Thursday, November 15, 2007

Кралство на стомните

Кичевското село Вранештица, навидум, е само уште едно македонско село со куќи наредени на неколку ридови. Но, по едно се разликува од другите. Некогаш таму имало 200 грнчарски работилници, а и денес таму живе најголемата грнчарска заедница во Македонија.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Ги има насекаде. Покрај автопат, на пазарите за зеленчук и овошје, во националните ресторани што внимаваат на својот имиџ, во дуќанчињата со сувенири, на панаѓурите покрај манастирите за време на големите празници. Грниња, тавчиња, стомни, бокалчиња, тави, црепни, дулиња, ѓумчиња, пепелници.. Сигурно сте ги забележале и сигурно барем еднаш ве потсетиле дека калта не е само лош спомен што ве опоменува да внимавате како излегувате од автомобилот во дождливите денови, за да не си ги извалкате чевлите. Сигурно барем еднаш кога сте ги здогледале ви донеле топлина на срцето, носејќи бран спомени на огништата на вашите предци, на вкусот од јадењата на вашите баби, на ладот што ви го дала водата од стомните и дулињата, ако некогаш сте ожеднеле лете на село. Сигурно барем еднаш сте се запрашале од каде доаѓаат, кој ги прави стомните и бардињата. Распрашајте се кај продавачите додека чекате вашите пријатели од странство да си одберат нешто - најчестиот одговор сигурно ќе биде: грнчарите од Вранештица, кралството на стомните.

СЕЛО НА 200 ГРНЧАРИ

Решивме да појдеме и да видиме зошто токму Вранештица некогаш имала 200 грнчари, зошто и денес таму живее најголемата грнчарска колонија во Македонија, кои се грнчарите што покрај занаетот на претците фатиле чекор и со иднината, продавајќи ги своите производи и преку он-лајн каталог на интернет.

Изборот падна да појдеме на работилницата на Слободан Столески, чие име го одбравме по случаен избор од списокот со дваесетината активни грнчари од здружението Грнчар од Вранештица, објавен на веб-страницата www.vranestica-grncar.org .

"Некогаш во секоја куќа имало по еден грнчар. Прошетајте по селово и ќе видите - во секој двор има барем по една фурна за печење грнчарски ракотворби. Нема да згрешам ако кажам - двесте куќи, двесте работилници", ни рече Слободан, кој не’ пречека на сретсело, кај поштата.

Фурните што ги видовме одејќи накај куќата на Столески, потврдија дека е вистина тоа што ни го кажа. По минута-две одење стигнавме. Токму кога го почувствувавме студот што ни го најави шалт-таблата во автомобилот, покажувајќи 8.5 Целзиусови степени, влеговме во малата куќичка покрај домот на Слободан. Бевме изненадени од првата глетка, зашто не очекувавме дека веднаш зад вратата почнува другиот свет, светот што во кој се крие одговорот на нашата загатка.

ГРНЧАРИ ОД ПРАДЕДО, ОД ЧУКУНДЕДО..

Додека се адаптиравме на топлината од распалениот шпорет на дрва, почнавме да ги редиме прашањата. Зошто токму во Вранештица има толку многу грнчари, зошто Вранештица ја бие глас дека е кралството на стомните, како почнало сето тоа..

"Никој од селово не може да ви каже кога и како почнале луѓето да работат со глина, да ја обработуваат на колце, да прават црепни од земја. Прашајте ги и најстарите, ќе ви речат дека на тоа не знаеле да им одговорат ни нивните прабаби и прадедовци", ни рече Слободан.

Додека ловевме впечатоци разледувајќи наоколу, седнати на ниски столчиња и троножци, ни кажа дека селото изобилува со квалитетна глина, која ја вадат два пати годишно од три наоѓалишта во подножјето на ридовите.



Одговор немаше ни тетката на Слободан, баба Горица, која ни се придружи нешто подоцна, љубопитна да види кои се гостите.

"Ууу, замандан. Дедо, прадедо, чукундедо - никој не знаеше кога почнало", ни рече баба Горица, повторувајќи го турцизмот, сакајќи да каже од пред којзнае колку време.

Дека грнчарството во Вранештица го имало од памтивек, како што ни кажа Слободан, сведочат и некоклуте антички врчви што биле откриени на еден од блиските ридови околу селото.

"Грнчарите беа насекаде околу мене, па така и јас станав грнчар. Занаетот го учев од татко ми, но секој што сака да научи ќе си најде учител. Така и прадедо ми, кој бил дојден домазет, од друго село - научил, кога видел дека и од тоа може да се живее", ни раскажа.

