Friday, October 15, 2010

Ацо Црногорецот




Ацо, Црногорецот
(Фото: Андон Давчев)
Басист на првиот рок бенд од Македонија кој настапил надвор од Македонија. Гуру му е Шарпланинецот. Ако го му го прифатат условот - моторџија од официјален постер на „Харли Дејвидсон“. Човек во чија фабрика биле произведени крила за првите 2.000 воени возила „хамер“


Многумина ни беа рекле дека кога-тогаш мораме да напишеме нешто за Ацо Црногорецот, басистот на скопската група „Тор“ од раните седумдесетти, првиот македонски рок бенд кој настапил надвор од границите на тогашна СР Македонија, на загрепскиот „Бум фест“ бенд во кој тогашните хрватски менаџери ќе го откријат на Аки Ракимовски и подоцна ќе го поканат да стане фронтмен на популарните „Парни ваљак“.


„Само да го начекаш некогаш кога ќе дојде од Америка не' советуваа пријателите-консултанти за урбаните легенди од шеесеттите и седумдесеттите. Деновиве телефоните почнаа да ѕвонат: Ацо е во Скопје, со него мораш да се видиш! - почнаа да се јавуваат.


Во договореното време, на договореното место дојдоа. Ситна, и Ацо, Црногорецот - човек од два метра, со имиџ каков што веќе очекувавме: долга коса, - еднаш рокер - секогаш рокер! - со кожена јакна со реси, срдечен, позитивен и полн со искуство од кое многу можеме да научиме.


Разговорот трае со часови. Првпат се гледате, но муабетот тече како да се познавате отсекогаш. Многу нешта набргу ќе ви кажат дека во право биле сите што ви рекле дека со него мора да се видите, морате да го запознаете.


Зорица Поп-Панкова
Како што сведочат написите објавени во мемоарско-документарната книга „Ние“ на првата македонска рок-пејачка, Зорица Поп-Панкова, во раните седумдесетти многу се зборувало за него и за неговиот бенд. Очите на рок-критиката биле вперени кон „Тор“ супер бенд од периферијата на Скопје, кој поставувал нови стандарди во свирењето и во звукот на рокенрол дружините во Македонија. Свирењето со „Тор“ оставило значаен печат врз тогашните генерации рокери, меѓу кои до денешен ден останал запаметен клубот на Ацо во неговата куќа во населбата Сингелиќ и неговото виртуозно музицирање.


„Ацо Црногорецот е еден меѓу првите хипи луѓе, човек кој живееше со тоа време, времето на 1970-тите. Фронтмен во вистинскиот смисол на зборот. Едноставно доминираше на сцената - и со начинот на музицирањето и со неговата појава. Човек кој ги знае музиката и басот во душа и кои се дел од неговата душа. Така се поставуваше и се однесуваше. Но, кај него немаше нарцисоидност или - да каже: јас сум тој и нема подобар од мене. Почитувал и бил почитуван. Сум работела со многу басисти, но работата со него беше нешто сосема ново. Басот за него беше водечки инструмент и никој не смееше да биде погласен од него. Беше многу принципиелен кога требаше да доаѓаме на проби. Точно го знаевме времето кога требаше да дојдеме, но заминувањето дома секогаш беше оставено како отворено прашање се сеќава Поп-Панкова, која дел од својата кариера поминала пеејќи со „Тор“.


Магијата на музиката и амбициозноста во свирењето не го напуштиле ни по 1977 година, кога решил да замине во Америка, барајќи нови предизвици, пред се' како музичар. Пријателите ќе ви кажат дека зад него има многу интересни проекти, со големи музичари, но оти малку сака јавно да зборува за тоа. Како што ќе ви каже и самиот, колку повеќе се обидувал да влезе во нечија „туѓа“ музика, толку повеќе сфаќал дека треба да му се врати на коренот, на начин како што тоа го правеле Сариевски, Бадев и Кирил Манчевски.


„Дури и кога ги напушти овие, наши простори, тој продолжи да работи, за разлика од повеќето од нас кои сме се откажале со текот на времето. Сега кога се видов со него по толку многу години, видов колку многу работел тој во Америка и со какви музичари работел и работи. Слушнав некои негови идеи, така што воопшто не видов дека нешто се сменило кај него. Тоа е истиот човек, со истите размислувања, со истите принципи и ставови за животот, за музиката и за се' што се случува. Таквите се многу ретки вели Поп-Панкова.


Гарабет Тавитјан - Гаро
Еден од луѓето со кои почнувал да свири Ацо е Гарабет Тавитјан - Гаро сениор, некогашен член на „Тор За него Црногорецот е човек кој секогаш бил пред своето време.


„Ацо беше еден од пионерите на македоснкиот рок. Еден од луѓето од Македонија кои влегоа во рокот меѓу првите. Вежбавме кај него и едноставно, кај него, во таа куќа, се случуваше се' што понатаму ќе се случува во македонската музика. До тогаш се свиреше на игранки, а 'Тор' беше една од првите групи што имаа концерти. Имаше едно жолто комбе 'фоксваген', долга коса и беше одличен музичар. Беше во тек со времето и имаше визија. За жал, набрзо отиде за Америка и оттогаш не сме се виделе. Црногорецот беше една култна личност во Македонија. Како човек, за проблематичните беше проблематичен, за мирните - мирен, за тие што се коректни - коректен. Тој има еден проблем, а тоа е што средината не те разбира кога си еден чекор понапред. Тоа беше едно, комунистичко, време во кое тешко се пробиваа сите тие нови работи, кога милицијата ги шишаше младите што имаа долги коси. Тој тоа го сфати, па бараше полиберално општество се сеќава Гаро.


За Здравко Ситновски - Ситна, Ацо Црногорецот е, едноставно, човек кој е роден за да биде водач, доблесен човек, кој е добар колку што е голем.


Ситна
„Беше препознатлив по неговиот уникатен изглед и по начинот на кој комуницираше со луѓето и нештата што ги правеше. Беше пионер за неговото време - со неговите џипови и жолтите комбиња „фолксваген журките што ги правеше. Во време кога градот имаше многу малку возила, препознатливи беа неговите комбиња и џипови што ги купи од отпад и ги поправи самиот. Кажи 'Ацо Црногорецот' - сите го знаеја: Ацо со жолтото комбе, што има напишано 'Тор'. Беше како градски сообраќај, не само во скопје, туку и на свирките на кои настапуваа низ тогашна Југославија, во тие автостоперски времиња. Во Америка има настапувано со познати југословенски имиња, имаше и свои бендови, но е толку кроток што многу малку сака зборува за тоа. Се посвети на неговата работа и е многу успешен. Едноставно, тоа е човек кој е роден за да биде водач. Очекувам дека ќе биде водач и кога ќе се врати во Македонија, како што планира. Во него гледам човек кој ќе ја повлече постарата генерација рокери повторно да покаже што знае


Тешко е да се пишува за човек за кого ќе чуете такво шаренило од интересни нешта, кои сакате да ги споделите, а кој ве замолува во колку што е можно помалку зборови да го опишете. Но, да се обидеме:


Човек чиј гуру е шарпланинецот, за кој вели дека е како факултет. Пасиониран љубител на мотоцикли, во чија колекција има драгоцени мотори „Харли Дејвидсон“ и човек фотографиран за официјален постер на брендот, ако прифатат на постерот до американското да стои и македонското знаме. Индустријалец во чии хали биле произведени крилата на првите 2.000 воени возила „хамер“ кој уште од првиот работен ден во САД со утринското кафе си вели: денеска си одам за Скопје. До сега дошол околу 150 пати.
Ацо, Црногорецот, сликан за постер на Харли Дејвидсон

Tuesday, September 21, 2010

Ариан Дема

Нема да погрешиме ако речеме дека Љани, како што го нарекуваат пријателите, поставувал високи стандарди во се’ што ќе фател да работи. Некогаш тоа го правел како гитарист на култните бендови “Пу група” и “Ден за ден”. Подоцна, тоа го правел во угостителството. Малкумина знаат дека тој е човекот кој го донесе во Македонија хамбургерот и концептот на фаст-фуд ресторани

Неговото име првпат го прочитавме на обвивката од албумот на “Ден за ден”, плоча што првпат се појави во нашиот дом еден петок, кога татко ми се врати од терен - градежен инженер, надзор на некаков објект кај Македонски Брод - со четири плочи, сакајќи со нив да ни каже дека за многу помалку пари можат да се купат дури четири плочи, споредено со “Made in Japan” на “Дип парпл” за која со брат ми, на почетокот на неделата, бевме потрошиле 700-800 динари.

Беше изненадување што воопшто нашол нешто, таму, кај Брод или Самоков, но и што решил да ни одржи една таква лекција, по големите пари што не толку одамна ги бевме дале за винил. Откривме нов македонски бенд, плоча со бајаги откачен “омот” - девојка распната на авион: “Ден за ден”. Секое разгледување и секое преслушување на “Ден за ден” носеше интензивен бран возбуда, восхит и мистика. Кои се овие луѓе? Како може да постои нешто толку генијално, а да не сме го знаеле до сега, да го немало на телевизија, да не сме ги виделе во “Екран”? Кои се овие вешти музичари и композитори, со едноставен, а фраерски имиџ, сликани пред кино “Култура”? Од кое маало произлегла таа магична музика, што звучи како раниот “Леб и сол”, а толку различна - песни во кои се насетува инспирација од фолклорот, но со толку откачено и инвентивно испреплетени мотиви. Остана надежта дека некогаш ќе запознаеме некој од нив, или дека - дај Боже - некогаш ќе им текне да се реоформат, да настапат некаде: Димитар Чочоровски, Ариан Дема, Драгиша Солдатовиќ и Владимир Јанкуловски.

Минуваа години. Разбравме дека бендот имал карма на комета - блеснал и заминал славно во вечноста, и покрај малиот тираж на албумот. Чочор заминал во Австралија, за Јанкуловски ретко кој знаеше нешто да ни каже, некои пријатели што подоцна ги запознавме, рекоа дека се познаваат со Солдатовиќ - “Лабиш“ - но не стигнавме да го запознаеме. Замина во вечноста. Најлесно му влеговме во трагата на Аријан Дема, гитаристот за кого разбравме дека бил сопственик на сендвичарницата на автобуската станица спроти “Драмски”, кај билетарницата - каде што прават вкусни сендвичи, со помфрит - четвртесто сечените пржени компирчиња, прелеани со некакви сосови чиј вкус долго се памети. Но, никогаш не собравме храброст да го побараме.


Музиката на “Ден за ден” нè возеше и во средношколските денови, кога хит-место за трошење на парите за на училиште беше “Камел”, спроти Соборна црква. Местото каде што се појави “хамбургер” - сендвич со плескавица, но не како во трафиките на “Метропол”, туку -  полн со салата, помфрит, кечап и мајонез - со вкусови слични како во Фритерија “Аријан” - наспроти Драмски.

По дваесетина години живеење на релација Брисел-Палма де Мајорка, Љани веќе една година повторно е во Скопје. Разговорот со него демистифицира многу од нештата за кои сме биле љубопитни.

Музиката почнала да го интригира уште од детството, додека ја гледал виолината со која вежбала сестра му. Набргу почнал и самиот да свири. Веќе на 21 година (1978) имал сериозен бенд, кој ставил силен печат на времето во кое живееле: “Пу група”, бендот во кој ќе ја создадат мегапопуларната и единствената забранувана македонска рокенрол песна, “Неправда”, која се дрзнала да пее за “имаш ти, немам јас”, во време кога системот проповедал еднаквост. По седум-осум години, пријателски решаваат да продолжат по различни патишта. Љани сè повеќе бил загреан да свири фјужн-џез. Им се придружува на Лабиш, Чочор и Јанкуловски - веќе формираниот “Ден за ден”. Бендот не успеал да ја фокусира енергијата за да го издаде вториот албум, за кој добиле понуда веднаш по првиот. Љани заминува во Белгија, каде што влегува во угостителскиот бизнис, но покрај него редовно е неговиот Гибсон Лес Пол - запознава менаџери од Германија, под чие водство свири со клупски лајв-бенд во елитните европски скијачки центри, со настапи закупени за една година однапред. Зиме во Брисел, лете во Палма де Мајорка, каде што работи како менаџер на ресторани. Пријателството со Гранит и со луѓето од “Пу” се одржало до денес.

Гранит Таќи: „Солото на 'Неп-
равда' е соло кое сака да го на-
учи секој гитарист во Македонија,
исто како рифот на 'Smoke on
the water' 
на  Deep Purple“ 
“Љани за мене е најголем југословенски гитарист на сите времиња - значи, не велам македонски, туку пошироко. Само му замерувам што престана да свири. Мислам дека е, сè уште, најголемиот виртуоз, дури и пошироко од тие југословенски рамки. Дури и најголемите критичари на тогашната сцена го прогласија за најдобар гитарист на тие времиња. Солото на “Неправда” е негово, тотално и е едно од најпознатите сола во Македонија, соло кое секој гитарист во Македонија се трудел да го научи, како што го учат по светот рифот од “Smoke on the water” од “Дип Парпл” сите што сакаат да научат гитара”, се сеќава Гранит, фронтменот на “Пу” и “Лева патика”.

На виртуозноста на Ариан се сеќава и Владимир Петрушевски - Фили, професор на Природно-математичкиот факултет, некогашен соборец на “Пу”, клавијатурист на тогашниот бенд “Листен”.


„Исклучително талентиран гитарист, со
одличен слух и извонредна имагинација“,
Владимир Петрушевски - Фили.
“Љани отскокнуваше од составот. Беше исклучително талентиран гитарист, со одличен слух и извонредна имагинација. Хендикепот што не знаеше ноти, успешно го надоместуваше со одлични идеи. Беше склон кон експериментирање, кое повремено знаеше да поприми и белези на ‘заебанција’. Да речеме, на еден од концертите што беа организирани во кошаркарската сала на ‘Работнички’ (1975 или 1976 год.) излезе маскиран како Индијанец, а во една од композициите дел од солото на гитара го отсвире со - гудало! Беше извонредно. Беше еден од оние што дадоа печат на тоа време”.

„Пристапот му беше максимал-
но професионален, доведен до
ниво на тотален дизајн“,
Слободан Живковски
Еден од луѓето кои имале прилика да го гледаат Љани одблиску е архитектот Слободан Живковски, авторот на обвивката на плочата на “Ден за ден”. Освен во музичките проекти, соработувал со него и во угостителските, како креатор на ентериерите на неговите угостителски локали.

“Имаше страшно специфичен модел на музички израз, што беше новина во таа област - бојата на гитарата, начинот на интерпретација, степенот на креативниот потенцијал. Мислам дека беше човекот што го промовира кај нас концептот на фаст-фуд. Пристапот му беше максимално професионален, целиот концепт беше доведен до еден тотален дизајн, што си ги даде своите резултати. Наметна и квалитет и имиџ и начин на работење, независно од неговото занимавање со музика - влезе во една друга зона, прагматична, којашто даваше резултати”.


Долго чекана средба со херојот.

Wednesday, July 07, 2010

Шпиц и Уки

Фото: Андон Давчев

Кога првпат излегле да свират на улица, некои ги пречекале како пророци во погрешно време, други - како штетен елемент за општеството, негативен пример за тогашниот социјалистички модел на граѓанин. Триесетина години подоцна, тие се неодминлив дел од урбаната култура на Скопје. Денес најнормално живее тоа што некогаш го проповедале

Помина многу време. Тешко дека останало некој што до сега не ги забележал. Уличните свирачи од Скопје кои најлесно ќе ги опишете како: еден со гитара, како Френк Запа и еден висок – скината глава Кит Ричардс. Нема шанси да не сте ги виделе, на Плоштад Македонија, кај Камени мост, или на влезот на ГТЦ, каде што свират веќе 30 години. Или, обидете се да најдете примери за македонски бренд од типот „име & име“, „презиме & презиме“ , од типот на Смит и Весон, Сајмон и Гарфанкл, Бауш енд Ломб или Блек енд Декер, оставајќи ги на страна Кирил и Методиј, Климент и Наум, Љупчо и Бранко. Шпиц и Уки, кои ретко кој ги знае како Зоран Ангеловски и Улкер Шакир.

Тие се соговорници кои на нешатата гледаат од еден специфичен агол – верници на рокенролот, луѓе блиски до сите слоеви на општеството, музичари со уникатна храброст. Го прошетале светот. Младоста ја поминале во време кога немало граници. Кога ќе им снемало бензин или кога ќе огладнеле ги ваделе гитарите и свиреле. Најпрвин Шпиц почнал сам, пред Стражарската кула, кај Камени Мост. По некоја година му се придружил Уки. Социјализмот бил незгодно време. Го бркала милиција, му ги земале парите и гитарата. Но, зад нив се триесетина години свирење на улица. Денес уличната уметност е мејнстрим – се прават големи фестивали, платени од градот, во кој Шпиц и Уки денес се чувствуваат како Марсовци.

„Буквално ти кажувам. Не го познавам градот. Погледни ја Чаршијата. Ова сега е, што се вика на турски 'зорле ѓузел' – со сила убавина. Чаршијата може да живее ако има занаети, а не да седнеме да пиеме чај, или навечер да дојдеме на некоја свирка. Во осумдесетите Чаршијата живееше 24 часа. Јас се радувам на ова, но додека нема кој да чука со чеканчето, без занаетите – нема ништо. Ткајачот или ќурчијата не можат да се тркаат со индустријата, но, нив треба да ги помогне државата. Странците што ќе дојдат, и дома имаат кафулиња и ресторани и бутици. Сум гледал секаде по светот – нив ги интересираат занаетите, ракотворбите. Без тоа – ова не е Чаршија“, ни рече Шпиц, син на познат кројач од Чаршијата, сеќавајќи се на златните времиња на занаетите.

Приказната почнува во доцните шеесетти, кога Шпиц учел да свири гитара од неговиот пријател Клептон, белграѓанец кој работел како авиомеханичар на скопскоиот аеродром. Интензивни времиња за македонските рокери. Време кога Шпиц свирел со разни групи: „Тор“, „Машинска глава“, „Банана фиш“  - во некои свирел бас, во некои – гитара. Време кога секојдневно се дружи со идните големи имиња на македонската рок и џез музика.

Социјализмот бил незгодeн. Ги бркала
милиција, им ги земале парите и гитарата.
Зад нив денес се триесетина години
свирење на улица. Шпиц и Уки
„Беше доволно само да се погледнеш и да испадне невиден концерт. Едниот свири џез, јас свирам рок, клавијатурата држи фанки ритам. Но, со време сфатив дека во групите бев затворен, дека повеќе се занимававме со формата. Се случи да отсвирам концерт сам, во киното во '25 Мај', по кој сфатив дека е подобро да свирам сам, отколку да продолжам како дотогаш. Така решив да излезам на улица. Јас бев првиот што излезе да свири на улица, во поранешна Југославија и на Балканот“.

И, навистина, барем кај нас, друг не паметиме. Првпат излегол да свири на Камени мост. Шпиц свирел, Уки, пријателот кого го запознал во Чаршија, чувал стража, да не наиде милиција. Се раѓа бендот After This, кој, како и личните имиња, паѓа во втор план, зад брендот „Шпиц и Уки“, дури и во последниве десетина години откако со нив настапува и Михајло, синот на Шпиц.

„Веќе осум месеци не сме излегле да свириме. Веќе долго време свириме свој материјал, кој веќе ни стана товар, кој мораме да го извадиме од себе. Решивме да се затвориме, се' додека не го снимиме“, ни рече Уки кога прашавме кога ќе можеме да ги видиме повторно.

„Најприродно беше да одам во
милиција, во градската власт и да
гарантирам за нив - да ги убедам
дека тоа е култура, а не уличарство“,
Мирко Стефановски
Еден од ретките луѓе кои што го имале сенсот да  препознаат урбана култура во тоа што Шпиц и Уки го правеле, кој им помогнал да добијат дозвола да настапуваат на улица во време кога властите во нив гледале штетна појава за  општеството е Мирко Стефаноски, тогашниот директор на Дом на млади „25 Мај“ (денешен МКЦ), Но не само тоа. Стефановски важи за човек кој во тоа време ги поддржувал сите прогресивни форми на уметничко изразување – во негово време се создадени Скопско лето, Скопскиот џез фестивал, Рок фест и МОТ. Го прашавме што видел во нив што решил во едно такво време да се спротивстави на догмите на тогашното општество и да поддрши такво нешто, да се заложи за улични свирачи.

„Во тој наплив на нови движења во културата беше сосем нормално да ги поддржам и да ги прифатиме како нормален облик на комуницирање на медитеранска култура, култура на градот, која што треба да живее и на улиците на Скопје. Тоа што е нормално да живее на улиците на велеградот, да живее и на улиците на нашиот град. Затоа, најприродно беше да одам во полиција, во градската власт и да гарантирам за нив - да ги убедам дека тоа е култура, а не уличарство и дека тоа му е потребно на градот – дека не е штетно, туку, напротив, треба да се поддржи. Но, не им помогнав само јас ним, туку и тие ми помогнаа мене, му помогнаа на градот, на еден интерактивен начин, што побргу да се ослободи од стегите и предрасудите“, вели Стефановски.

На почетоците на Шпиц како гитарист се сеќава славниот македонски перкусионист Гарабет Тавитјан – Гаро Сениор, пријател од раните бендовски денови.

Шпиц е човек кој има што да
каже, но, штета што не е роден
на место каде што може да го
покаже тоа“, Гарабет Тавитјан
„Се знаеме од 1967/68 година. Уште тогаш добро свиреше гитара, се' од Клептон, се' од Хендрикс. Многу подоцна почна да свири по улица. Човек може само да се восхитува на таквиот ентузијазам. Не бираше простор каде ќе свири - на улица, каде и да е. Тоа беше за восхит. Таквите луѓе директно се борат со живетот. Но, тоа е еден нормален начин на свирење и живеење, бидејќи човекот, едноставно не се гледаше себеси во некоја работа, туку, токму така, во свирањето. Половината од луѓето што се денеска големи ѕвезди во Америка, некогаш свиреле на улица. Во секој случај, Шпиц за мене е синоним за едно време кога Господ одеше по земја. Човек кој има што да каже, но, штета што не е роден на место каде што може да го покаже тоа“, ни рече Гаро.

Но, и  за помладата генерација Шпиц и Уки се важен дел од урабаната култура на градот. Ристе Ставрески, ТВ креативец имал прилика одблиску да ги запознае Шпиц и Уки, работејќи на ТВ серијал за улична култура. Приказната ја завршуваме со него.

Тие се дел од душата на градот,
Дон Кихот и Санчо Панса. Рокенролот
е нинвото оружје, а улицата е
нивниот мегдан. Ристе Ставревски
„На Шпиц и Уки се сеќавам речиси отсекогаш, уште од времето кога тие заедно со свирачите од пред Матично и по некоја група на Харе Кришна верници беа единствените улични изведувачи во Скопје. Тие се дел од душата на градот, Дон Кихот и Санчо Панса кои веќе неколку децении се борат со ветерниците на малограѓанштината и предрасудите. Рокенролот е нинвото оружје, а улицата е нивниот мегдан. Тие се добрите духови на Скопје, кои со својата музика и впечатлив сценски настап, барем за момент, ни нудат свеж поглед на светот, мал одмор од едноличното секојдневие оптоварено од норми и конвенции и ни пренесуваат дел од нивната секогаш искрена енергија. Не знам колку нашите сограѓани ја препознаваат нивната вредност, но, сигурен сум дека без Шпиц и Уки Скопје би било многу побезлично и поздодевно место за живеење“.


Friday, May 07, 2010

Океан Пацифик



Во тие снамќорени времиња, кога од секој нов бенд се очекуваше да отсвири нешто што звучи како Мизар, се појавија „дечките од Титов Велес“, со оригиналност и луцидност кои бараа поинаков сетинг на умот за да бидат сфатени како што требa


На ова, дедо ми би рекол: „Еее.. то` беше бенд, не шака!“ - Бог да го прости! Навистина. Таков бенд тешко дека некогаш ќе се повтори, како и да ги ставиш на вагата. Сакаш „дајврзити“, сакаш свирачка супериорност, сакаш спонтаност и уиграност, сакаш зрело и духовито подбивање со авторитетите на музичката историја и индустрија? Тие се сето тоа - бенд составен од луѓе со различно верско и етничко потекло, со различни животни преокупации и предизвици, свирачи за кои е се` едно дали на гитарата и` фали некоја жица, на пример - втората, за да можат најнормално да го отсвират своето, со дух и мајсторство - ко жена му на Френк Запа да ги родила. Се` едно дали настапуваат со формација која била ад хок формирана, за некој настан за кој дознале во 5 до 12, ќе бидат доволно сигурни во себе и доволно опуштени, а вешти, да и` одржат весело лекција на инфантилната математичка прецизност на Моцарт, на провинциската претенциозност на Р. М. Точак или на фалбаџилакот за заводништвото на Џегер и на Фери. Океан Пацифик. Бенд кој мора да се обнови!


Името „Океан Пацифик“, веројатно првпат го сретнав во некое од есенските изданија на „Екран“, петочниот неделен магазин, кој повремено знаев да го купувам, особено наесен, кога, кај да е, требаше да се појави страницата со купонот и конкурсните правила за пријавување на Рок Фест, доцните Осумдесетти.


Уште веднаш, некој ми ја беше наполнил главата со негативна предрасуда за нив - „Океан Пацифик (Титов Велес)“. Дали Марјан Бугарот - другарот од маало кој денес вози супер-брз воз во Мелбурн, или, пак, некој од контраверзните осврти во „Екран“ на Грета Оџакова, за некоја од веќе минатите вечери на тогаш угледниот Рок Фест? Толку ми ја беа наполниле главата дека гледале иритирачки бенд, од кој немаш што да очекуваш - дури ни да им се ситиш гледајќи им го сеирот - што бев вчудовиден кога Џоле ми рече дека Баба, драгиот Баба со кого тогаш ме запозна, дошол таа вечер само нив за да ги гледа. Првата нивна свирка ја изгледав збунето, распнат меѓу контраверзните предрасуди и ентузијазмот на Баба. Но, во сеќавањето остана да тлее мислата: „Овие го имаат срањето!“, што би рекол драгиот поранешен колега Мирче Флашуле.


Лик со имиџ на чобан, со гунче и специјално пуштени бркови и шишки сечени ко со тенџере од еден литар ставено на фаца, свири на гитара со, очигледно, скршен врат (или митот веќе почнал да му упаѓа во меморијата на разумот!?), свири нешто што и јас, како Грета, тешко можев да го сфатам, а панкерите збеснаа - скокаа и се качуваа на сцената на огромно задволство на изведувачите.


Веќе не можам јасно да се присетам како поминаа годините (или месеците?) до следната средба со нив, до мигот кога пред мене се појави касетата „Демоскоп 2“ - белата – второто продолжение од тогаш култните компилации на макдонски рокенрол, изданија на Радиото Клуб 100, предвесникот на новиот бран во етерот по кој подоцна засурфа Стотројка. Во следните неколку месеци, да имаше уста да зборува касетофонот, сигурно ќе му дојдеше преку глава и ќе се развикаше: Доста веќе со таа Дабл Трабл! Доста веќе со тие Океан Пацифик.


Но, тешко дека некој можеше да остане рамнодушен на тоа – начинот на музицирање кој подоцна го откривме кај Френк Запа енд Д Мадрс оф Инвеншн. Во тие снамќорени времиња, кога од секој нов или помалку познат бенд се очекуваше да отсвири нешто што звучи како Мизар, се појавија тие, „дечките од Титов Велес“, со оригиналност и луцидност кои бараа поинаков сетинг на умот за да бидат сфатени како што треба, и приказни за обичните нешта, полни со драма и ведрина, навидум наивни, сериозно длабоки. На пример, Дабл Трабл. Песна што во тие догматски времиња пленеше со игнорирањето на хармонските правила на квинтниот круг, со текст кој прави длабинска анализа на општеството, раскажан на навидум наивен начин – од гитарист кој свири правејќи перфидни грешки и навидум ненадарен пејач, со сценски прекар Џими - Цока и Јусуф.


„Не оддалечувај се премногу од базата сине, оди до таму каде што си безбеден. / Смали ги амбициите со мене стари, јас сум скоро безвреден. / Било која цена да ја понудиш другар, сепак е ниска и нестварна / тоа е кокетирање, тоа е деформација, на младата генерација / Дабл трабл. // ..Има ли сево ова смисла? Не ли има премногу милиција? / Се' уште живееш со спомени од Стамбол, за Њујорк ствараш илузија. / Дабл трабл“.


Но, тоа е само една од првите. Од нив се очекуваше коментар за секоја трендовски прогласена вредност во општеството, кое веќе драматично се менуваше. Фановите од време на време и ден денес ќе си спомнуваат на стиховите: „Пред дождот и по дождот – магла!“, „Нова Европа, нова Европа – место под сонце за секоја стока“, „Кавијар и лоза, виски и боза“, или стиховите од песната што некогаш им ја одбиле на конкурсот за Макфест, веројатно затоа што го насетиле подбивот кон фестивалот: „А ти би ме фрлила на ајкулите, би пуштила да ме однесат ветровите, но немој да мислиш дека и ти не си ранлива, за рибите и ти би била хранлива“.


Оние што со време ги откриле, ги паметат речиси сите свирки на кои Океан Пацифик се појавиле и направиле лудорија. Откако еднаш ги откриле, тешко дека пропуштиле некој од нивните следни настапи – групни или самостојни. Журката е загарантирана, без разлика дали ќе свират во преполн или празен Куршумли Ан, во некоја предавална на некој од техничките факултети во Скопје или во некое кафуле чиј привремен сопственик веќе научил дека нивните свирки носат добар промет.


На една од таквите свирки не' потесети Идриз Амети, фронтменот на скопските Бла Бла Бла.


„Првпат ги гледав во Клуб 21 во Чаршија. Изненадување уште од првиот такт: кои се овие? Од каде се? По некој миг сфатив дека гледам нешто сосема друго од она што сум го чул до тогаш на македонската сцена. Какво солооо!? Хаа!?.. Кој е овој? На што е? Имаат ли издание? По таа свирка следеше потрага по нешто нивно и ги следев речиси сите нивни настапи во градот. Тешко тоа некој да го повтори!“.

Еден од многуте големи почитувачи на Океан Пацифик е и Горан Станковиќ – Црни, басистот на легендарните Санаториум. За него Пацифик се најоригиналниот и најлудиот бенд што кога и да е се појавил на македонската сцена.



„Не знам во која категорија на рокот да ги ставам, освен во Океан Пацифик. Најконтраверзни настапи и текстови, што, во тоа време беше, многу смело. И до ден денес ги зборуваме по многу дешавки и заебанции што сме ги поминале по Рок фестовите. Пејачот, велешанецот, е приказна за себе. Најлудиот. Одлично си парираа со Цоката и мислам дека беа најандерграунд бенд, не само по свирка и понашање на стејџ туку и во нивните приватните животи“.


За феноменот Океан Пацифик не беше заслужно само неговото јадро: Јусуф и Цока. Луѓето што ги демнеа информациите за секој иден нивни настап знаеја дека има уште нешто што нивните настапи ги прави оригинални и интересни: кого ли ќе донесат за ритам секција? Каква ли формација ќе извадат на сцената? Менувањето на составот беше уште еден битен фактор што нивните настапи ги правеше оригинални. Дали на тапаните ќе седне Васко Четка - брат му на Цока, точен како метроном – или, и овојпат ќе дојдат со некој што ќе направи журка со призвук на чочек? Каков басист ќе се појави – Сокол, мајсторот за штекање, братучедот на Цока од Кавадарци – или, некој селебрити пријател, од некој друг бенд, кој улетал во последен момент колку да не ја откажат свирката? Како и да е – ќе има журка, и за публиката и за луѓето на сцената.


Такво искуство ни раскажа Ристо Апостолов, фронтменот на групата Водолија.


„Ми се јавува Цока по телефон и ми вели: ај да свириш бас со нас во Љубаниште, на фестивал. Утредента одам во Кавадарци кај Цока, ѓоамити ќе вежбаме, но ништо од тоа, бидејки на Цока му се шеташе, па заглавивме по кафани. Другиот ден наместо да вежбаме Цока ме однесе на слава кај негов пријател, а кога му спомнав да повежбаме, бидејќи не ги знам песните, ми рече дека во Љубаниште ќе пробаме. По два дена наводно везбање, односно шетање низ Кавадарци, тргнавме за Охрид. Кога стигнавме таму и кога падна муабет да вежбаме, Цока на тоа одговри: ако ги имаш увежбано песните и добро ги свириш, не си за во Океан Пацифик. И, така, не увежбан, се качив на бина со нив и направивме оригинална свирка, односно го свиревме Моцарт наопаку, ко што би рекол Цок'та. Со други зборови, и покрај нивниот навидум несериозен однос, сепак знаеја да направат атмосфера, користејки џез, рок и фолк елементи и текстови кои навистина имаа тежина“, ни раскажа Ристо.


За крај ни остана уште мислата дека е штета што денешните генерации рокенрол публика немале прилика да го видат тоа, бендот на кој му симнуваа капа сите тогашни авторитети во музиката – од искусниот Ристо Вртев, до почетниците кои допрва требаше да научат што е Маршал. Да формираме ли Фејсбук група да ги поттикнеме? Хмм.. Изгледа најдобро ќе биде да го послушаме советот на Идриз од Бла Бла Бла. „Не, никако не треба да се обноват. Не би сакал да ми го срушат убавиот спомен, како многу други. Ништо не се добива. Сега има ајкули кои би ги изџвакале и би ги фрлиле на буниште.“




Фото: Александар Стојанов + приватна збирка

Tuesday, February 09, 2010

Кој е овој човек?


Човекот што го знаеме како Димитрија Миладинов од фотографиите на браќа Миладиновци отпечатени во учебниците, не е Димитрија Миладинов. Ова го тврдат луѓе блиски до семејството Миладиновци, повикувајќи се на изјави на членови на семејството Миладинови.

Како што ни пренесоа нашите извори, и луѓето од семејството со години се прашуваат кој е всушност човекот на црно-белата фотографија и како се случило токму тој лик да фати корен во македонската јавност како ликот на нивниот славен предок.

Како вистинскиот лик на постариот брат-преродбеник семејството посочува една фотографија од на Димитрија, фотографиран на помлада возраст.

Ќе се обидеме да стапиме во контакт со семејството и ќе побараме автентичен исказ за сознанијата што ги имаат Миладинови.

Види и: Лажните Миладиновци

Лажните Миладиновци


Не само за Димитрија. Јавноста има погрешна претстава и за ликот на Константин, тврди внукот на браќа Миладиновци Ристе Миладин од Струга, откривајќи нови моменти за вистинскиот лик на Димитрија Миладинов.

Постои само една автентична фотографија на Димитрија Миладинов, но таа не е ниту една од фотографиите што се отпечатени во книгите, учебниците и во публикациите што се однесуваат на Браќа Миладиновци. Ова го тврди Ристе Миладин, внук на славните преродбеници од Струга.

„Целата документација и сите фотографии се изгубени кога Митра, сопругата на Димитрија, импровизирала погреб во 1868 во Струга, откако пропаднале сите обиди за да се донесат телата на Димитри и Константин од затворот во Истанбул. На таквиот погреб, наместо телото, биле погребани во ковчег речиси сите работи што некогаш му припаѓале на Димитри, меѓу нив и фотографиите со неговиот лик“, ни рече Миладин.

Но, кој е човекот од фотографијата што ја знаеме како фотографија на Димитрија Миладинов?

Како што ни раскажа Миладин, според неговите сознанија, сликите со ликот на Димитрија се всушност уметничка интерпретација на ликот на неговиот предок, чиј автор е македонскиот сликар Димитар Кондовски.

„Тоа се слики настанати според устен опис на ликот на Димитри. Разни истражувачи ги прашувале жените од нашава фамилија да го опишат, па тие раскажувале - имал вакви образи, имал бакембарди... итн.“, ни рече Миладин.

Подоцна, како што ни рече, како фотографија на Димитри почнала да се користи и фотографија на Иван Миладин, страничен роднина на браќа Миладиновци, од роднини-деленици кои се отселиле во Бугарија.


„Тој тврдел дека е во ликот исти како стрико му, дека тој најмногу личел на стрико му, па му успеало да протурка негова фотографија, која подоцна била прифатена како фотографија на Димитри Миладин“, ни рече нашиот соговорник.

Како што дознаваме од него, не е проблематична само веродостојноста на ликот (физиономијата) на Димитрија Миладинов, туку јавноста има погрешна претстава и околу ликот на помладиот брат, Константин, која е исто така, уметничка интерпретација на Кондовски.

„Постои само една веродостојна фотографија на Димитри и само една фотографија со вистинскиот лик на Константин. Вистинскиот лик на Димитри може да се види само на една фотографија на која е сликан со тогашниот грчки владика Мелетие, а вистинскиот Констатнтин е Константин што е фоторафиран со неговите колеги од студиите во Москва“, ни рече Миладин.

Forum.com.mk ќе се обиде да дојде до нови информации за вистинскиот лик на Димитрија и Константин Миладинови и ќе се обиде да ги пронајде и единствените автентнични фотографии.


Види и: Кој е овој човек? Вистинските Миладиновци

Вистинските Миладиновци




Ги имаме. По неколкудневно трагање по вистинските ликови на браќа Миладиновци, дојдовме до копии од единствените автентични фотографии на кои е овековечен вистинскиот личен опис на струшките браќа преродбеници, Димитрија и Константин Миладинови.

Следејќи ги трагите на нашите извори, успеавме да
ги пронајдеме фотографијата на младиот Димитри сликан покрај неговиот близок пријател, владиката грчки Мелетија и единствената автентична фотографија на Константин, фотографиран со неговите колеги од Филолшкиот факултет во Москва, во 1858 година.

Аветнтичните фотографии откриваат една сосем нова слика за вистинската физиономија на браќата собирачи на народни умотворби, наспроти фотографиите и илустраиите што се масовно употребувани учебниците од јавното образование и во македонската публицистика воопшто.


Како што ни рече внукот на браќа Миладиновци, Ристе Миладин од Струга, тој неколку пати до сега се обидел да ја анимира јавноста и да повлијае во идните изданија да се користат вистинските ликови на Димитрија и Константин, но до сега ништо не е променето.

Единственото нешто кое би можело да биде резултат од неговите обиди е што во неодамна повлечената Македонска енциклопедија, поглавјето за Димитрија Миладинов е илустрирано со уметнички портрет изработен од македонскиот сликар Новица Трајковски, во кој како основа е земен ликот од фотографијата со владиката Мелетија.



Види и: Лажните Миладиновци , Кој е овој човек? , Третиот Миладин .


Третиот Миладин


Кога се пишува или се зборува за браќа Миладиновци, обично се мисли на Димитрија и Константин. Ретко кој, освен стручната јавност, знае дека исто толку заслужен за делото на Миладиновци е и нивниот брат Наум Миладин.

Истражувањето што го направивме во обид да ги открие единствените оригинални фотографии на Димитрија и Константин Миладинови, отвора нови загатки. Една од нив, која деновиве се отвори пред нас, по реакциите од читателите е и улогата на третиот брат, Наум Миладин, во создавањето на Зборникот на народни умотворби и неговата преродбеничка и учителска дејност.

Кога се пишува или зборува за браќа Миладиновци, обично се мисли на Димитрија и Константин. Ретко кој знае дека исто толку заслужен за делото на Миладиновци е и Наум Миладин, еден од шесте синови од вкупно деветте деца на Ристо и Султана Миладинови.

Како што дознаваме од истражувањата на публицистот Петар Чакар, објавувани во весникот „Нова Македонија“ во шеесеттите и во седумдесеттите години од минатиот век, речиси сите биографи на браќа Миладиновци - меѓу нив и Рајко Жинзифов и Кузман Шапкарев - во своите биографии главно се задржуваат на најстариот и најмладиот син - Димитрија и Константин. Во нивните записи Наум Миладин се споменува само попатно, главно како придружник на Димитрија за време на патувањата, и повремено престојувал и му помагал во работата во местата каде што бил учител. За Димитрија и Константин се знае дека како учители се посветиле на борбата за културно и духовно ослободување, за другите браќа се знае дека го продолжиле занаетот на нивниот татко - грнчарството - но за Наум не откриваат речиси ништо.

По барање на читателите, ја објавуваме единствената фотографија на Наум Миладинов, третиот брат-преродбеник, кому музиколозите му припишуваат огромни заслуги за музичката историја на Македонија, како прв собирач и запишувач на народни песни и автор на стручни трудови како "Увод во теоретиката на црковната музика".



Види и: Кој е овој човек? , Лажните Миладиновци , Вистинските Миладиновци .



Monday, December 07, 2009

Земја со визија


Нема да ви биде нужно да прочитате отчет од Владата и Министерството за туризам за да видите дека Црна Гора знае што прави. Ќе биде доволно само неколку дена да престојувате во земјата. Лесно ќе забележите кој сектор од економијата им е најзначаен и дека целото општество е мобилизирано за оствравување на таа визија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Филип ПОПОВСКИ

ЦРНА ГОРА - Овие луѓе знаат што прават и несомнено ќе го направат тоа што го наумиле! Лесно ќе го заклучите ова ако патот ве однесе првпат или по долго време во Црна Гора, сакајќи да видите што има да им понуди на туристите земјата на мрзеливите Црногорци, како што велат предрасудите на кои и ден-денес им веруваме.

Но, не бидете изненадени кога ќе видите нешто сосем различно, нешто што ни најмалку не им прилега на сеќавањата или сликите што ви ги создале вашите блиски раскажувајќи за социјалистичките, синдикални летувалишта во Црна Гора, во која ви се нудат диво море, место да преспиете, скромни продавници, кафулиња и ресторани со мрзеливи келнери.

Ќе биде доволно само да го поминете патот од југот кон северот на земјата или обратно и да поминете неколку часа престој в место за да сфатите нешто сосем друго - овие луѓе знаат што прават! Решиле да живеат од туризам и тоа ќе го направат. Знаат што имаат, знаат што сакаат да направат од тоа што го имаат, знаат кому сакаат да му го продадат тоа што го создаваат и, знаат како да го направат тоа!

ЛИДЕР НА МЕДИТЕРАНОТ ДО 2020


Визијата на Црна Гора за развој на туризмот, најдобро ќе ја согледате во воведните поглавја на црногорската Националната стратегија за развој на туризмот до 2020 г., но, тоа што најмногу ќе ве изненади е дека не мора да одите толку длабоко во вашите истражувања за да го дознаете тоа. Доволно ќе биде да поразговарате со првиот стопанственик или со првиот човек што ќе го сретнете на улиците во која и да е дестинација од туристичката мапа на Црна Гора. Ќе чуете нешта на кои ќе им се радувате како да сте чуле амбициозна, добро осмислена и остварлива визија за својата земја.
Разгледувајќи ја Стратегијата, најпрвин ќе бидете изненадени од самодовербата на црногорското општество кога си ги поставило пред себе целите што сака да ги постигне.

Според документот, кој, движењето низ теренот ќе ве увери дека не е само текст на хартија, туку начин на размислување на Црногорците, визијата на Црна Гора е до 2020 г. да израсне во лидер во туризмот на Медитеранот - пазар што е ориентиран кон висок квалитет, а туризмот да биде главен генератор на работни места и приходи.

Имајќи го ова на ум, лесно ќе ги препознаете и конкретните нешта што веќе се направени или почнале да се прават за да се стигне до оваа амбициозна цел, колку и да ви личи навидум претенциозна.

Ако имате предвид дека си поставиле цел Црна Гора да стане силна висококлалитетна туристичка дестинација на глобално ниво, туризмот да биде сектор што ќе ја движи економијата, ќе креира доволно работни места и раст на животниот стандард, а државата да добива приходи на стабилен и сигурен начин, лесно ќе сфатите дека секој можен новоизграден објект што ќе го средните на патот и секој новоизграден или реновиран хотел во туристичките места е дел од таа визија. Лесно ќе забелжите дека, на пример, елитните хотели во Колашин или во Будва се дизајнирани токму така, за да бидат провокација и за најпребирливите глобтротери, на кои не им е проблем да извадат картичка од џебот и да платат патување какво што ќе посекаат, на било кој дел од планетата, во било кој дел од годината.

За да се оствари тоа, како што вели Стратегијата, клучно е да пораснат приходите од туристичкото стопанство, за да може да се излезе на крај со дополнителните инвестиции и вообичаеното ниво на заработка кај соседите од ЕУ-Средоземјето. Имајќи го предвид малиот капацитет на плажите на црногорскиот брег, стопанството на Црна Гора не треба да се стреми кон пораст на бројот на гости, туку преку поголеми инвестиции да дојде до целогодишна разновидна понуда. За да се постигне тоа, квалитетот треба непрестано да се подобрува, а разновидноста на понудата да се зголемува. Заради стабилност на системот, треба да се создадат колку што е можно повеќе работни места со полно работно време, и на оние што работат да им се дадат можности дополнително да се заработуваат - директно или индиректно, преку туризмот.

Што се однесува на понудата, потребни се производи кои можат да се користат во текот на целата година, што е важно и поради климатските карактеристики на земјата - на приморјето за време на зимите е дождливо, а зимските центри можат да останат без снег. За да се избегнат таквите ризици, треба да се развијат производи кои не се условени од временските прилики, кои, истовремено, ќе бидат конкурентни на понудата меѓународниот пазар, кои ќе биде тешко да се копираат, односно, со самото тоа - производи што ќе бидат трајни.

Читајќи ја библијата на црногорскиот туризам, ќе сфатите колку е сè меѓусебно поврзано - од транспортот до сместувањето, од квалитетот на услугата до ширењето на убавиот глас за земјата. За да може да се воспостави економична авио-врска со најважните изворни пазари, важно е хотелските и другите угостителски капацитети да бидат доволно големи и атрактивни и да можат да се користат во текот на целата година, а сите гости што ќе дојдата во земјата, да се вратат дома задоволни - "задоволниот гостин е клучната алка во маркетингот за дестинацијата, која ќе влијае оние што некогаш ја посетиле дестинацијата, да се насочат и кон други производи што таа им ги нуди", читаме во Стратегијата.

ЦРНОГОРСКАТА ПОУКА

Решеноста на Црна Гора да убеди што повеќе луѓе да ја посетат и да го испрати секој гостин задоволен ќе ја забележите уште пред да дојдете таму. Доволно е да го посетите националниот веб-порталот на Националната туристичка организација (НТО) и да сфатите дека си имате работа со туристичка земја која ќе направи сè за да дојдете да ја видите. Портал со едноставна адреса, лесна за паметење, www.montenegro.travel, кој ќе нема да ве пушти да го затворите прозорецот без да надјете нешто за себе.

Но, не само сервис за посетителите, туку и портал каде што угостителите можат да го надградуваат своето знаење или бесплатно да ги рекламираат своите производи на место каде што сите ќе можат да ги видат.

А, што ќе видите во Црна Гора и која е нејзината уникатност, ќе можете да дознаете уште од првата средба препознатливо туристичко лого на земјата, пропратено со препознатлив и едноставен слоган, кус и полн со значење: MONTENEGRO, Wild beauty.

Лесно ќе забележите и кому се обраќаат. Погледнете го јазичното мени во горниот десен агол на порталот или видете на кои јазици се отпечатени квалитетните промотивни материјали. Националната туристичка организација (НТО), локалните туристички организации и претставништвата во Франкфурт, Сараево и Белград ќе направат сè за да го чуете гласот за тоа што ви го нуди Црна Гора, но, истовремено, на располагање имате сервис кој ќе ви помогне да го организирате вашето патување од излегувањето од домот, до повторното враќање назад.

За да видиме дека е мобилизирано целото општество, ќе биде доволно да го разгледаме пресекот на активностите што биле преземени од Владата, општините, Националната туристичка организација и стопанствениците од туристичкиот сектор за да се организира успешна сезона и во услови на светска криза, објавен од Министерството за туризам на Црна Гора.

Свесни дека им претстои кризна година за туризмот, секој од своја страна презел по нешто.

Државата ги намалила данокот на физички лица и даноците и придонеси на платите, обезбедила субвенции за електрична енергија за малите и средните претпријатија. Исто така, биле укинати давачките што влијаат на цената на горивата и надоместокот за користење градежно земјиште. Во исто време, со полна пареа се градат нови патишта, се модернизираат аеродромите и граничните премини, сè со цел да се склуси времето на чекање на граничните порти, а патувањето низ Црна Гора да биде поудобно, побезбедно и да ви одземе помалку време. Истовремено, Националната туристичка организација презела интензивни промотивни кампањи на домашниот, регионалниот и глобалниот пазар. Понудата се презентира на прецизно одбрани саеми за туризам, а понудата се рекламира на медиумите што им се најблиски на луѓето што сака да ги угости Црна Гора.

Перформансите велат дека секторот туризам покажал висок степен на виталност во кризна година, при што бил унапреден квалитетот на понудата и имиџот на Црна Гора на меѓународниот пазар - категоризирани 48 хотели (3.200 нови кревети), 19 плажи "Сино знаменце", категоризирани 6 марини, обележани 6.000 километри патеки за планинарење и велосипедизам.

Дека преземените мерки даваат резултати, сведочат и бројните репортажи за туристичката понуда на Црна Гора, во кои земјата на мрзеливите, како што вели нашата заблуда, е опишана како една мала држава која во услови на рецесија ќе им понуди на љубителите на скијањето нешто што не можат да го добијат во своите земји или во популарните скијачки центри низ светот - сето тоа, за помалку пари, со поквалитетна и уникатна услуга.

Гледајќи го сето тоа, се радувате како на успеси на својата земја. Свесни дека имате што да понудите, посакувате истото да ви се случи и вам. Би било неправедно на слепо да речеме дека Македонија нема стратегија за развој на туризмот, но, ако ја има, кое е фајдето од неа, ако обичниот човек не го живее во духот на нејзината визија, ако не ја види шансата за себе во неа.

Црногорската поука е голема. За почеток, да расчистиме што сакаме да направиме со себе, како што тоа го направиле Црна Гора и Црногорците. Една турска поговорка вели: Кога ќе се затркала тркалото, има патот кој да го покаже.