Thursday, June 28, 2007

Цоцев камен

Место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите. Научниците сe` уште полемизираат што е Цоцев Камен, но едно е јасно - вреди да се посети

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ

Сте помислиле ли дека еден од овие пеколни денови можете да го поминете во природа, но не на плажа, пиејќи студени пијалаци, меѓу две разладувања во некое од нашите езера. Што велите за еднодневна прошетка во предел настанат од ерупција на некогашни вулкани, далеку од езеро, кој ќе направи да се почувствувате блиски со луѓето од праисторијата коишто живееле на педесетина, стотина километри од вашите домови.

Го запаливме автомобилот и заедно со фоторепортерот Васил Боглев од Австралија и претседателот на македонскиот Центар за карпеста уметност, Душко Алексовски, тргнавме кон Кратово, да го видиме Цоцев Камен, археолошкиот локалитет што познатиот авантурист од Јаху, Ричард Бенгс, го нарече “екстремно жешка базалтна карпа, тешка за искачување, позната по неолитските церемонии на плодноста и виното, чија мистерија почива во тоа што некој решил токму таму да изгради храм”.

На температури од околу 40 Целзиусови степени, нашиот избор можеби ќе ви личи на одење спроти ветерот, но решивме тоа да го направиме и, верувајте, не зажаливме, и покрај тоа што за нашето патување го одбравме еден од најтоплите денови што ни ги донесе летото.

КАМЕНОТ НА МИЛОТО ЧОВЕЧЕ “Цоцев Камен е локалитет што во времето на палеолитот луѓето го користеле како место за живеење, храм со платформа за ритуални жртвувања и како праисториска опсерваторија за набљудување на ѕвездите, Сонцето и Месечината. Во тоа ќе се уверите и самите, а за тоа сведочат и многуте наоди на карпеста уметност што ги откривме во околината на Цоцев Камен”, ни раскажа Алексовски додека патувавме по земјениот пат, откако се исклучивме од патот Куманово-Кратово за да стигнеме до “жешката карпа”.

Додека се движевме по нерамниот земјен пат, по кој, сепак, е попаметно да се оди со теренско возило, ни раскажа многу за културолошкото богатство во долината на Крива Река, но сето тоа како да беше поврзано со Цоцев Камен. Додека откривавме нови и нови вулкански карпи во околината на патот, прашувајќи дали сме блиску, научивме за многуте пештери во кои почиваат траги од животот во праисторијата и за древните градови и храмови по чии траги тргнале многу археолози. По четириесетина минути запревме.

“Оттука ќе одиме пеш, зад дрвјата е Цоцев Камен”, најави Алексоски.

НАСЕЛБА, СВЕТИЛИШТЕ, ОПСЕРВАТОРИЈА... Почетоците на животот во Цоцев Камен, како што ни раскажа нашиот водич, датираат од времето на мезолитот кога луѓето од долината на Крива Река достигнале повисоко културно ниво и почнуваат да се преселуваат од пештерите кон вулканската карпа, каде што граделе лесни живеалишта, еден вид шатори од дрвени греди, гранки и кал, подигнати врз платото покрај камениот блок.

“Сега се наоѓаме пред темелите на еден од тие шатори. Еве ја вратата, влегуваме во живеалиштето. Тука претпоставуваме дека имало дрвена конструкција која била зацврстена во овие издлабени канали и дупки. Гредите биле сплетени со гранки, измачкани со кал, а крововите биле од гранки или од кожи. Тука има столб кој бил врзан за конструкцијата и и’ давал дополнително зацврстување. Браздите што се гледаат околу темелите на колибите служеле за одлевање на водата и за заштита од поплави”, ни раскажа Алексовски.

Патот оттаму не’ води низ два големи камена кои, како што ни објасни, некогаш формирале портал што ги воведувал луѓето во просторот за кој се претпоставува дека бил светилиште.


Дека станува збор за портал, како што вели Алексовски, укажуваат дупките во камењата, врз кои, најверојатно, се извишувала дрвена конструкција. Додека се движевме по камената патека, која била расчистена и делумно обновена во 2005 г., со проект на Светската банка, ни го покажа знакот на воловско копито, вдлабнат оддесно во подножјето на процепот низ карпите, кој бил порта на светилиштето. Веднаш зад него се отвора голем простор, свртен кон соседното брдо, на чиј врв се извишуваат камени блокови кои, според досегашните истражувања, се мегалити, или - маркери од камен, кои ја означуваат положбата на Сонцето, Месечината и ѕвездите во деновите на рамноденица, краткоденица и долгоденица.

“Тоа го докажаа и ноќните снимања што ги изврши истражувачка екипа од Франција, предводена од Емили Масон, доктор на науки со диплома од Универзитетот Сорбона во Париз, археолог и историчар во францускиот Национален центар за научни истражувања. Врз основа на тие снимања беше утврдено дека станува збор за древна астрономска опсерваторија, а за тоа сведочат и камените фигури на мегалитите”, вели Алексовски.

Просторот, како што можевме да заклучиме и од нашиот разговор, се одликува со врвна акустика и, според сознанијата на Алексовски, најверојатно се користел за ритуални жртвувања на волови, кои тогашните луѓе ги сметале за свети животни. На тоа, како што вели, укажува и воловското копито што било вбраздено на влезот во светилиштето.

Патот нe` води нагоре, кон следната просторија, издлабена во камениот масив. Дотаму се стигнува по вториот дел од скалите што биле вбраздени во карпата.

Возвишено беше чувството да се искачуваш по карпата со таква леснотија, а радоста е уште поголема ако сте човек што нема алпинистичко искуство. Чувството го прави уште повозвишено помислата дека чекорите таму каде што некогаш чекореле праисториските луѓе, по скали што ги издлабиле токму тие. Но, што ги натерало да одат повисоко?

“Во овој дел, на ова ниво, се случувале обредите што им биле посветени на боговите на виното и на плодноста”, вели Алексовски.

За тоа, како што ни објасни, сведочат камените корита, издлабени во камената просторија, во кои, како што се претпоставува, тогашните свештеници осветувале вино и вода што луѓето ја носеле од блиските реки. Пред расчистувањето во 2005 г., просторот бил делумно затрупан со земја, по што се појавиле коритата. Но, ни тоа не е сe`. Има уште едно ниво, до кое се стигнува по камени скали, каде што доаѓате до највисоката платформа, на чиј ѕид и ден-денес можат да се видат траги од коцкеста фигура што била прицвстена на камениот блок.

Патот нe` одведе назад, кон подножјето на Цоцев Камен, каде што оддесно се двои друг процеп, кој води кон местото каде што бил престолот од кој главатарот ги посматрал Сонцето, Месечината и ѕвездите врз мегалитите. Овој дел, како што ни раскажа Алексовски, бил ексклузивен простор до кој не можел секој да дојде, а за тоа сведочат вертикалните канали што се издлабени зад процепот, низ кој, како што вели, се движела вертикална врата.

Тишината за миг ја распара крикот на еден сокол кој во моментот го надлета просторот каде што се наоѓавме. Силното сонце и нашата заборавност да појдеме на такво патешествие без вода го направија своето. Час, час и половина попладне, решивме да побараме сенка и вода.

Додека се движевме кон автомобилот и додека се договаравме каде да продолжиме со разговорот, нашиот водич ни раскажа дека пропуштаме да се качиме на пострмниот дел на Цоцев Камен, кон запад, кај базенот во кој тогашните луѓе чувале вода. Исто така, ни укажа дека пропуштаме да ги видиме мегалитите и камените цртежи што биле вдлабени и нацртани врз нив. Мала утеха беа издупчените хоризонтални појаси на јужниот ѕид од масивот, за кои ни објасни дека биле дупки во кои се прицврстувале хоризонтални дрвени греди кои, пак, биле носачи за стреите под кои се чувал добитокот.

Тогаш се сетивме да прашаме и за многуте вертикални дупки, со ширина колку една-две тупаници што ќе ги забележите насекаде на повисоките платформи и во околината на скалите што се издлабени во карпата.

“Платформи имало насекаде. Тие им служеле на луѓето од населбата и на стражарите да можат многу брзо да се движат низ Цоцев Камен”, ни објасни Алексовски.

ОСПОРЕНА ВРЕДНОСТ Разговорот го продолживме во првата селска продавница, во ладовината на камените ѕидови и бучавата на стариот фрижидер од кој се послуживме со студени пијалаци. Таму Алексовски ги сподели со нас впечатоците од посетата на Ричард Бенгс, револтот од оспорувањата на вредноста на Цоцев Камен, кои, како што ни рече, потекнуваат од луѓе од врвот на македонските археолози кои тврдат невистини, иако никогаш не биле да го посетат локалитетот.