РАЦЕТЕ ЗБОРУВААТ СО ГЛИНАТА

Работилницата на Слободан е мала, но и покрај тоа не ви ги остава очите мирни. Милион прашања ве демнат во петнаесетината квадратни метри, додека ги разгледувате грнињата наредени врз плочата на шпоретот, закачени на клинци на гредите од таванот, оставени на полиците околу грнчарското тркало, машината за мелење глина и стариот радио-касетофон извалкан од глина.

"Занаетот се пренесува од колено на колено, но и времето бара да експериментираш, да учиш нови форми, да се приспособуваш на барањата на муштериите. Но, школата си има свој пат, кој не може да се прескокне, ако сакаш да станеш добар мајстор", ни раскажа Столески ставајќи грутка глина врз горниот дел од тркалото, чашката.

Сакајќи да ни објасни на дело како се станува мајстор, почна да ни ги покажува формите што треба да ги совлада младиот грнчар, што треба да научи за да биде калфа и кои се формите што ги знаат само мајсторите.

"Главно е да ги научиш рацете да зборуваат со глината. Да ги научиш кога колку треба да бидат намокрени, кога колку треба да го истенчат ѕидот. Но не е се’ во рацете. Треба да знаеш и колцето да го управуваш - кога да забрзаш, кога да подзапреш", ни откри дел од мајсторијата.

Најмладите грнчари, како што дознавме, почнуваат од наједноставните форми, со најдебели и со најниски ѕидови. Обично тоа се ваганчиња и пепелници.

"Тоа ќе го научат, но една од првите работи што треба да ја научат е како да го извадат ваганчето од чашката", ни рече домаќинката, која ни се придружи за да не’ послужи со кафе.

Тогаш научивме дека готовото грне, стомна или тава, тешко се одлепуваат од чашката, па единствениот начин да се извадат е со засекување на дното со тенок конец. Но, и тоа не е доволно.

"Ако не ти се рацете навикнати на глината, многу лесно ќе ја згмечиш стомната кога сакаш да ја преместиш. Колку поширок е отворот горе, толку потешко е да се премести грнето или стомната. Дај му, нека проба самиот", инсистираше домаќинката.


Се обидовме и навистина е така. Доволно е само малку да притиснете со дланките за да видите дека лесно би можеле да ја расипете убавата форма што ја истегнал мајсторот од грутката глина што предмалку ја ставил на тркалото. Но, тука ќе ја почувствувате и убавата страна на калта поради која денот знае да ви го тргне наопаку, особено ако ви ги извалка чевлите додека брзате на некаков состанок.

ТАВА ЗА ДВЕ ТАВИ ПЧЕНКА

Свесни дека мајсторлакот не можеме да го научиме за неколку часа, разговорот го свртевме на живеачката. Домаќините ни раскажаа дека некогаш од грнчарството се живеело многу добро, трудот се исплатувал, а и домаќинствата многу повеќе користеле земјени работи.

"Не така одамна, имало времиња кога секој мајстор правел по 5.000 стомни само за Дуовден. Денес правиме по 500. Некогаш за секој поголем празник секој секому раздавал по нешто од земја - ситно, големо - важно да е од земја. Некогаш за една тава грнчарите земале две тави жито, две тави пченка - денес е поинаку. Денес колку што можеме ќе продадеме по пазарите, по панаѓурите, но не може да се живее само од тоа", ни рече Слободан, објаснувајќи зошто истовремено работи и во локалната самоуправа на Вранештица.

Пред да заминеме посакавме да ги видиме фурните во кои ги пече готовите производи.

"Ги видовте грнињата на шпоретот, на гредите, на полиците. Таму се сушат неколку денови. За да може да се печат треба целосно да се исушат, а најлесно ќе видиш дали се суви со грепкање со нокт по ѕидовите. Кога ќе биде звукот чист и гласен, тогаш се подготвени за печење. И тука треба мајсторија, зашто лесно може на крај да се расипе работата, па место црвенкасти да извадиш зелени стомни", ни рече на испраќање.

Тука се надоврза и домаќинката, која инсистираше да напишеме дека и жените имаат голем удел во работата. Нивната мајсторија се шарите и сликите што се нанесуваат пред печењето, а и работата не би течела глатко ако не се тука да подадат нешто, или колку да ги поткренат садовите од колцето.



Токму кога се поздравивме, дојде Филип, внук на Столески, со билтенот за спортска прогноза в раце. Вели, грнчарството не е за младите.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=25&tabid=172&EditionID=161&ArticleID=5031&Page=1

No comments: