Решивме да појдеме и да видиме зошто токму Вранештица некогаш имала 200 грнчари, зошто и денес таму живее најголемата грнчарска колонија во Македонија, кои се грнчарите што покрај занаетот на претците фатиле чекор и со иднината, продавајќи ги своите производи и преку он-лајн каталог на интернет.

Изборот падна да појдеме на работилницата на Слободан Столески, чие име го одбравме по случаен избор од списокот со дваесетината активни грнчари од здружението Грнчар од Вранештица, објавен на веб-страницата www.vranestica-grncar.org .

"Некогаш во секоја куќа имало по еден грнчар. Прошетајте по селово и ќе видите - во секој двор има барем по една фурна за печење грнчарски ракотворби. Нема да згрешам ако кажам - двесте куќи, двесте работилници", ни рече Слободан, кој не’ пречека на сретсело, кај поштата.

Фурните што ги видовме одејќи накај куќата на Столески, потврдија дека е вистина тоа што ни го кажа. По минута-две одење стигнавме. Токму кога го почувствувавме студот што ни го најави шалт-таблата во автомобилот, покажувајќи 8.5 Целзиусови степени, влеговме во малата куќичка покрај домот на Слободан. Бевме изненадени од првата глетка, зашто не очекувавме дека веднаш зад вратата почнува другиот свет, светот што во кој се крие одговорот на нашата загатка.

ГРНЧАРИ ОД ПРАДЕДО, ОД ЧУКУНДЕДО..

Додека се адаптиравме на топлината од распалениот шпорет на дрва, почнавме да ги редиме прашањата. Зошто токму во Вранештица има толку многу грнчари, зошто Вранештица ја бие глас дека е кралството на стомните, како почнало сето тоа..

"Никој од селово не може да ви каже кога и како почнале луѓето да работат со глина, да ја обработуваат на колце, да прават црепни од земја. Прашајте ги и најстарите, ќе ви речат дека на тоа не знаеле да им одговорат ни нивните прабаби и прадедовци", ни рече Слободан.

Додека ловевме впечатоци разледувајќи наоколу, седнати на ниски столчиња и троножци, ни кажа дека селото изобилува со квалитетна глина, која ја вадат два пати годишно од три наоѓалишта во подножјето на ридовите.



Одговор немаше ни тетката на Слободан, баба Горица, која ни се придружи нешто подоцна, љубопитна да види кои се гостите.

"Ууу, замандан. Дедо, прадедо, чукундедо - никој не знаеше кога почнало", ни рече баба Горица, повторувајќи го турцизмот, сакајќи да каже од пред којзнае колку време.

Дека грнчарството во Вранештица го имало од памтивек, како што ни кажа Слободан, сведочат и некоклуте антички врчви што биле откриени на еден од блиските ридови околу селото.

"Грнчарите беа насекаде околу мене, па така и јас станав грнчар. Занаетот го учев од татко ми, но секој што сака да научи ќе си најде учител. Така и прадедо ми, кој бил дојден домазет, од друго село - научил, кога видел дека и од тоа може да се живее", ни раскажа.

РАЦЕТЕ ЗБОРУВААТ СО ГЛИНАТА

Работилницата на Слободан е мала, но и покрај тоа не ви ги остава очите мирни. Милион прашања ве демнат во петнаесетината квадратни метри, додека ги разгледувате грнињата наредени врз плочата на шпоретот, закачени на клинци на гредите од таванот, оставени на полиците околу грнчарското тркало, машината за мелење глина и стариот радио-касетофон извалкан од глина.

"Занаетот се пренесува од колено на колено, но и времето бара да експериментираш, да учиш нови форми, да се приспособуваш на барањата на муштериите. Но, школата си има свој пат, кој не може да се прескокне, ако сакаш да станеш добар мајстор", ни раскажа Столески ставајќи грутка глина врз горниот дел од тркалото, чашката.

Сакајќи да ни објасни на дело како се станува мајстор, почна да ни ги покажува формите што треба да ги совлада младиот грнчар, што треба да научи за да биде калфа и кои се формите што ги знаат само мајсторите.

"Главно е да ги научиш рацете да зборуваат со глината. Да ги научиш кога колку треба да бидат намокрени, кога колку треба да го истенчат ѕидот. Но не е се’ во рацете. Треба да знаеш и колцето да го управуваш - кога да забрзаш, кога да подзапреш", ни откри дел од мајсторијата.

Најмладите грнчари, како што дознавме, почнуваат од наједноставните форми, со најдебели и со најниски ѕидови. Обично тоа се ваганчиња и пепелници.

"Тоа ќе го научат, но една од првите работи што треба да ја научат е како да го извадат ваганчето од чашката", ни рече домаќинката, која ни се придружи за да не’ послужи со кафе.

Тогаш научивме дека готовото грне, стомна или тава, тешко се одлепуваат од чашката, па единствениот начин да се извадат е со засекување на дното со тенок конец. Но, и тоа не е доволно.

"Ако не ти се рацете навикнати на глината, многу лесно ќе ја згмечиш стомната кога сакаш да ја преместиш. Колку поширок е отворот горе, толку потешко е да се премести грнето или стомната. Дај му, нека проба самиот", инсистираше домаќинката.


Се обидовме и навистина е така. Доволно е само малку да притиснете со дланките за да видите дека лесно би можеле да ја расипете убавата форма што ја истегнал мајсторот од грутката глина што предмалку ја ставил на тркалото. Но, тука ќе ја почувствувате и убавата страна на калта поради која денот знае да ви го тргне наопаку, особено ако ви ги извалка чевлите додека брзате на некаков состанок.

ТАВА ЗА ДВЕ ТАВИ ПЧЕНКА

Свесни дека мајсторлакот не можеме да го научиме за неколку часа, разговорот го свртевме на живеачката. Домаќините ни раскажаа дека некогаш од грнчарството се живеело многу добро, трудот се исплатувал, а и домаќинствата многу повеќе користеле земјени работи.

"Не така одамна, имало времиња кога секој мајстор правел по 5.000 стомни само за Дуовден. Денес правиме по 500. Некогаш за секој поголем празник секој секому раздавал по нешто од земја - ситно, големо - важно да е од земја. Некогаш за една тава грнчарите земале две тави жито, две тави пченка - денес е поинаку. Денес колку што можеме ќе продадеме по пазарите, по панаѓурите, но не може да се живее само од тоа", ни рече Слободан, објаснувајќи зошто истовремено работи и во локалната самоуправа на Вранештица.

Пред да заминеме посакавме да ги видиме фурните во кои ги пече готовите производи.

"Ги видовте грнињата на шпоретот, на гредите, на полиците. Таму се сушат неколку денови. За да може да се печат треба целосно да се исушат, а најлесно ќе видиш дали се суви со грепкање со нокт по ѕидовите. Кога ќе биде звукот чист и гласен, тогаш се подготвени за печење. И тука треба мајсторија, зашто лесно може на крај да се расипе работата, па место црвенкасти да извадиш зелени стомни", ни рече на испраќање.

Тука се надоврза и домаќинката, која инсистираше да напишеме дека и жените имаат голем удел во работата. Нивната мајсторија се шарите и сликите што се нанесуваат пред печењето, а и работата не би течела глатко ако не се тука да подадат нешто, или колку да ги поткренат садовите од колцето.



Токму кога се поздравивме, дојде Филип, внук на Столески, со билтенот за спортска прогноза в раце. Вели, грнчарството не е за младите.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=25&tabid=172&EditionID=161&ArticleID=5031&Page=1