“Тврдат дека сето тоа е направено за 15 дена, колку што траеше проектот на Светска банка. И самите видовте - може ли толкави простории, кои биле длабени со години и скали со толкав слој патина, кои поминале векови подложни на ерозија, да се создадат за 15 дена? Тоа е злонамерно и неодговорно. Такви тврдења имаше и додека работевме тие 15 дена, кога беше повикана инспекција од Управата за заштита на спомениците на културата. Но, ни тоа не им успеа, зашто додека работевме, со нас постојано беше инспекторот Ѕвонко Николовски, кој беше воодушевен од тоа што го виде и не најде никаква забелешка”, вели Алексовски.

Нашето патешествие заврши во Кратово, во општинскиот Центар за карпеста уметност, каде што пристигнавме по асфалтен пат, кој ви го препорачуваме како подобар пат што води до Цоцев Камен. Од нашиот водич и нашиот домаќин во Центарот, Стевче Доневски, научивме многу за карпестата уметност во Осоговијата и за мистериите на древното време што таа ги крие во себе. Токму таму нека заврши и вашата посета на Цоцев Камен, каде што ќе ја видите изложбата на артефакти што биле пронајдени на локалитетот.


http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4460&EditionID=142&Page=1

Friday, June 22, 2007

Напиј се и изеди ја чашата!

Скопјанецот Владимир Стојковски десетина години развива технологија за производство на чаши за една употреба направени од 100 проценти природни материјали

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Дарко МОРАИТОВ

Што велите за чаши што ќе можете да ги изедете откако ќе го испиете пијалакот, што не ја загадуваат околината и што се разградуваат за стотина минути, наместо за стотина години, колку што £ се потребни на почвата да ги разгради пластичните чаши за пијалаци.

“Сето тоа е можно и наскоро ќе го имаме”, вели скопјанецот Владимир Стојковски, кој десетина години развива технологија за производство на чаши за една употреба, направени од 100 проценти природни материјали и се обидува да најде финансиер за неговиот проект.

ИДЕЈА ОД КОРНЕТ Откако транзицијата го оставила без работа, овој електроинженер не мирувал, туку се посветил на нешто што ќе му донесе нова работа. Откако пропаднала неговата фирма, работел како трговски патник на српска компанија што тргува со тетра-пак амбалажа, продолжил во фабрика за кори, кадаифи, корнети, соработувал со млекарници и - таму некаде се родила идејата како да го обедини искуството што го стекнал.

“Еден ден ми текна. Ги имав контактите со млечната индустрија, видов каква амбалажа им треба и што се увезува, видов како се прават корнети и - решив да истражувам. Бев убеден дека ќе успеам да направам амбалажа што ќе биде 100 проценти од природен материјал. Си помислив, ако се прават корнети од брашно, сигурно ќе можам да направам чашки за јогурт од брашно, па дури и тетра-пак од брашно. Почнав да експериментирам и - дојдов до формулата”, ни раскажа Стојковски.

Следниот предизвик, како што вели, бил како да направи чашките да бидат отпорни на висока температура и на влага, за да можат да се користат подолго и во различни услови.

“Нема филозофија. Основната суровина е грубо пченично брашно, меѓу тип 500 и тип 600, има шеќер, масло за готвење и природни екстракти што £ даваат на смесата цврстина и еластичност. Со многу експериментирање успеав да добијам растителни екстракти, кои на чашките им ја даваат отпорноста на влага и топлина”, вели Стојковски.

Првата серија еко-чаши ја произвел во 2003 г., а ја промовирал на Еко-фестивалот во Охрид.

“Луѓето што ги пробаа чашите беа воодушевени. Ги пробуваа со секакви можни пијалаци, со студени, со топли, со пиво, за да видат дали држат пена, со виски, со с¢ што ќе најдеа пред себе. Најголемиот штос беше кога на крајот ќе им речев да си ја изедат чашата”, раскажува.

ТРЧАЊЕ ПО ИНВЕСТИТОР По долги истражувања, во 1998 г. Стојковски сфатил дека ги постигнал перформансите што си ги задал и решил да го заштити производот. Процедурите во Заводот за патенти траеле околу три години, по што добил патент за територијата на Македонија, во период од 10 години. Но, за да може да го продолжи, добил обврска најдоцна до почетокот на последната година да произведе серија што ќе ја даде на натамошни испитувања.


“Оттогаш трчам по финансиери, но с¢ уште оди тешко. Единствената помош што ја добив досега беше од Министерството за животна средина и канцеларијата за Локален еколошки акционен план на град Скопје, кои ми помогнаа да произведам една промотивна серија. Нова и последна надеж ми се програмата УНДП и македонската Фондација за развој на мали и средни претпријатија, кои ме поддржаа и со кои деновиве работиме на финансиската конструкција за заем што треба да ми го одобри штедилницата Можности. Но, јас сум непоправлив оптимист и очекувам веќе од 1 јули работата да тргне”, вели Стојковски.

ДОБРИ ЗА ПРИРОДАТА Со производството и со користењето на еко-чашите, како што вели Стојковски, сериозно може да се намали количината на цврстиот отпад. Според податоците до кои дошол кога учествувал во кампањата Стоп за лименките и за пластиката, Македонија месечно троши околу 5.000.000 пластични чаши за јогурт, а само Скопје троши околу 2.000.000 чашки месечно.

Според научните сознанија, на пластичните чаши им се потребни 100 години за да се разградат во земјата. Разградувањето на еко-чашите почнува за 5 минути, кога се изложени на сонце или кога се под влијание на влага.

Таквите својства на еко-чашите, според Стојковски, ќе направат со нивната примена цврстиот отпад да се намали за 20 до 30 отсто, а подоцна, со зголемување на производството, загадувањето да се намали и до 50 отсто. Нивната примена, како што вели, ќе влијае позитивно и на економијата и земјоделството.

“Со производството на еко-чаши ќе им се даде поттик и на земјоделците кои ќе најдат пласман за пченицата. Ако сееле една нива, во иднина ќе можат да засеат три ниви, а истовремено да имаат каде да ја пласираат пченицата. Накусо, ќе има повеќе работа и за земјоделците и за мелничарите, ќе се отворат нови работни места за производство на чашите, добиваме поздрава животна средина и имиџ на еколошка држава”, порачува Стојковски.

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4421&EditionID=141&Page=1

Saturday, June 09, 2007

Ротондата од Kоњух

Кратовското село Коњух е едно од ретките места на Балканот кои во својата утроба кријат ранохристијански базилики со кружна форма. Храмот го отркил побожниот дедо Зафир, кој имал визија каде точно да го бара, иако бил целосно слеп.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографија: Васил БОГЛЕВ


Кратовското село Коњух денес е само едно од многуте запустени земјоделски села во Македонија, но, малку се знае дека во вулканските карпи расфрлани околу него и под околните ливади крие остатоци од антички град, за кој се претпоставува дека бил значајна точка на една од главните сообраќајници од доцниот период на Римското царство и град кој бил специјално изграден како живеалиште за воените ветерани од римските и од византиските војски.

За тоа сведочат локалитетот Градиште - некогашен град-тврдина и округлата базилика - ротонда, сместени на неколку километри од селото.

ДЕДО ЗАФИР Постарите жители на Коњух се’ уште ги паметат преданијата за дедо Зафир, стар побожен човек, кој во 1918 година открил црква закопана во земјата, иако бил целосно слеп.

"Нешто од тоа е објавено, но не е објавена целата приказна. Имав прилика да разговарам со некои од луѓето што биле сведоци на настанот, кои ми раскажаа како дедо Зафир ја открил црквата, иако бил слеп и воопшто не гледал. Бил познат како побожен и угледен човек, така што не му било тешко еден ден да собере луѓе од селото и од женскиот манастир во Бељаковце, велејќи им дека ги води да ја откријат црквата Свети Јован Опсечен", ни раскажа Душко Алексовски, претседател на Македонскиот центар за карпеста уметност, со кого заедно со фотографот Васил Боглев од Австралија тргнавме да ја бараме ротондата.

Според преданијата, дедо Зафир ги однел луѓето на еден рид во близина на Коњух, на патот кон Шопско Рударе, и почнал да им наредува кој каде застане, кој каде да копа. Ги распоредил луѓето прецизно кој на кое место да копа и почнал да им кажува: ти, таму каде што стоиш, ќе најдеш бел човек од камен. Човекот копал - излегол бел човек од камен. На следниот му рекол: Ти внимавај, ќе најдеш крст. Човекот копал и, навистина- нашол крст. На едно место копал некој Данаил. Дедо Зафир, стоел над него и одеднаш наредил. "Застани, тука се скалите. Не е време тоа да се откопува. Застануваме!"

Се претпоставува дека Данаил копал на местото над криптата, во која има коски на маченик.

"На еден од столбовите што биле откриени стои натпис dom martris, што се претпоставува дека значи domos martirius, односно дом на маченик. Оттука се претпоставува дека ротондата била посветена на маченик, а претпоставките ги подгрева и одлуката на дедо Зафир токму над криптата да запре откопувањето. Штом дедо Зафир рекол да се запре над криптата, можно е во криптата да има мошти на некој познат христијански маченик", вели Алексовски.

На тоа место, во 1955 година била изградена денешната црвкичка Свети Јован Опсечен.

ПРЕДИЗВИК ЗА АРХЕОЛОЗИТЕ Првите пророштва дедо Зафир ги искажал пред луѓето во 1918 година, а биле објавени во 1924 година во белградските весници. Веста за неговото откритие бргу се проширила и во белградскиот Факултет за археологија, по што набргу локалитетот го посетил врвниот археолог Никола Вулиќ. Според некои сознанија, голем дел од позначајните наоди од истражувањата на Булиќ биле пренесени во српскиот манастир Ресавица. Во 1937 година ротондата ја истражувал белградскиот археолог Светозар Радојчиќ, а наодите што ги открил биле пренесени во Скопје, во Куршумли ан.

Според досегашните сознанија, базиликата била изградена во периодот од 4 до 6 век и е една од ретките ротонди во Југоисточна Европа. Пред олтарскиот дел се извишувал амвон, камена платформа од која ѓаконите ги читале и ги пееле проповедите и молитвите, која, според археолозите Константин Петров и Светозар Радојчиќ, е од најубавите амвонски конструкции на базиликите што биле откриени пред базиликата од Коњух.

Во 1970 година локалитетот го истражува археологот Иван Микулчиќ, кој објавил бројни написи за планот на античката црква, а во 1990 години храмот го истражувал археологот Виктор Лилчиќ.

Од 1998 античките локалитети во околината на Коњух ги истражуваат македонско-американски тимови, а од 2000 година се вршат систематски истражувања, предводени од американскиот археолог Каролин Снајвли, професорка на колеџот Гетисбург во Пенсилванија.

"Локалитетот е голем и на него може да се работи уште 50 години", изјави неодамна професорката Снајвли, најавувајќи ги новите истражувања што треба да почнат за десетина дена.

ГРАД НА ВОЕНИ ВЕТЕРАНИ Според димензите на ротондата, се претпоставува дека таа била централен храм на голем и убав антички град, кој бил значајна точка на еден од тогашните главни патни правци. Врз основа на сознанијата на археологот Вулиќ, се претпоставува дека станува збор за античкиот град Трнопара, кој бил изграден како живеалиште за воените ветерани на римските и византиските војски.

За тоа, како што ни раскажа Душко Алексовски, сведочат и дванаесетте различни форми на крст што биле откриени во ротондата.

Според некои претпоставки, толку различни форми на крстови имало поради тоа што некогашниот град бил значајна крстосница во Византиската империја, а според други присуството на многу форми на крстови сведочи за претхристијанската традиција на крстот како симбол.

Дека станува збор за богат и плански добро осмислен град сведочи и вештината со која бил граден храмот. Покрај впечатливата амвонска конструкција, што археолозите ја оцениле како ретко убава, за тоа сведочи и полукружниот ѕид зад олтарот. Како што може да се види и денес, ѕидот бил многу вешто изѕидан од фино обработен камен, што придонесло храмот да биде добро заштитен од земјотреси.

За време на истражувањата на локалитетот Големо Градиште биле октриени наоди од неолитот до времето на Османлиската империја.

Меѓу нив најмногубројни се објектите и предметите од рановизантискиот период, од 5 и од 6 век.

Престојните истражувања треба да ја испишат историјата на Големо Градиште, град за кој се смета дека бил изграден во доцноантичкиот период, од 4 до 7 век, и кој важел за значајна метропола на тоа време, оценува американката Снајвли, која во седумдесеттите години учестувала во истражувањата на локалитетот Стоби, а истражувањата од Стоби биле тема на нејзината докторска дисертација.

И според неа, особено значаен објект кој сведочи за тоа е ротондата.

КАКО ДО РОТОНДАТА? Коњух е на половина час возење од Куманово. До таму се стигнува по патот кон Крива Паланка, од кој се исклучувате вдесно кај селото Ругинце. Продолжувате по земен пат кој ве води директно до Коњух. Патот не е најзгоден за одење со автомобил и можеби е најпаметно да отпешачите 6-7 километри од Ругинце до Коњух. Сепак, ако решите да одите со автомобил, ви препорачуваме да го оставите пред мостот на Крива Река, кој според нашите впечатоци не е најбезбеден. Тоа можевме да го искусиме кога пропешачивме да ја видиме Крива Река и бевме изненадени што можеве да ги почувствувате вибрациите од движењето на луѓето на другиот крај на мостот. На околу два километра од мостот е ротондата.

Поедноставен начин да стигнете до таму, можеби е патот преку Кратово и Шопско Рударе. Патувањето ќе трае подолго, но ќе стигнете по асфалт и по израмнет земјен пат. Сепак, нема да ги видите Крива Река и вонземските пејзажи од вулкански карпи.

ПРОРОШТВАТА НА ДЕДО ЗАФИР Според сведоштвата на мештаните од Коњух и според тоа што било објавено во белградските весници во 1924 година, с? што предвидел дедо Зафир - се остварило. Неостварено останува уште предвидувањето дека периодот од 2005 до 2010 година ќе биде многу позитивен и интересен за Македонија.

Friday, May 18, 2007

Крали Марко суперстар

Името на Крали Марко ќе го сретнете на шише пиво, како име на ресторанче во близина на Стража, на репертоарот на театрите, во народното творештво на балканските народи, на интернет и на милион други места, но не и како име кое ќе носи туристи во Македонија, земјата во која владеел и која изобилува со топоними и легенди поврзани со неговото име.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ


Доцна стигнал на Косово, имал долги мустаќи, носел тежок боздоган, можел да испие 10 буриња вино, го штител народот од Црна Арапина и Муса Кесеџија, имал кули во Прилеп, манастир кај Драчево, љубовни афери со самовили, јадел и пиел обилно, но сe' што имал на маса делел со неговиот коњ Шарец.

Има ли потреба да се каже за кого станува збор, освен по којзнае кој пат да се констатира дека Крали Марко, Марко Крале, Краљевиќ Марко, Марко Мрњавчевиќ... е можеби најголемата суперѕвезда од Македонија што кога било се појавила.

Неговото име ќе го сретнете на шише пиво, како име на ресторанче во близина на Стража, на репертоарот на театрите, во народното творештво на балканските народи, на интернет и на милион други места, но не и како име кое ќе носи туристи во Македонија, земјата во која владеел и која изобилува со топоними и легенди поврзани со неговото име.

Но, не уште долго. Така барем нe' уверуваат од здружението “Крале Марко” околу кое се обединети луѓе од разни профили, сакајќи да ја промовираат и да ја зачуваат традицијата на легендарниот крал. Не случајно токму сега се сетивме на нив, имајќи предвид дека на 17 мај се навршија 612 години од неговото загинување во месноста Ровине, денешна Романија, во битка со влашкиот владетел Јован Мирче.

“КРАЛЕ МАРКО” ТУРИСТИЧКИ БРЕНД Група ентузијасти во 2005 г. решиле да основаат здружение кое си дало задача од Крале Марко да направи бренд кој ќе привлече туристи во Македонија. Главниот мегдан за да се направи тоа решиле да биде веб-страницата
www.kralemarko.org.mk која две години секојдневно ја ажурираат, објавувајќи ги сите информации до кои ќе дојдат трагајќи по новости што ќе помогнат да се расветлат ликот и делата на средновековниот крал од Прилеп.

“Основната идеја на здружението е да им понуди на луѓето од странство приказна што ќе ги привлече да дојдат во Македонија”, раскажува Гордана Јанакиевска, основач на здружението.

Иако завршила архитектура, работниот век го поминала во туризмот, работејќи во многу туристички агенции, но вели дека и како пензионерка не може да мирува, откако се заразила од култот кон Крале Марко.

Како што ни раскажа, магијата ја уловила преку отпечатокот од раката на Крале Марко на камениот столб на влезот на црквата Св. Андреа на Матка, која ја изградил неговиот брат Андреаш. Уште од првото одење таму во мислите и’ останал отпечатокот од раката на Крале Марко веднаш до вратата на црквата, кој, како што дознала со подоцнежните истражувања, требало да им испрати порака на Турците “Заштитено од Крале Марко”, како налепниците на денешните агенции за обезбедување на излозите на дуќаните.

“Покрај веб-страницата, подготвуваме туристички аранжмани поврзани со Крале Марко и организираме настани на кои го презентираме тоа што сме го откриле, а посебна активност е соработката со неколку ресторани, со кои сакаме да ја откриеме храната што се приготвувала во времето на Крале Марко”, раскажува Јанакиевска.

ПРИЛЕП СЕ ОПАМЕТУВА Од здружението се жалат дека, и покрај големиот ентузијазам, нема да можат да го сработат тоа што го зацртале како своја цел с¢ додека институциите не покажат интересирање и поддршка за една таква идеја.

“Земете го за пример Прилеп, кој се нарекува град под Марковите кули, некогашен град-престолнина, а е единствениот град во кој нема улица што се вика Крале Марко. До Маркови кули можете да дојдете само пеш, зашто нема пат за да однесете туристи со автобус. Наместо Крале Марко, заштитен знак на градот е свети Никола. Појдете во црквата Св. Атанасиј и ќе видите група туристи од Бугарија на кои нема кој да им ја раскаже македонската приказна за Крале Марко”, раскажува Јанакиевска.

Сепак, додава дека работите мрднале од место и се надева на подобри денови.

“Многу сум среќна што годинава во Прилеп за првпат ќе се одржи манифестацијата Денови на Крале Марко, која треба да помогне да се расветли ликот и делото на кралот Марко. Таму ќе носиме група новинари, туристички работници и луѓе што се заинтересирани да видат што работиме како здружение. Тука ја имаме поддршката од градот и се надевам дека доаѓаат подобри денови”.

СУВЕНИРИ СО КРАЛЕ МАРКО Здружението “Крале Марко” соработува со група занаетчии кои се обединети со истата идеја. Занаетчиите самите си го финансираат занаетот, а здружението им помага да ги продадат сувенирите секаде каде што водат туристи, како и во продавницата на здружението.

“Идејата е туристите кога ќе дојдат да имаат и што да однесат дома од овде. Ќе однесат дома филџан со ликот на Крале Марко, што ќе го видат нивните пријатели и ќе прашаат кој е тој на сликата. Вака, ако немаме сувенири, што ќе им ја пренесе таму приказната? Ќе дојдат на Маркови кули, ќе се сликаат и - толку. Неодамна запознав резбари коишто сакаат да направат сувенири со ликот на Крале Марко, но не прават зашто не знаеле дека постојат фрески на кои можат да го видат ликот на Крале Марко, како фреските во црквата Св. Архангел во Прилеп и во Марковиот манастир кај Скопје”, велат во “Крале Марко”.

Несомнено, но и научно потврдено е дека Крале Марко е една од најопеаните личности во народното творештво на балканските народи. Околу него се плетат разни приказни и преданија кои му придаваат натчовечки способности, како јунак кој ги заштитувал сиромашните од освојувачите и од натприродните суштества. Најчесто ги спасувал од Црна Арапина и од Муса Кесеџија, во чии ликови, според некои толкувања, се олицетворени даночниците на Османлиската империја. Вечен придружник во неговите подвизи му бил коњот Шарец, кој исто така имал натприродни способности - јадел и пиел исто што јадел и пиел Марко, имал крилја со кои може да лета, громогласно 'ржел и топотел со копитата.

Ваквото наследство, како што вели претседателката на Здружението “Крале Марко”, се најголемото богатство што може да ги привлече странските туристи во Македонија.

ШТО ВЕЛИ ИСТОРИЈАТА Крале Марко бил најстариот од четворицата синови на кралот Волкашин и неговата сопруга Елена, кој владеел во XIV век на територијата меѓу Прилеп и Скопје. Волкашин служел како винар дворот на српскиот Цар Душан, а неговиот брат Углеша бил царски коњушар.

“Волкашин брзо напредувал на дворот на Душан, поради што во средината на четириесеттите години од XIV век бил поставен за жупан на териториите на Северна Пелагонија со седиште во Прилеп. Кралот Марко се појавува на историската сцена во шеесеттите години од XIV век, кога бил испратен во дипломатска мисија во Дубровник, каде што ги застапувал интересите на српскиот цар Урош и на неговиот татко Волкашин”, раскажува историчарот Милан Бошковски, вонреден професор на Филозофскиот факултет во Скопје и стручен соработник на Институтот за национална историја.

Со доаѓањето на царот Урош на власт, Волкашин видел погоден момент за да ја зголеми својата моќ, гледајќи дека Урош не може да се наметне како владетел кој ќе биде способен да ги обедини сите територии со кои владеел.

Кралот Марко доаѓа на престолот во 1371 г., по загинувањето на Волкашин и Углеша во битката на реката Марица, кога нивните сили биле поразени, а делови од Македонија биле освоени од османлиите.

Од Волкашин наследил голема територија, успеал да ги подобри односите со соседите и се обидел да изгради стабилни односи со Османлиската империја. Во тоа време Србија била заслабната, така што сите соседни деспотства во него гледале водач кој ќе успее да им се спротивстави на османлиите. Записи од XIVвек сведочат дека Марко, користејќи го своето дипломатско искуство, успеал за десетина години да го одложи вазалскиот однос кон Турците, но подоцна бил принуден да го прифати. Владеел 24 години, а кога загинал бил на возраст од 60 години.


(Илустрации: детски цртежи од изложбата по повод Деновите на Крале Марко, Прилеп, Мај 2007. Повеќе на www.kralemarko.org.mk ).

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4251&EditionID=136&Page=1

Келнер


Келнерите послужуваат храна и пијалаци во угостителските објекти. Кога примаат нарачка од гостите, ги пренесуваат на персоналот во кујната или на шанкот и внимаваат што побрзо и што поквалитетно да ги услужат гостите. Келнерскиот занает подразбира и други работи што се поврзани со послужувањето на гостите, како - поставување и расчистување на масите, подготвување сметка и наплаќање на услугите. Независно дали работат во ресторани што подготвуваат јадења по нарачка, во ресторани што нудат брзо подготвена храна или во кафулиња и барови, од келнерите се очекува да бидат љубезни, точни, брзи и комуникативни. Со оглед на тоа што келнерите се во постојан и непосреден контакт со гостите, угледот на угостителскиот објект во кој работат најмногу зависи од нив и од нив се очекува не само коректна услуга, туку и да им го направат престојот на гостите попријатен. Токму оттука произлегуваат и разликите во вршењето на келнерската работа. Зависно од видот и од категоријата, во некои угостителски објекти од келнерите се бара да извршуваат и посебни работи, како дочекување на гостите на влезот на локалот, да ги спроведат гостите до масата, да им го придржат столчето додека седнуваат, да им помогнат кога ги соблекуваат палтата или да им помогнат при изборот на јадењата и пијалаците.

Можеби ова ви личи на слика од некое дамнешно време, но тоа е дефиницијата на професијата келнер во најпознатата интернет-енциклопедијата Википедија, а истото ќе ви го кажат и сите оние што имале прилика да го видат времето кога келнерите беа токму такви какви што се опишани.

Мај

Нешто слабо стоиме со имињата Барбара, Хилари и Лора, но што би правеле ние без Шутка, ако не ни обелеше образ па да крсти деца Оназис?

Васко МАРКОВСКИ

Оваа колумна требаше да излезе во мајското издание на еден месечник, но работите малку се искомплицираа, па остана необјавена. Со мало задоцнување, решив да ја објавам овде. Бидејќи требаше да биде објавена во изданието за мај 2007, решив во неа да се позанимавам со настани од историјата што се случиле во месецот мај.

И, како поинаку да почне приказната за мај, ако не со Први мај.

Би можел тука да почнам кажувајќи го мојот став дали сум „за“ или „против“ новиот начин на славање на Денот на трудот и дали кукам што годинава ќе го нема традиционалниот пикник на 2 мај. Но, мислам дека е поубаво тука да си спомнеме на штрајкот на 40.000 работници од Чикаго, кои треба да не’ охрабрат да му покажеме заби на секој што ќе науми да ни го зголеми работниот ден на повеќе од 8 часа работа. Како мотив повеќе за нашата реакција на секој таков обид, да ве потсетам на Смилевскиот конгрес на ТМРО, кој на 2 мај решава Македонците да дигнат востание за ослободување од Османлиите, но како тоа ќе го напишев, ако владата на Федеративна Народна Македонија на 3 мај 1945 година не решеше македонската азбука да има 31 буква, како што предложила Комисијата за јазик и правопис на тогашното Министерството за просвета.

Пред да кажам дека на 4 мај 1903 година загина Гоце Делчев, а на истиот ден во 1980 во болницата во Љубљана умре Јосип Броз - Тито, би сакал да ве прашам дали имате идеја со кои букви ги напишале новинарите на „Нова Македонија“ 103-те изданија на весникот, пред да и’ ја промовираат на јавноста азбуката со 31 буква!?

Но, да оставиме тоа да го кажете во коментарите на овој пост, а во меѓувреме, кога веќе спомнавме умирачка, „да си приспомниме“, како што велат во рубриката „Од православниот календар“ на Македонско радио, за кого се’ се спремала блага пченица во месецот мај.

Да си приспомеме на Наполеон, францускиот император чие име го знаеме не само поради тоа што наумил да го освои светот, но испаднал жив зијан кога се полакомел да ја освои Русија, туку и по врвниот коњак што сме имале финансиска моќ да го пиеме.

Да не ги заборавиме и Марлен Дитрих, која сигурно сте ја гледале во стари црно-бели филмови, или иноваторот Михајло Пупин, без чии изуми тешко дека ќе можевте да свртите телефон во Америка, башка што за него се зборува дека е по потекло од Вевчани и му бил роднина на Евто Пупиноски.

Да не заборавиме дека на 17-ти мај 1395 година, во Крајова, Романија, загинал Крали Марко, во битка против влашкиот војвода Јован Мирче и, ако сакаме да се пофалиме дека сме културно пообразовани, никако не смееме да го заборавиме Пјер Огистен Карон де Бомарше, по чии текстови Росини и Моцарт ги напишале оперите Севилскиот бербер и Свадбата на Фигаро.

Тука доаѓаме до пченицата за Жаклина Кенеди Оназис, вдовицата на американскиот претседател Џон Кенеди, кого го убија во 1963 во Тексас, која пет години подоцна се омажи за грчкиот тајкун Аристотел Оназис. Не смееме да ја заборавиме, барем поради тоа што по неа многу девојчиња од Македонија родени во шеесеттите биле крстени Жаклина. Нешто слабо стоиме со имињата Барбара, Хилари и Лора, но што би правеле ние без Шутка, ако не ни обелеше образ па барем крсти деца Оназис?

Секако, не би било фер кон православните верници да не спомнеме дека на 20 мај 1981 година се упокои г.г. Доситеј, првиот архиепископ на МПЦ по обновувањето на автокефалноста, или кон љубителите на науките и уметностите ако ги оставиме без помен Виктор Иго, Никола Коперник, Николо Паганини, Рубенс, Волтер, Тинторето или Франц Јозеф Хајдн.

Бројот на умрените, се разбира, ќе беше уште поголем, ако на 8 мај 1921 година Шведска не решеше да ја укине смртната казна, ако Роберт Кох не соопштеше на 26 мај 1882 дека го открил бацилот што предизвикува туберкулоза, ако Александар Флеминг не го откриеше пеницилинот на 24 мај 1928, ако на 9 мај 1945 не капитулира нацистичка Германија, или помал, ако германски авиони не го бомбардира Париз на 22 мај 1918 или ако не паднеше ДЦ 10 на аеродромот во Чикаго на 25 мај 1979 година.

Но, да си приспомнеме и во чија се’ чест жените од поблиското семејство ставиле престилки околу скутовите и се впрегнале да прават мекици потпевнувајќи.

На 6 мај, прв меѓу славните претставници од втората и третата декада на зодијачкиот знак бик, се родил Сигмунд Фројд, неуморниот борец кој наумил да ни ги реши проблемите со психата. Веднаш по него, на 7 мај, е Чајковски - Петар, син му на Илија.

- Саглам дете, што композитор испадна! Велат тој и уште неколкумина ги напишале најдобрите симфонии од 19 век. Сигурно си слушал нешто од Лебедово езеро, тоа балетот, цајкани што одат со купаќи у театар. Башка, каква коинциденција - на денот кога е роден Чајковски во Македонија е ден на цајканите - би прокоментирал некој поупатен комшија што си набавил на црно временска машина.

Шегата настрана. На истиот ден се родил Тагоре. Ај што го напишал „Градинарот“ - го напишал, ама не сум знаел дека напишал и „публицистички труд“ „Национализам“ и дека во 1913 добил Нобелова награда за литература. Кој ли ќе го напишеше првиот македонски балет, ако на 8 мај 1914 не се родеше Глигор Смокварски, или, се прашувам, каква ќе беше денес Словенија, ако на 10 мај 1876 не се родеше Иван Цанкар, кој мака измачил да се избори против лицемерието и неправдите на малограѓанштината? Какви ќе беа дострелите на уметноста и какви бркови ќе се носеа денес ако на 11 мај 1904 не се родеше Салвадор Дали? Не заборавајте дека на 12 мај 1932 година во Прилеп се роди големиот артист Дарко Дамески, башка што му е татко на Мони Дамевски, таткото на скиентологијата во Македонија.

Има уште многу имиња да се спомнат како славни бикови од втората и третата и близнаци од првата декада, но ќе го спомнам уште само Роберт Овен, занесењак кој мислел дека може да ги победи приватната сопственост, религијата и буржоаскиот брак преку експерименти и просветување - еден најпознатите социјалисти-утописти, ако не го броиме Круме од култниот скопски таен бенд „Коњи на поило“.

Се надевам нема да ми замерат, ако некогаш се видиме, Пјер Кири, Бертранд Расел, Хо Ши Мин или Михаил Шолохов, автор на најголемата и најстраотната книга што сум ја видел и која, се разбира, немам намера да ја читам во овој живот, колку и да е ремек-дело, како што ја нарекува мојот извор на информацијата дека се родил на 24 мај 1905 година. Нека ми простат и Стале Попов, Стефан Гајдов, Исидора Данкан (жена му на Есенин), дедо Иљо Малешевски, Петар Велики и Јане Сандански.

И за крај, да кажам една работа поради која го мразам мај. Сте слушале ли стихови од деца од основно училиште, на кои некој редовно им втубува во главите дека најлесно е да напишеш песна ако римуваш „мај“ со „рај“. Во тој стил и јас да кажам - кога нема да е така, нема да ни биде вака.

Но, има и примери за почит, како брилијантните стихови на мојот соученик Ванчо Стрезовски - Вантеле: „Удрете на тираните / да се селат селаните / да угрее сонце / да ни никне жито / да се роди Тито. / Тито е цвеќе / Тито е рај / зашто се родил во мај.“

Thursday, May 17, 2007

Саботна треска сред село

Можеби не знаете каде се наоѓа Кадино, колкаво е и што се случува таму преку ден, но сигурно сте чуле за тамошната дискотека Гранд клуб со чие отворање почна да се врти голема фама околу името на ова скопско село.

Текст: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Андон Давчев

Нешто се случува во Кадино. До оваа помисла можеби дошле многумина од вас, слушајќи трач-муабети и читајќи и гледајќи за гостувањата на водечките имиња од српската турбо-сцена и гранде отворањето на дискотеката на 2 март годинава, кога насловните страници на весниците беа исполнети со фотографии од разиграни мулатки и испреплетени ласерски светла.

Ја голтнавме јадицата и појдовме да видиме што е тоа.

НА 12 КИЛОМЕТРИ ОД СКОПЈЕ Единствено што знаевме за да ја најдеме дискотеката беше дека треба да тргнеме по автопатот Скопје-Белград и да се исклучиме од патот на клучката кај хотелот Белви.

“Оттаму скршнете десно и одете паралелно со автопатот. Ќе поминете низ населбата Белимбегово и селото Марино, после е лесно. Ќе видите милион автомобили по патот, тргнете по нив и лесно ќе ја најдете”, не’ посоветуваа пријателите што веќе ја посетиле дискотеката. Така и направивме.

Со мал напор, успеавме по патот низ Белимбегово да ги забележиме патоказите, кои, како што подоцна ни се пожалија и сопствениците на дискотеката, се поставени многу високо, така што навечер е тешко да се видат зашто се поставени над висината на автомобилските фарови. По неколку минути возење, десно од нас здогледавме три ротирачки снопови светлина што треба да им помогнат на гостите да ја најдат дискотеката, како што подоцна ни раскажаа нашите домаќини.

ЕЛИТЕН КЛУБ ВО ФАБРИЧКА ХАЛА Уште додека го паркиравме автомобилот на пространиот паркинг пред убаво осветлената дискотека, можевме да забележиме дека станува збор за клуб во кој многу е вложено. Ја земавме новинарската опрема и тргнавме. Беше сабота, 23:40 ч.

Според договорот, на влезот, покрај билетарницата и обезбедувањето, не’ пречека шефот на обезбедувањето, Перо. Ни рече дека луѓето веќе почнале да пристигнуваат, а нашите домаќини, сопствениците на клубот, браќата Бранко и Горан, веќе беа во нивното сепаре на галеријата и не’ очекуваа. Се поздравивме, ни посакаа добредојде со првата тура пијалаци и ги замоливме од прва рака да ни ја раскажат приказната за фамозната дискотека во Кадино.

“Долго време работевме со кафе и постигнавме голем успех. Заедно со брат ми го лансиравме брендот Гранд кафе, успеавме да го направиме тоа што е денес и во еден момент видовме дека сме го постигнале тоа што го сакавме и решивме да го продадеме. Подолго време размислувавме да отвориме клуб и конечно се решивме. Додека работевме со кафето, изградивме објект за фабричка хала и, откако го продадовме бизнисот, решивме токму тука да го направиме клубот”, ни раскажа Бранко.

Од разговорот дознавме дека не било случајно што решиле токму таму да отворат дискотека, и покрај сомнежот на конкуренцијата и на луѓето што меѓу првите слушнале дека таму ќе се отвора некој нов клуб.

“Оддалечени сме 12 километри од центарот на Скопје, но се стигнува по автопат. Од друга страна, клубот е многу блиску и до Куманово и до Велес, што подоцна се покажа како добра проценка”, ни рече Бранко.

Додека разговаравме, звукот беше одличен, сетовите на диџеј Нита од Сити радио можеа добро да се следат од сите делови на дискотеката, а визуелниот амбиент супериорно го диктираа ласерските снопови.

Но, тоа не е се’. За вжештување на атмосферата клубот ангажира танчарки од белградските денс-агенции, а вечерта своето чесно го одработија провокативните Беба и Лила.

КАРАОКЕ, КОНЦЕРТИ И ЖУРКИ Помалку зборливиот сопственик на клубот, Горан, додека телефонски ја договаравме нашата средба, ни раскажа дека работи четири дена во седмицата, од четврток до недела: забавата почнува околу 23:30, а завршува околу 4-5 часот наутро. Четвртоците се резервирани за караоке-шоу, кога модератор на програмата е Марко - Дај побрзај, петоците се веќе познати по концертите на ѕвездите од српската турбо-естрада, домаќини во саботите се диџеите од Сити радио и Клуб ФМ, а журката во неделите ја прават ѕвездите од македонската естрада.

“Доаѓаат луѓе на возраст од 18 до 40 години, во зависност од тоа што е на програмата вечерта. Обично повозрасните доаѓаат на концертите во петоците и во неделите, а помладите повеќе ги има во четврток и во сабота. Досега гостуваа големи имиња од српската естрада, како Амадеус, Сања Савиќ, Дарко Филиповиќ, Гога Секулиќ, вчера ни беа Џогани, идниот петок ќе гостува Ана Кокиќ, а врв на се’ ќе биде концертот на Сека Алексиќ на 18 мај”, ни раскажаа сопствениците.

Името на клубот, како што ни рече Бранко, нема никаква врска со српската естрадна куќа Гранд продукција, иако честопати на програмата се наоѓаат и нивни ексклузивци. На нашата забелешка зошто толку се врзале за таа сцена, смирено ни одговори дека тоа го бараат гостите.

“Бизнис е бизнис: тоа што се бара - тоа го носиме”, рече Бранко.

Пред да заминеме, го прашавме кој сe` доаѓа во дискотеката и кој сe` може да си дозволи забава таму.

“Доаѓаат секакви луѓе, и помлади и повозрасни, и луѓе што имаат повеќе и луѓе што имаат помалку пари. На концертите можете да видите и луѓе од политичкиот врв, бизнисмени, директори на јавни претпријатија и естрадни ѕвезди. Можеби понекогаш влезниците за концертите се поскапи, но луѓето знаат да се организираат и да заштедат кога станува збор за добра журка”, ни раскажа.



Инсистиравме да ни каже и конкретни имиња на луѓе што седат во ВИП-сепареата во галеријата на клубот. Ни рече дека најчести меѓу нив се Бојан 13-ка, Мики Црнокрак, Брејк, Натали Грубовиќ...

http://www.forum.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=172&ArticleID=4229&EditionID=135&Page=1

Thursday, April 19, 2007

Процес (2)

Овој четврток решив наместо да пишувам нова колумна да објавам нова, дополнета верзија на последната колумна, Процес. Се надевам ќе ви се допадне. П.С. Колумните „Кешке да е така“ засега ќе ги објавувам само на блогот, а наскоро можно е да продолжат во друг печатен медиум. Му благодарам на Шпиц за довербата.

Не пријавувајте во полиција ако некој ви го украде велосипедот, да не ви се случи и вам стражарно да ве приведат зашто не ви пратиле покана за на суд.

Васко МАРКОВСКИ

Во оваа колумна, почитувани, имав намера да пишувам за поубави нешта, но идејата отиде неврат токму кога ми се вклучи алармот за да ме разбуди да ја напишам, во 6.30 наутро. Некој легна на ѕвончето, небаре сака сака да н* спаси од најбесниот пожар ја зафатил зградата, додека спивме со жена ми и со тригодишната ќерка, но, наместо апокалиптичната слика, пред вратата стоеа двајца полицајци, со лист хартија, кои ми соопштија дека дошле стражарно да ме приведат - зошто и како, ќе ми кажеле на суд - како во будењето на Јозеф К. на првата страница на романот „Процес“ од Франц Кафка.

Како лојален граѓанин, веднаш се подготвив, тазе избричен, за да излезам уредно пред образот на државата. Патем, само ги прашав полицајците дали можам да дојдам на суд со својот автомобил, за да можам поскоро да стигнам на работа откако ќе заврши тоа за што ме бара државата, но, не можело - таква била процедурата. Со извештачена љубезност ме замолија да побрзам, зашто имале и други луѓе за земање, како што ми рекоа и кога ги прашав зошто дошле по мене во 6.30 ако треба да се појавам на суд во 9 часот, а други луѓе не видов.

Ја оставив жена ми да се снаоѓа како ќе го однесе детето во градинка додека мене ме нема во непознат правец и влегов во полициската „лада нива“. Додека мрзнев на столче покрај отворена врата во полициската станица „Аеродром“, имав доволно време да си ги претурам мислите, да се обидам да дознам зошто сум таму, зошто од дома ме земаат двајца полицајци, во полициски автомобил, пред соседите што одат на работа.

Не паметам дека нешто некому сум скривил, дека сум направил нешто спротивно на законите, дека сум бил очевидец на некоја незгода, кражба - што и да е. Немам идеја. Поштенското сандаче го проверувам на два дена, главно за да проверам кои сметки ми дошле за плаќање, но никогаш меѓу нив немало покана за на суд. Колку што знам, никој не ме тужел за нешто што сум напишал како новинар.

Кај да е, за саат, саат и пол ќе разберам - си реков додека се занимавав, читајќи го текстот за личните имиња во православното календарче што ми се најде в џеб. Патем, имав и интересни моменти. На пример, да видам како со забрзан чекор влегува млада полицајка, со кабаетлиски израз на лицето, зашто задоцнила пет минути на работа, да прочитам како треба да пополниш формулари за пријавување странци и врз кои начела е составен полицискиот кодекс на Македонија.


И, некако, дојде часот. Се качивме во „нивата“ и стигнавме во „Скопје 2“. Додека се возевме имав уште една прилика да размислам за апсурдноста на тоа што ми се случува, во нов амбиент, низ градските улици, во кои обично самиот возам, овојпат имајќи привилегија друг да ми биде возач, а јас да седам на задното седиште, небаре се возам со личен шофер. Но, што ново ќе најдеш како одговор во полициска „лада нива“, слушајќи кој од двајцата полицајци која „утакмица“ ја „промашил“ во тикетот за спортска прогноза претходниот ден. Ќе ти помогне ли да домозгаш нешто кога гледаш дека тебе те носат на суд за непознато дело полицајци што прават прекршок, свртувајќи десно на семафорот во Маџир маало, за кој еднаш ви беседев.

И, стигнавме. Охрабрувачки беше што на вратата ме пречека Томче Кежо, не како поранешен колега, туку како вистински постар батко, да види што може да ми помогне и да ме охрабри, велејќи - што мислиш ти, само мене ли да ме земаат сред ноќ од дома!

...

- Почекај малку, тука, пред врата - јас да се видам со судијата - рече полицаецот откако пристигнавме пред некоја канцеларија во судот, по „скринингот“ низ метал детектор.

Влегов. Ме отпоздравија на „добар денот“ и - демистификацијата почна.

- Кажи име, презиме, место на живеење.. - ми рече судијата.

- Момент, господине - реков - ќе ми каже ли некој, пред тоа, зошто сум јас овде и за што ми праќате полицајци да ме донесат тука? Што сум направил?

- А, - рече ѕиркајќи во списите - па, ти украле точак, непозната марка, вреден 4.000 денари..? Еве, сме праќале покани, не си се јавил, па моравме стражарно да те повикаме како сведок..

- Како? - не можев да се воздржам да ги дослушам процедуралните објаснувања - За такви глупости ли ми правите вакви сцени, ми го трауматизирате семејството.. За точакот?

Ни тој не беше трпелив да ме дослуша.

- Кажете, да завршиме побрзо, ни висат предмети над глава, мораме брзо да ги решиме, ги делиме со „Скопје 1“, имаме преку глава работа. И натаму ли барате да ги гониме тие што ви го украле?

И, што да му кажеш. Да барам и натаму да гонат некого за еден точак, за повторно по некој месец да ми легне некој на ѕвончето за да ме приведе стражарно, зашто некој не ми доставил покана?

- Благодарам, господин судија, ексик нека е и точакот и се’, благодарам на ваквата правда. Пишете таму што треба, не сакам да чујам повеќе за точакот, за повторно да ми ги приредите истиве работи. Благодарам! - реков, нестрплив што поскоро да заврши оваа епизода.

Судијата ме повикал како сведок, за велосипедот што ми го украдоа минатото лето, демек, неколку пати ми пратиле покани, но не сум се јавил. Се правдаше дека можеби грешката била кај полицајците, зашто не ги запишале бројот на влезот и на станот, туку само бројот на зградата каде што живеам. Но, како тогаш веднаш знаеја на кој стан да заѕвонат за да ме носат? Ајлија, би рекол дедо ми, Бог да го прости.


Си велам, кешке барем некој да го беше наклеветил Јозефа К. Барем ќе знаеше зошто му се случува процесот. А „точакот“ - кешке да го немав.

Thursday, April 12, 2007

Процес (1)

Не пријавувајте во полиција ако некој ви го украде велосипедот, да не ви се случи и вам стражарно да ве приведат зашто не ви пратиле покана за на суд.

Васко МАРКОВСКИ
Во оваа колумна, почитувани, имав намера да пишувам за поубави нешта, но идејата отиде неврат токму кога ми се вклучи алармот за да ме разбуди да ја напишам, во 6.30 наутро. Некој легна на ѕвончето, небаре сака сака да н* спаси од најбесниот пожар ја зафатил зградата, додека спивме со жена ми и со тригодишната ќерка, но, наместо апокалиптичната слика, пред вратата стоеа двајца полицајци, со лист хартија, кои ми соопштија дека дошле стражарно да ме приведат - зошто и како, ќе ми кажеле на суд - како во будењето на Јозеф К. на првата страница на романот „Процес“ од Франц Кафка.
Како лојален граѓанин, веднаш се подготвив, тазе избричен, за да излезам уредно пред образот на државата. Патем, само ги прашав полицајците дали можам да дојдам на суд со својот автомобил, за да можам поскоро да стигнам на работа откако ќе заврши тоа за што ме бара државата, но, не можело - таква била процедурата. Со извештачена љубезност ме замолија да побрзам, зашто имале и други луѓе за земање, како што ми рекоа и кога ги прашав зошто дошле по мене во 6.30 ако треба да се појавам на суд во 9 часот, а други луѓе не видов.
Ја оставив жена ми да се снаоѓа како ќе го однесе детето во градинка додека мене ме нема во непознат правец и влегов во полициската „лада нива“. Додека мрзнев на столче покрај отворена врата во полициската станица „Аеродром“, имав доволно време да си ги претурам мислите, да се обидам да дознам зошто сум таму, зошто од дома ме земаат двајца полицајци, во полициски автомобил, пред соседите што одат на работа.
Не паметам дека нешто некому сум скривил, дека сум направил нешто спротивно на законите, дека сум бил очевидец на некоја незгода, кражба - што и да е. Немам идеја. Поштенското сандаче го проверувам на два дена, главно за да проверам кои сметки ми дошле за плаќање, но никогаш меѓу нив немало покана за на суд. Колку што знам, никој не ме тужел за нешто што сум напишал како новинар.
Кај да е, за саат, саат и пол ќе разберам - си реков додека се занимавав, читајќи го текстот за личните имиња во православното календарче што ми се најде в џеб. Патем, имав и интересни моменти. На пример, да видам како со забрзан чекор влегува млада полицајка, со кабаетлиски израз на лицето, зашто задоцнила пет минути на работа, да прочитам како треба да пополниш формулари за пријавување странци и врз кои начела е составен полицискиот кодекс на Македонија.
И, некако, дојде часот. Се качивме во „нивата“ и стигнавме во „Скопје 2“. Судијата тој и тој ме повикал како сведок, за велосипедот што ми го украдоа минатото лето, демек, неколку пати ми пратиле покани, но не сум се јавил.
Ајлија, би рекол дедо ми, Бог да го прости. Прашав кога ги пратиле и зошто не сум ги добил - по што се „испостави“ дека полицајците не го запишале бројот на влезот и бројот на станот кога сум ја пријавил кражбата, па, затоа можеби залутале поканите.

Кешке барем некој да го беше наклеветил Јозефа К. Барем ќе знаеше зошто му се случува процесот. А од „точакот“ - кренав раце. Не сакам нова епизода стражарно приведување. Кешке да го немав.

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=246&ArticleID=11428

Thursday, April 05, 2007

Вашар

Ве молам не правете вашар пред храмовите за време на богослужбата ноќта пред Велигден. Оставете ги вулгарностите, шишињата и скарите за друг ден.

Васко МАРКОВСКИ

Веројатно не сум единствениот, почитувани, кој значајните моменти од животот ги памети со фотографска меморија, преку сликите што му останале врежани во меморијата, за тоа како, со кого, каде и во каков амбиент сме поминале некои денови од животот.

Еден таков момент за мене е Велигден, ден кога оние што веруваат се преиспитуваат себеси - што направиле и како се однесувале меѓу двете презнувања, дали некого повредиле, дали успеале да поправат некои свои слабости, дали станале почовечни од порано и каде ќе ја водат својата личност во годината што е пред нив. Богослужбата на Велика сабота за многумина од нас е вистинскиот момент за да се ставиме себеси пред еден таков тест, кога на помош ги имаме зборовите од Евангелието и свечените песни.

Но, сето тоа би било идеално, кога би имале мир и тишина за да ги следиме и ако вниманието не ни го одземаат мирисот од распламтените скари околу храмовите, кикотењата на поднапиените девојчиња со лименки пиво во рацете, вицовите за непримерни попови што си ги кажуваат поднапиените соседи додека си го подаваат шишето со жолта лозова.

Пред очите ми доаѓаат разни слики за тоа каде сум бил на богослужба пред Велигден, но секогаш меѓу првите ми се појавува пространството меѓу „Порта Буњаковец“ и „прва партизанска“, затворено за сообраќај, со погледот свртен и со ушите начулени кон Соборната црква „Свети Климент“, гледајќи со начулени уши над главите на морето заџагорени, рашетани и запиени скопјани. И втората слика е од истиот простор, неколку часа подоцна, кога уличните чистачи се обидуваат да го расчистат брдото од лименки, шишиња, хартии и лушпи од велигденски јајца.

Сепак, имам и добри спомени, како богослужбата во манастирот „Света Богородица“ во Калишта кај Струга, каде што вистински можете да ја почувствувате и хоризонталната и вертикалната димензија на крстот, кога ги чуствувате блиски и небото и луѓето околу вас.

Но, да не ме разбере некој дека сум лицемерен, па ги осудувам луѓето на ден-два пред денот кога сите треба да си простиме. Како би знаел јас за сето тоа, ако и самиот некогаш не сум ги правел истите работи, како сликата кога враќајќи се од „Свети Димитрија“, со шише коњак „Цезар“, им се навртевме со другарите на излозите на стоковната куќа „Меркур-импорт“, испишувајќи ги со восокот од свеќите имињата нашите музички идоли. Можам ли да го заборавам чекањето со саати за хамбургери пред „Седмица“, за да имаме подлога за шишињата вино во дворот на „Песталоци“ за нова доза пиење со другарите и со нашите девојки.

Но, така се расте. Сепак, ве замолувам да ги оставиме на мир тие што сакаат достоинствено да го прослават празникот. Се надевам дека ќе се воздржите од шишињата и скарите до следниот ден.

Кешке да е така!

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=243&ArticleID=11289

Friday, March 30, 2007

Градоначалници во зимски сон

Градовите ни се предолго во зимски сон и ја толерираат анархијата во домувањето, таму каде што е коренот на општеството.

Васко МАРКОВСКИ

Зградата ви прокиснува, од осмиот кат ви паѓаат врз главата парчиња малтер кога минувате под влезот, фасадата ви е исцрнета, лифтот ви крцка и ви чкрипи додека се возите и не сте сигурни дали ќе заглавите меѓу катови или можеби, не дај Боже, ќе станете централна личност во црните вести во утрешните весници?Не е ретко да се најдат вакви примери околу нас, но што е, тука е. Ако имате Куќен совет можеби и ќе ви успее да се организирате и да се солидаризирате едни со други и заеднички да вложите и да ги поправите работите, ако не, Господ нека Ви е на помош - се откажуваме од многу работи, па ако нема друго чаре, ќе се откажеме и од лифтот, од убавиот изглед на зградата во која живееме, од хигиената во влезот.

Но, дали мора да биде така?

Сте знаеле ли дека, на пример, сопствениците на становите се должни редовно да ги одржуваат своите станови и да се грижат за безбедноста, естетскиот изглед, уредите, инсталациите и за опремата што ја користат сите станари од зградата. Сте знаеле ли дека како сопственик на стан сте обврзани и да двоите пари за инвестиции и за тековно одржување на зградата, дека секоја зграда со повеќе од двајца сопственици на станови е обврзана да основа Куќен совет? Или, сте знаеле ли дека зградите со повеќе од осум станови со закон се обврзани да имаат домар, кој ќе се грижи за безбедноста и за сигурноста на зградата и на становите и за личната сигурност на станарите, а Куќниот совет треба да му обезбеди посебен простор кај влезот на зградата.

Верувам дека многумина од вас не знаеле, а и од каде би знаеле. Ви дошол ли некој некогаш на врата да ви ги укаже овие работи, да ве поучи и да ви помогне да ги решите несогласувањата со соседите? Досега само сум чул дека општина Аеродром подготвува некаков меморандум за соработка со куќните совети во станбените згради на нејзината територија, но и од тоа неколку месеци остана само најавата.

Деновиве во српските весници објавуваат реклама во која Секретаријатот за комунални и станбени работи на градот Белград ги повикува граѓаните заеднички да ги решат ваквите проблеми. Со рекламата се повикуваат Советите на станбените згради заеднички, со поддршка од градот, да ги поправат покривите, фасадите и лифтовите, а за тоа градот им се нуди да покрие 70 отсто од трошоците. Целта на проектот, како што стои во рекламата, е да им се помогне на граѓаните да ги остварат нивните обврски за инвестициско одржување на зградите, за да се спречи опасноста по животите и по здравјето на луѓето и да се разубави естетскиот изглед на зградите.

Би сакал еден ден такво нешто да прочитам и во нашите весници, не затоа што мислам дека ни недостигаат идеи, па се фрустрирам кога ги гледам во соседството, туку зашто градовите ни се предолго во зимски сон и ја толерираат анархијата во домувањето, таму каде што е коренот на општеството.

Кешке да се разбудат!

http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=237&ArticleID=11075

Thursday, March 22, 2007

Помогнете му на ЈСП

Ако сакаат Градот и Владата да му дадат вистинска шанса на ЈСП, целосно нека го либерализираат јавниот автобуски превоз.

Васко МАРКОВСКИ

Има две работи од кои жестоко се разгневувам секогаш кога ќе ми текне дека сум им го дал гласот на двајцата досегашни градоначалници на Скопје. Едната е нивниот однос кон дрвјата, а другата е нивниот однос кон јавниот автобуски превоз во градот.

Не можам да му заборавам на Пенов што по негов проект беа исечени сите дрвја на градскиот плоштад, под чии крошни лебдеа илјада и едно сеќавање од нашите животи, како некогаш сме нашле лад под нив, враќајќи се со торби в раце сред августовскиот пекол од старата автобуска станица преку Камени мост и на Костовски што ни ја отсече меморијата која се собирала со векови под османлиските платанови дрва кај „Кермес“, сведочејќи колку цивилизации поминале низ нашиот град.

Но, што да се прави. И едниот и другиот разменуваа искуства со градоначалниците на Истанбул, но ниту едниот, ниту другиот не научиле ништо од Али Муфит Ѓуртуна, кој макар и некој да го нарече тоа популистички чин, тргна во поход по нов мандат подарувајќи му на градот 1.000.000 нови дрвја.

Но, не ми е тоа темата. Најновата доза гнев ми ја вбризга идејата за спас на ЈСП што деновиве ја промовираа Градот и централната Влада, кои наумиле да му дадат нова шанса да заживее и покрај илјада и едната шанса што досега му беа дадени. Нема потреба да ве потсетувам дека едно од имињата што ги знаевме да ги кажеме како од пушка, како име и презиме на другар од вашиот клас, беше името на директорот на ЈСП поради секојдневното кукање и секојдневните „нови идеи“ за спас на претпријатието. Сега некој повторно се обидува да не убеди дека ЈСП заслужува нова шанса со идеи и со решенија што биле подготвени уште во 1999 година, но од разноразни причини досега останале нереализирани.

А шанси немаше само ЈСП. Многу шанси имаа и Пенов и Костовски, на кои гласот им го дадов најмногу за да ми ја завршат таа работа, да ми обезбедат пристоен јавен превоз за да не се враќам фрустриран во Скопје секогаш кога ќе отидам во некоја метропола на Запад или на Исток. Зошто и ние да немаме пристоен превоз поради кој ќе решиме да ги оставиме автомобилите, автобуси во кои нема да се туткаме, во кои ќе знаеме на која станица се наоѓаме и каде треба да се симнеме без да ги прашуваме сопатниците? Зошто да не можеме и ние да имаме автобуси - подвижни клубови, како некогашниот трамвај што кружеше низ предвоено Сараево? Благодариме на услугата, другпат да си бараме друг да ни ја заврши работата.

Да не ме разбере некој погрешно, воопшто не му помислувам нешто лошо на ЈСП. И натаму ќе му бидам бескрајно благодарен за секојдневните слики, искуства, ликови и животни ситуации што сум ги добил во автобусите на ЈСП по цена од еден билет, скап, евтин - сеедно.

Ако сакаат да му дадат вистинска шанса на ЈСП, целосно нека го либерализираат јавниот автобуски превоз. Така најдобро ќе го научат како да работи пазарно, како да им ги зема патниците на конкурентите без привилегии и без насилно освојување на автобуските постојки пред да дојде приватниот. Белки нешто ќе научи.

Кешке да е така!


http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=231&ArticleID=10899

Thursday, March 15, 2007

Поблиску до природата

Сигурно сте забележале колку сонцето и расцутените дрвјата ви ги разубавеле луѓето околу вас, ве направиле помеки, потолерантни и порасположени.

Васко МАРКОВСКИ

Дали сте забележале, почитувани, дека некако поведри ни станаа деновите во последниве недела-две. Но, не зашто ни се намалиле грижите и маките, не дека наеднаш сме забележале дека Владата, градот и општините си ја вршат добро работата, дури и подобро од порано, ниту пак преку ноќ ни се сменила економската моќ, па полесно можеме да ги платиме сметките што ни се насобрале.

Сигурен сум дека и на вас позитивно влијае што деновите ни се се’ подолги, што сонцето се’ подолго ни ги грее душите, а околината добила пријатни бои од расцутените дрвја и грмушки. Сигурно и вие сте забележале колку сонцето и впивањето на убавината, боите и мирисите на дрвјата ги разубавеле луѓето околу вас и дека тоа ве направило помеки, потолерантни и порасположени. Верувам дека откако расцутеа се’ помалку ви се ѕвезди на денот луѓето што ги гледате во весниците, на вестите, на рекламите, во ТВ-сериите, на билбордите, а се’ повеќе умот ви оди надвор, кон улиците, кон парковите, кон шеталиштата.

Сигурно веќе сте почнале да ги прередувате шкафовите, простувајќи се од зимската и отстапувајќи & го првиот ред на пролетната. Сигурно веќе сте им ја избришале правта и сте ги подмачкале велосипедите, ако сте имале среќа да не ви ги украдат, како што ми го украдоа мене. Верувам дека веќе сте собрале сила и оти со леснотија ќе се наканите да ги расчистите терасите од зимската запуштеност и дека веќе сте се помириле дека речиси секојдневно ќе морате да се справувате со правта што ви ја носат околните булевари, улици и сокаци. Но, што е тоа наспроти блискоста со природата што ќе ве исполнува следните шест-седум, осум месеци, кога ќе ви биде лесно да му свртите грб на телевизорот, кога стоејќи нерешително со кафето в раце нозете сами ќе ве однесат да го испиете на тераса, каде што е попријатно да се чита, да се сврти телефон, каде што има подобра “ТВ-програма”, особено ако имате тераса со поглед кон некое шеталиште.

Можеби сево ова ви личи на една дембелска колумна, но, едноставно, не можам да му одолеам на времето и не можам да не ја споделам радоста со вас, како што со мене ја споделува мојот голем пријател од книгите, истанбулскиот поет Орхан Вели - кој вели: “Ова убаво време ме уништи. / На вакво време поднесов оставка / Од службата во фондацијата. / На вакво време се научив да пушам. / На вакво време се заљубив. / На вакво време почнав да заборавам / Да носам дома леб и сол. / На вакво време се заразив / Од болеста да пишувам поезија. / Ова убаво време ме уништи”.

Читајќи го, често пати, се прашувам колку сме се оддалечиле од природата. Кога последен пат сум се качил на дрво, кога последен пат сум ловел риби, кога последен пат сум се качил на Водно до врв, кога последен пат сум видел ластовичка.

Но, животот е пред нас, имаме време и да ги смениме навиките, или, како што неодамна ме потсети еден другар - животот почнува во триесеттата.

Кешке да е така!