Thursday, December 03, 2009

Љубов на прв поглед!


Не сме свесни колку е Црна Гора слична
на Македонија и колку е природно да се чувствуваат како дома луѓето што првпат патот ќе ги однесе во Црна Гора

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Филип ПОПОВСКИ
СЕВЕРНА ЦРНА ГОРА - Не сме свесни колку сме блиски и слични со Црногорците. Не сме свесни колку е Црна Гора слична на Македонија и колку е природно да се чувствуваат како дома луѓето што првпат патот ќе ги однесе во Црна Гора, барем неколку часа повеќе од минувањето низ земјата на шумите од црн бор на пат од северниот Јадран накај Македонија.
Не е потребно многу за да го сфатите тоа. Се гледа уште од авион - не е клише, најсериозно! - како што ќе забележите уште веднаш кога авионот ќе се искачи на околу 8.000 метри височина и кога некаде меѓу Тетово и Гостивар ќе ја напушти земјата, движејќи се над планините на Албанија,северозападно, накај Скадарско езеро и аеродромот во Подгорица.

Гледајќи одгоре, спонтано се впуштате во аматерска геолошка анализа на теренот, која, исто така спонтано, ќе заврши со анализа на поврзаноста на геолошките специфики на теренот со духот на луѓето што милениуми подоцна ќе го населат. Сличностите ги препознавате уште од слетувањето во Подгорица, по неочекувано куси 35-40 минути летање - тамам колку да го испиете коктелот од утринско кафе и црногорска убавина на стјуардесите на Монтенегро ерлајнс.
Слични во сè - геологија, аеродром, пејзаж, голем дел од табиетот на луѓето, историскиот амбиент низ голем дел од историјата на двата народа, но и во денешнината, кога спонтано ќе почнете да го откривате црногорското богатство од културна, религиска и етничка разноликост.
СЕКОЈА РЕКА - РАДИКА
Прва средба со мапата на Црна Гора, една од првите хартии по која посегнавме од пакетчето со промотивни материјали со кои не пречекаа нашите домаќини, Александра Крговиќ, советник за односи со јавноста во Министерството за туризам и Јелена Поповиќ, претставник на Националната туристичка организација на Црна Гора. Сличноста меѓу двата народа и двете земји уште еднаш ја потврдува и мапата, каде што среќавате изобилство од слични топоними - Колашин - Колешино, Бјеласица - Беласица, Скадарско Езеро - Скудриње, Петровац - Петровец, Пресјека - Пресека - но, и патот од Подгорица кон Колашин, низ кањонот на реката Морача - уживање многу слично на патувањето низ западна Македонија, покрај брегот на Радика.
Пред нас се час и половина возење, во кои ловиме слики низ стаклата на автобусот, податоци од кажувањата на нашиот водич, и по нешто од песните на Владо Георгиев, Бојан Маровиќ, или, кој и да беше, од поновата генерација црногорски пејачи.. кои ни се видоа згодни за да уловиме барем нешто од црногорскиот бит, став и однос кон љубовта, љубовниот чин, прељубата или - евентуалниот мачоизам на Црногорците.
Слушајќи го поздравното обраќање на Јелена до гостите од Македонија, сфаќаме дека пред нас се четири дена интензивна програма, во кои ќе видиме голем дел од националната гордост на Црногорците - планините, реките и националните паркови во северот на Црна Гора - национално богатство кое се цврсто решени да го стават во полза на развојот на земјата што ја сакаат. Дека е така, ќе сфатите веќе кога ќе завлезете подлабоко во кањонот, кога ќе почнат да се нижат новите тунели и "трети ленти" што биле изградени во последните неколку години, кои, стратешки гледано, треба да им го олеснат патувањето на луѓето од Црна Гора, но, многу повеќе - на луѓето што Црногорците ги чекаат со раширени раце и отворени срца да ја посетат нивната земја.
Пристигнуваме во Колашин, се сместуваме во хотелот Bianca Resort & Spa, угостителски центар за кој, како што ќе дознаеме подоцна, речиси никој не спори дека е најдобриот хотел во планинскиот туризам во Црна Гора. Дека е еден од најдобрите можевме да се увериме веднаш по пријавувањето на рецепција, кога одблиску можевме да видиме колку визионерски било сè до детаљ осмислено, за некогашниот социјалистички хотел Бјеласица да прерасне во елитен хотел, во кој е постигната хармонија меѓу високата технологија, материјалите од околната природа и вкусовите на современите глобтротери, како што ни потврди подоцна и директорот на хотелот, Милан Павичевиќ, за време на кафе-средбата со новинарите од Македонија.

КОЛАШИН 1450


Куса пауза во хотелот. Агендата е прилично набиена. Веднаш тргнуваме накај ски центарот Језерине, од неодамна брендиран како "Ski resort Kolasin 1450", на десетина километри од Колашин. Патот од време на време ни го попречуваат асфалтерите и валците на Црнагорапут, забрзани да го закрпат патот пред да почне сезоната годинашниот снег - прилика да фрлиме по некој поглед на новите мини населби од дрвени куќички, дел на продажба, дел за изнајмување.
Бевме љубопитни како би можеле гостите од Македонија да рерзервираат нешто за себе, ако решат да дојдат на скијање во Колашин. Дознавме, а подоцна и се уверивме, дека Црна Гора многу внимава на достапноста на информациите до луѓето што сакаат да ја посетат и оти ќе биде доволно да го посетат националниот портал за туризам www.montenegro.travel или да се јават на дежурната линија на Туристичкиот инфо-сервис, на бројот што лесно се памети, 35-00.
Домаќините од Kolasin 1450 го одбраа најдобриот начин да нè запознаат со тоа што им го нудат на посетителите. По кусата обиколка на ресторанот, терасата, Центарот за ски-опрема и Школата за скијање, веќе сме на еден од врвовите, до кој нè доведе ски-лифт шестосед, со капацитет да пренесе 6.200 скијачи на час - идеален транспорт за скијачите, доволно брз пред телото загреано од скијање да почне да се лади (како што ни рекоа колегите искусни, пасионирани скијачи).

Седнуваме во ресторанот Бјеласица, од темелот до врвот изграден од дрво и природни материјали, како и сите други објекти во ски-центарот. Пред нас е обилна трпеза, која ќе нè направи толку мрзеливи, до толку што спас ќе биде само 20 минутното искачување со ски-лифтот двосед, до врвот Ќупови на 1900 метри надморска височина. Посебно доживување! Место од каде што ќе можете да ги видите сите врвови на стотици километри од вас - доволен предизвик за луѓе што не се нашле себеси во скијањето - но, и одлични терени за скијање, кои, е многу веројатно да ве натераат да почнете да го правите тоа.

СПЕЦИЈАЛЕН ПОЗДРАВ ЗА НАШИТЕ МА
КЕДОНЦИ!
Од утринската прошетка низ Колашин дознаваме дека сме дошле во убаво уредено, мало гратче, опколено со планини, со градска гаража, во кое селективно се собираат отпадоците. Разгледувајќи ги околните планини, набргу ќе сфатите зошто речиси сите такси возила се со погон на четири тркала. Низ празните плочници, кои навечер се исполнети со звуците на гласните кафулиња и млади луѓе тргнати во ноќен живот, се слушаат само гласовите на ретките минувачи, п
оздравувајќи се со срдечно: Добро јутро! Од спомен-плочата пред Роднокрајниот музеј на Колашин, дознаваме дека градот, за време на Втората светска војна, 23 пати паѓал од раце во раце, 80 пати бил бомбардиран, првпат бил ослободен на 17 јули 1941, од Италијаните. Шетајќи по уличките, лесно ќе сфатите дека и тука не се реткост традиоционалните куќички со дрвени кровови, иако, како и кај нас, новите градби често посегнуваат по помодарски архитектонски решенија.
Ако утринското разгледување е прилика да бидете самите со себе и со градот, ноќните прошетки се нешто сосема друго. До полноќ почнува загревањето по локалните кафулиња. За мало место, изборот е прилично широк - од џем-сешн со рок-класици, до аудио-видео седенки пред плазма со концерт на Тиесто и лумпувања со црногорски поп и турбо фолк по ноќните клубови, места каде што, и покрај музиката, ќе се чувствувате убаво што сте од Македонија, изненадени од срдечноста што ќе ви ја приредат Црногорците.
И, да, како би можеле да го заборавиме најголемиот доказ за тоа - тоа што му се случи на колегата Мачки, снимателот од МРТ.
Штотуку прибрани од едно такво патешествие низ колашинските клубови, пред нас се појавува Мачки, насмеан до уши, прашувајќи дали знаеме каде ќе се журкаме следниот ден? Ни раскажа долга приказна, за да стигне до клучевите што ги мафташе низ рака. До толку им тргнал муабетот со сопственикот на кафеаната каде што седел, што се нашле толку блиски, небаре браќа. Паднало збор за следниот ден. Сопственикот ќе бил зафатен, имал куќна слава и најверојатно немало да го отвори кафулето на Свети Аранѓел, но, тоа не било причина Мачки да остане лишен и тој ден да појде во неговото кафуле.
"Моето кафуле, е твое кафуле! Земи го клучов, прави што ќе правиш - кафеаната е твоја!", ни раскажа Мачки, изненаден и самиот.
Речено, строено! Следниот ден, ноќта ни почна во нашата кафеана, сред Колашин.

КОЛОРАДО, ПА - ТАРА!
Тргнуваме на пат низ кањонот на Тара, реката надалеку прочуена како одличен терен за рафтинг, или, како што вели фактографијата - реката најдлабокиот и најдолгиот кањон во Европа, втор во светот, по кањонот на Колорадо во Америка. Патуваме кон градот Жабљак. Веднаш до него се Националниот парк Дурмитор и Скијачкиот центар Савин кук. Првото што ќе ве изненади додека патувате накај Жабјак е сознанието дека Тара тече кон север, спротивно од очекувањето што ви го наметнало патувањето покрај Морача. Од богатството од материјали во кесичето, дознаваме и се потсетуваме дека Тара се влева во Пива, во северозападна Црна Гора и од нив се формира Дрина, а Морача завршува во Скадарско Езеро.
Уредни села покрај патот. Веќе добивате осет за "мапата на Црна Гора". Одвнатре нешто ви вели: нова љубов на повидок - колку убава земја! Покрај патот ве пречекуваат уредни селца, домаќински, вредно стокмени ѕитчиња од цепени дрва, уредни, тазе искосени гробишта. Маглина врз зелени лото околу куќите, врз копите сено, врз сивите тренерки што се сушат закачени на јаже пред една од куќите. Како да сте во своја земја, од време на време се јадосувате кога повторно ќе ви се врати впечатокот дека колку повеќе навлегуваме кон северот, толку повеќе има отпадоци покрај патот. Повторно ни се враќаат мислите за геологијата. Би можеле да се пожалиме дека патиштата се кривулести, на места - кривулести и застрашувачки тесни - но, возете внимателно и погледнете ги од ведрата страна - ќе сфатите дека пред вас е патување низ една поинаква убавина.
Море од магла во процепот меѓу високи планини. "Локаторот" на мобилниот телефон вели: Tara. Патот продолжува низ пејсаж од шуми како шумата на полпат меѓу Маврово и Галичник. Од време на време среќата ќе почести со убаво осветлени жолтеникави карпи низ маглината, под кои, длабоко-длабоко, откривате раскошен кањон и, навидум тивка, достоинствена, сино-проѕирна река, решително тргната кон север. Распенавени потоци се спуштаат во реката, вода што од којзнае каде тргната пробива низ процеп во карпите, од онаа страна на реката, наспроти нас. Крајпатни спомен-плочи на цели семејства загинати во провалиите под кривините. Кањон на Тара. Возете внимателно, не брзајте!
КАДЕ ШТО СПИЈАТ БОГОВИТЕ
Минуваме низ Жабљак, одиме накај Дурмитор. По десетина минути возење нè пречекува огромно пространство што личи на Тони вода, пространството што ве пречекува непосрдно пред Галичник. Пред нас е Дурмитор, една од планините со кои се гордеат Црногорците, местото каде што спијат боговите, како што вели легендата што ни ја кажа Данило, нашиот водич од Жабљак. Научивме дека Дурмитор е планината со најмногу снежни врнежи во текот на годината на просторот на поранешна Југославија, а скијалиштето Савин кук е особено популарно за љубителите на екстремно скијање и сноубординг.
Патот нè води на едно преубаво место, Црното Езеро (Црно Језеро), во кругот на Националниот парк Дурмитор, уште една причина што ќе направи уште повеќе да се распламти вашата нова љубов. Го заобиколувате газејќи по уредни, обележани патеки, со чувство како да сте со години далеку, како одамна да сте ги заборавиле забрзаниот град, магливиот асфалт и свирежите на автомобилите. Во водата го гледате отсјајот на високите врвови и небото, исшарано од млазни авиони - знак дека сте многу високо над Морето, 1.430 метри, веднаш под врвот каде што спијат боговите.
Уште еден обилен црногорски ручек. Вкусови што до крајот на денот ќе ви останат на непцето - чадено јагнешко и - одлична јаболкова ракија. Се враќаме во Колашин. Нè чека нов, долг ден, а дотогаш - ново патешествие по колашинските кафулиња и клубови.
ПРАШУМАТА НА БИОГРАДСКО ЈЕЗЕРО
Не. Навистина не би можеле да замислиме дека толку убава земја имаме на 40 минути летање зад планините зад Шар Планина. Секое следно завлегување во дивината на Црна Гора беше само доказ повеќе за тоа. Третиот ден го одбележаа впечатоците од Националниот парк Биоградска гора, еден од петте национални паркови на Црна Гора, во кој е една од последните три прашуми во Европа. Пристигнуваме во место каде што височината ќе ви го помести осетот за пропорција. Зимзелени дрвја високи по 60 метри, врвови високи по 2.000 метри и Биоградско Језеро, езеро сред недопрена природа - до толку недопрена, што и дрвјата што ќе паднат остануваат оставени на местото каде што се нашле.


Се заборавате од пешачење, тотално несвесни дека веќе долго сте навлегле во територија што ненаметливо, но со интензивен третман, ви ги прочистува белите дробови и мислите, ве лекува стресот кој владее на неколку стотини километри од вас, над асфалтот на вашето секојдневие. Заборавате на сè, освен на луѓето што би сакале наскоро да ги донесете тука, да им ја покажете вашата нова љубов и да ја споделите радоста што ве плени, гледајќи како вашите соседи со далекугледа визија и трудољубивост - далеку од предрасудите што ги носите со себе за Црногорците - ја негуваат својата природа и ведри, не се штедат да ви ја покажат и да ве испратат спокојни дека направиле сè за повторно да им се вратите.
Тоа го чувствувате и во кафеаната Коноба во Колашин, ресторан-музеј каде што се служат прекрасни црногорски јадења, и во градската сувенирница, натежната од сувенири и промотивни материјали, и во приватните куќи во нашиот град-домаќин, каде што, во една од нив, би можеле да најдете сместување кај човек од Љубаништа, кој не штеди пари и љубезност за да испрати задоволни гости.
ДО СКОРО ВИДУВАЊЕ!
До заминувањето дома ни останува уште малку време, толку што веќе помисливме дека веќе сме виделе сè што би можело да нè плени. Но, агендата нè потсетува да зачуваме уште малку сила и концентрација.
На пат накај аеродромот во Подгорица, стигнуваме во Манастирот Морача, на дваесетина минути возење од Колашин. Кога ќе го видите од надвор, како што му се наближувате по патот, добивате впечаток дека е убаво негуван, манастир во висините над брегот на Морача, кој ќе биде убаво доживување ако го одберете како место за одмор од патувањето. Инзенадувањето следува подоцна, кога ќе влезете во манастирската црква, Успение на пресвета Богородица. Првиот шок доаѓа кога ќе влезете во припратата, кога ќе го здогледате живописот. Шарајќи со очите по него, оддолу нагоре, ќе ја доживеете вистинската димензија на храмот - културолошка, духовна, метричка. Си ветуваме дека ќе биде неизоставна точка за одмор за време на нашата следна посета на Црна Гора.
Продолжуваме накај Подгорица. Од нашата прва средба одблиску со градот, во теферот наоѓаме запис:
"Не сум знаел, не ми паѓало ни на крај памет дека Подгорица е град, низ кој тече река како Радика - град на кањон!".
Останува уште-кафе пауза во еколошкиот угостителски центар Плавница, на Скадарско Езеро - место каде што се бакнуваат модерното и природата. Времето е прекусо за да можеме прописно му го видиме ќефот. Уште една цртка во тефтерот и неколку фотографии во мобилниот за да ги кандисаме нашите блиски полесно.

До скоро видување!

Tuesday, November 10, 2009

Вкусовите на Стара чаршија

Скопската Стара чаршија ќе најде илјада начини да ви покаже дека е место каде што се среќаваат световите. Една од таквите средби е средбата на вкусовите на Истокот и Западот, кои ве демнат на секое сокаче по кое ќе зачекорите

Фотографии: Љубомир Стефанов
Вкусови што дошле од друго време, од други светови. Небаре затворени во кутија со спомени, живеат свој живот. Нема да ги загрози ни глобализација, ни Хасап-систем. Вкусот на Ориентот - од појадок до легнување. Ве демнат отсекаде. Од каде и да тргнете. Вкусови што се таму низ вековите. Вкусови што е потребно само еднаш да ги пробате и никогаш повеќе без нив да не можете. Ве водиме таму, на прошетка низ скопската Чаршија, чекор по чекор по патот на вкусовите.

ТЕЖОК ПОЧЕТОК

Не пропуштајте сараевски бурек
 во 
бурекџилница „Елида“,  ТЦ Мавровка
Тргнуваме низ денот. Уште од самиот почеток Чаршијата нè пречекува со тешка задача. Што да одберете за појадок, од убавите нешта што ве предизвикуваат? Бурек, симит-погача, ѓеврек, сараевски бурек - со јогурт, чај, ајран, кафе? Одберете решително. Што и да биде вашиот избор, нема дапогрешите. Секогаш ќе останат непробани неколку нешта што наскоро ќе веповикуваат назад во чаршијата.

Денот е пред нас. Се движиме низ сокаците, обидувајќи се да ги оживеемевремињата врежани врз фасадите и плочниците. Кој пат да го фатиме? Накајкоја учичка да тргнеме? Што велите за дуќанчето со чудни инструменти иапарати за научни лаборатории, веднаш зад Безистен? Или, лимарот на полпатмеѓу стара Слога и првите тезги на Бит-пазар? Каде и да решите да појдете, ќедојде време да пивнете нешто за освежување. Каде и да ве води патот, по патбездруго ќе сретнете лимонада, боровница или боза. Каде и да тргнете по пат ќе најдете нешто што ќе ве згрее додека ѕемнете шетајќи од сокаче во сокаче, по работа или од задоволство - чај, кафе, салеп, оралет.

Каде и да седнете, добро ќе ви дојде турски
чај. Ви ја препорачуваме чајџилницата
под Свети Спас
Кај и да е, набргу ќе ве задеси "ниедно време" - доцна за појадок, рано заручек - доцна за ручек, рано за вечера. Но, Чаршијата секогаш има решение - лахмаџун со ајран, леблебија или топли кикирики.
Ви паднал шеќерот, а уште ви се чини рано да влезете во слаткарница? Подзастанете во леблебџилницата и разгледајте ги големите тегли сошеќерчиња, бонбони какви што некогаш одамна сте гледале во маалскатабакалница. Чаршијата е местото што ќе ве потсети на времето кога сте јабарале дневната доза банки, динарчиња или денарчиња од повозрасните, доволни за да си купите парче радост од теглите со отвор накосо.

Во Чаршија сте а да не пробате ќебапи? Не
бива. Побарајте го вашето омилено место!
Време за ручек. Чаршијата мириса на скара, тавче гравче и вкусни јадења одакчилниците. Одвреме-навреме тон ќе им дадат штотуку ставените лутипиперчиња врз скарата, нестрпливо чекани од гостите да се потпечат. Повторно, што и да одберете - нема да погрешите. Повторно го правитевистинскиот избор - заминувајќи со грст вкусови во себе што нестрпливо ќе веповикуваат назад во чаршијата.

Пред вас е долг ден за прошетки. Ќе ви треба сила и бистар ум за да разгледате се што ќе ви ги подлаже очите. Обидете се со чашка-две турски чај - формула што секогаш се покажува успешна. Седнете на теферич, под Свети Спас или веднаш под јорганџиите, уживајќи во убавите мисли и раздвиженоста на улиците што станува сè помрзелива. Ако ве задеси вторник или петок - полна капа! Тркнете до Бит-пазар, натежнат од свежо овошје. Ќе ви треба свежина за нови пустоловини низ чаршијата.

ТАМАМ

Од некаде ќе ве изненади мирис на тазе

печени леблебии, кикирики. Брцнете по

ситни пари во џебовите!
Еден по еден, се јавуваат оџите што повикуваат на молитва. Кај да е, и камбаната на Свети Спас ќе заѕвони. Се движиме накај излезот - еден од многуте. Време е да си земеме сувенир на денот, нешто што ќе нè испрати до денешно Скопје. Тркнете до првата слаткарница и седнете на казан-диби - пудингот од дното на казанот, каков што нема да најдете на друго место. Би било убав гест да однесете нешто и дома, на домашните. Побарајте да ви спакуваат некое парче ф'ст'к баклава. Сувенир нека бидат фишек печеникостени и споменот на убавите вкусови што ќе ве повикува назад вочаршијата. Сè е тамам!
За крај - баклава. Тамам за овојпат?

Friday, August 14, 2009

Паркот на поезијата


Ако сте од оние што не се нашле себеси во поезијата и кои поезијата не ја нашле во себе, струшкиот парк го доживувате како обичен градски парк, кој питомо ќе ви понуди лад од летното сонце. Но, сè станува поинакво, кога ќе ги ставите волшебните очила на поезијата и почнувате да лутате меѓу дрвјата

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ


Неговото име најчесто го слушаме само еден ден во годината, како локација поврзана со дел од протоколот за отворањето на Струшките вечери на поезијата. Во листата на активности за утрото пред свеченото отворање на Фестивалот, два часа пред прес-конференцијата на лауреатот, како по правило ќе прочитате: 10:00 - Садење дрво во Паркот на поезијата. И, толку. Настанот накусо ќе биде одбележан во опширните дневни извештаи на репортерите на весниците, радијата и телевизиите; фотографите и снимателите ќе ја искористат приликата да уловат малку поинспиративна слика за илустрирање на дневниот дел од настаните, наспроти седачкиот амбиент на прес-конференциите и - толку. Ќе се присетиме на нив, ако некогаш, случајно патот не однесе покрај Домот на културата, сакајќи да скратиме пат до улицата со кафулињата и - толку. Но, дали е само - толку?

Повторно сме во Струга. Ве водиме во Паркот на поезијата, место какво што ретко ќе најдете каде и да е во светот, Ако не единствениот, еден од ретките паркови во светот, засадени од плејада светски поети.

ОЧИЛАТА НА ПОЕЗИЈАТА

Тешко ќе најдете податоци за почетоците на струшкиот парк, кој, ако сте од оние што не се нашле себеси во поезијата и кои поезијата не ја нашле во себе, го доживувате како обичен градски парк, кој питомо ќе ви понуди лад, кога сварени од летното сонце итате во непознат правец, препуштајќи му се на внатрешното чувство да ви помогне да пронајдете сенка. Но, кога веќе сте ја пронашле поезијата во себе, и кога веќе сте се нашле себеси во неа, веќе сè се менува, сè станува поинакво. Ги ставате волшебните очила на поезијата и почнувате да лутате меѓу дрвјата, небаре Волт Витмен во песната Супермаркет во Калифорнија на Ален Гинзберг.

Не очајувајте ако не го најдете дрвото на Гинзберг, како што ќе се намачите да го најдете и дрвото на Роберт Рождественски, кое, кажано со јазикот на војниците на ЈНА - ако постои, би требало да се прогласи за џомба над џомбите, кое досега пречекало 42 дрвја-гуштери (кажано со стилот на синтагмите на Ференц Јухас) и, кај да е, за пет-шест дена ќе му го каже куќниот ред дрвото на годинашниот лауреат, словенецот Томаж Шаламун.

Клупите во Паркот ни се видоа одлично место за да ги пролистаме ливчињата во кои некогаш, откривајќи ја поезијата на лауреатите на Струшките вечери, сме ги запишувале впечатоците и новите сознанија што ни се виделе интересни.

Седнати на една од клупите близу црквичката Свети Никола, веднаш наспроти главниот влез на киното, го читаме следново:

"Фазил Хисни Даглраџа. Поранешен капетан во Турската армија. Во седумдесеттите години, по 15 години служба, ја напушта армијата и станува трудов инспектор. Кога ќе заситил и од тоа, отворил книжарница и станал издавач и уредник на месечно списание. Во 1974 добива Златен венец во Струга".
Тргнуваме накај парчето тревник, каде што некогаш сме ја виделе плочката со неговото име. Сакаме одблизу да го видиме дрвото што го засадил, блиску до влезот на црквичето Свети Никола, пред кое, едно време, кога и да поминеш, седеа две-три бабички на бели коклици.

Токму така. Меморијата не не излажала - има листови како листот на знамето на Канада, најверојатно е јавор. Го разгледуваме одблизу и продолжуваме со ливчињата. Ја бараме песната Виењето на старото дрво, од која Дагларџа меланхолично ни вели: Децата повеќе не ме каменуваат / Вљубените не врежуваат срца по мене / Јас, дрво без лисја / Едно од измамените.

Решивме да провериме и најдовме интересен демант. Потпис на некоја Ива и, малку подолу, цртички и рески налик на логото на американската панк-рок дружина Dead Kennedys.

Хмм.. Знаела ли Ива за тагата на Дагларџа и, чул ли некогаш Дагларџа за подвигот на Џело Бијафра и Dead Kennedys.

Но, што е поезијата ако не провокација за умот, импулс што ќе ве натера да ставите едно до друго две навидум неспојливи нешта, да замислите една невозможна ситуација и да видите дека тоа и не е така лоша идеја, дека можеби токму таквото размислување ќе ве доведе до клучот на светот!?

МУАБЕТ СО СОСЕДИТЕ

Продолжуваме понатаму. Веднаш до Дагларџа, ги здогледуваме неговите први комшии - дрвјата што во 1972 и 1979 ги засадиле Пабло Неруда и Мирослав Крлежа, повторно правејќи возможна една навидум невозможна ситуација. Иако нивните домови биле оддалечени на илјадници километри еден од друг, во Паркот на поезијата се е возможно, па дури и нивната поезија и нивниот дух да бидат први комшии.

Доволно е само да ги ставите невидливите очила на поезијата.

Каде и да ве одведе прошетката низ Паркот на поезијата ќе бидете фасцинирани какви сè невозможни ситуации се отвораат пред вас. Независно дали ќе тргнтете од скаличките што ненаметливо се издвојуваат укосо од шеталиштето покрај Дрим или откај улицата со кафулињата, откај Комитетот во кој се кроела партиската политика на локалниот еднопартизам или откај градското кино од кое некогаш излегуваа кунг-фу мајстори и карате-кидови по некој одгледан филм со Брус Ли или Џеки Чен.

Од каде и да појдете - ве пречекува неизвеснот и пријатно изненадување, кое повторно и повторно ќе ве повикува назад, за повторно да излезете од паркот со бура од идеи и ковчеже креативни решенија за предизвиците што ги носи секојдневието. На пример, тргнете од влезот покрај Дрим. Одлево ве пречекува енциклопедијата на космосот, Унгарецот Ференц Јухас, замуабетен со советскиот Чуваш Генадиј Ајги, најубавиот човек што некогаш би можеле да го видите, во чиј лик ќе го изодите патот до крајот на Универзумот и безбедно ќе се вратите дома за само десетина секунди. Вниманието ви го одзема дружината на десетина метри понапред, и разговорот што го водат Јапонецот Макото Оока, расприкажан за мистериозноста на зелената боја, инспириран од коментарот што претмалку го кажал шпанскиот темперамент на Хусто Хорхе Падрон, повторувајќи дека за него Струга е како дрога.


И, така до бескрај! Тука застануваме. Ќе се вратиме наскоро, да видиме во чие друштво ќе влезе дрвото што деновиве ќе го засади Томаж Шаламун. Со чија поезија ќе биде прв сосед неговата; што ли ќе врежат во неговата кора струшките тинејџери; и, каква поезија ќе изроди нивното живеење едно меѓу други? Здравје, ќе видиме!

Tuesday, August 04, 2009

Струшките скокачи

За стружани, скокањето од мостовите на Дрим е задоволство без кое не може да поминат дестството и младешките години на речиси секој стружанец. За случајните минувачи тие се провокација која ве тера да подзастанете и да ги погледате, и по цена облеката да ви ја направат 'жива вода'

Пишува: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Среќни се стружани. Имаат и езеро и река. И тоа не кое било езеро и која било река, туку - еден од најпитомите делови на брегот на Охридско Езеро и најубавата и најчистата река за капење во Македонија, Дрим.

Поразговарајте со вашите пријатели од Струга или со кој било стружанец што ќе го сретнете - Македонец, Влав, Турчин или Албанец. Секој ќе ви го каже истото. Тешко дека ќе најдете некој што барем

неколку лета во детството не поминал скокајќи од некој од мостовите и тешко дека ќе најдете некој што не ужива во капењето во Дрим исто онолку колку што ужива кога се капе во Езерото.

Овој пат одиме таму, на мостовите на Дрим, местото каде што се негува една малку позната традиција, традицијата на скокање од мостовите на Дрим.

ДРИМ Е ДРУГ ФИЛМ

Летувањето на брегот на Охридското Езеро, во нашата перцепција обично се врзува за трендовските плажи на охридскиот дел од ривиерата, до кои се пробивате низ колони од возила и до кои тешко се стигнува без автомобил, мотоцикл или автобус. Ако малку подразмислиме, ќе се сетиме и на Струга, каде што плажите се на стотина чекори од куќите и градските хотели или - плажите на автокамповите и хотелите на неколку километри од двата излеза на градот. Но, прашајте ги стружани и ќе ви кажат дека нашиот впечаток секогаш ќе биде некомплетен, се’ додека забораваме на Дрим, реката без која не можат да ги замислат летата.

"Дрим е сосем поинаков, тотално пооткачен филм. Тешко дека ќе најдете стружанец што нема некаков посебен однос кон Дрим. На Дрим (како што велат стружани), капењето е сосем поинакво. Уште од деца откривате дека таму е поинтересно, се борите со водата што ве влече, се тркате со другарите кој попрв ќе преплива од едната до другата страна и, секако - скокањето, задоволство што го нема на плажите", ни рече пријателот Климе Матоски, веб-дизајнер во Скопје, кого го најдовме во Струга додека ги трошеше деновите од годишниот одмор.

Разговорот со него не’ потсети дека речиси истите зборови, пред неколку години, ни ги кажаа група од 7-8 стружанчиња што што еднаш го привлекоа нашето внимание со нивните скокови од Дрвениот мост. Ни раскажаа дека три пати во денот се на плажа и, незамисливо е барем еднаш во денот да не се искапат на Дрим.

"Од на езеро - на Дрим, и - дома. Едно без друго не чини. Кога си помлад, секое одење на плажа завршува на Дрим, а посебен ќеф е скокањето. Тешко е да се одговори кога се почнува со скокање од мостовите. Некаде на возраст околу 5-6 години почнуваш да скокаш од кејот, и одвај чекаш да наполниш околу 15 години, за да почнеш да скокаш од мостовите. И, се’ така е до почетокот на зрелоста, кога полека-полека, повозрасните им ги остапуваат мостовите на помладите. Некој престанува порано, некој подоцна - кому како ќе му дојде умот или кому кога ќе му помине меракот", ни раскажаа следните стружани што ги запрашавме за капењето во Дрим.

ЛАСТА, ЧУПЧЕ, ТАКЛА..

Патот не’ води накај Мостот на поезијата, каде што забележуваме група тинејџери качени на оградата од мостот. Решивме да ги погледаме одблиску. Го прашуваме Матоски за неговото искуство со скокањето.

"Порано скокав многу. Сега - не. А би сакал. Некако без везе ми е сега, стар сум. Кога почнував, отпрво се плашев, бев дете, имав 9-10 години. Така, прво почнав да скокам од кеј, ама по првото скокање од мост, не можев да престанам, кога видов колку е заразно! Значи, за скокачите, кејот е нешто како Припремно одделение. Љубовта кон скокањето обично се раѓа низ игра, со другарите. Доаѓавме друштво и обично игравме брканица, околу Мостот на поезијата - еден брка, другите бегаат како знаат. Има разни стилови, но, најмногу се скока ласта, чупче и такла, а повозрасните знаат да се пофалат и со понекое салто", ни раскажа Климе.

Повозрасните стружани се сеќаваат на времињата кога одвај чекале да дојдат странците и посебно странкињите, да подзастанат на некој од мостовите, љубопитни да ги погледаат како скокаат. Тогаш била вистинската прилилка да се покаже кој колку ја усовршил мајсторијата за скокање ќупче (или чупче, како што го нарекуваат скок стружани, со специфичното струшко ч) - прилика да се покаже кој колку вода може да фрли накај мостот.

Таквото гостопримство спрема странците, како што ни раскажаа нашите соговорници, најчесто биле предизвик за реонските милицајци да покажат кој колку строг умее да биде, но како што велат, времињата веќе се променети, па - и полицајците се потолерантни спрема скокачите, а и скокачите се пообѕирни кога скокаат чупче накај туристите на мостот.

ТРАДИЦИЈА ШТО ТРЕБА ДА СЕ ЗАЧУВА

Листата на скокови може да се дополни со уште десетина други скокови, што донесени од гостите во градот, кои се охрабриле да скокнат од некој од мостовите, што настанати со експериментирање на генерации и генерации стружани. Го прашавме Климе за културолошкото значење и интимното значење на скокањето во Дрим во животот на стружани.

"Овие начини на скокање се пренесуваат од генерација на генерација и се запаметени уште од времето од кога постојат мостовите на Дрим. Скоковите се дел од традицијата на Струга и би било убаво да се организира традиционален натпревар во скокање. Од една страна, тоа ќе помогне да се зачуваат и да се усовршат традиционалните скокови, од друга страна таквиот турнир би можел да биде убава провокација за да се дојде во Струга", ни рече Климе на испраќање.

Ја загризавме јадицата. Си ветивме дека следниот пат и ние ќе се обидеме.



П.С. Непосредно пред да го предадеме текстот на печатење, на интернет ја најдовме веста дека на 28 јули во Мостар се одржало 443 издание на турнирот во скокови од Стариот мост на Неретва. Фасцинантно!

Wednesday, July 01, 2009

Чуварот на Галичник


Замина Гаца, последниот жител на Галичник, чуварот на селото, чуварот на галичките обичаи, котвата на галичани

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Ден на жалост во Галичник. Замина Гаца, Галина Кутреска, чуварот на селото и последниот постојан жител на Галичник. Ја погребале претходниот ден, неколку часа откако агенциите јавија дека заминала засекогаш - прв погреб на гробиштата во Галичник по речиси 50 години. Историски момент, кој бара да го забрзаме планот да направиме репортажа од Галичник. Овојпат одиме таму, во мијачкиот дел од Непозната Македонија.

Немаме многу време, па оставаме за другпат да ја видиме потопената црква во Маврово. Можеби на враќање, ако остане време, ќе видиме колкав е водостојот сега, колку е потопена.

Лесно ги поминавме серпентините низ убавите шуми. Веќе сме на Бистра. Правиме куса пауза за фотографирање кај Тони Вода и продолжуваме. Имавме среќа да ги видиме коњите. Сигурно веќе завршиле работа, го пренеле сирењето или млекото, што ли - ќе дознаеме другпат. Како што се приближуваме, имавме впечаток дека се околу нас и пред нас се стишува, се стишува природата, а и коњите се потивки и помирни, како никогаш дотогаш. Раката спонтано ни оди врз тркалцето на ЦД-плеерот. Го намалуваме звукот и ги одложуваме за друг пат песните на Абас Цаноски, кому овојпат му падна редот да ни го приближи амбиентот на реканско-дримколскиот крај.

Но, пред очи ни идеше сликата што очекувавме да ја видиме и зборовите на пријателите од Галичник, кои ги побаравме претходниот ден, кога агенциите ја објавија веста за заминувањето на последниот жител:

"Селото е во голема тага, луѓето се попарени".

КОРЕН, ТЕМЕЛ, КОТВА..

Не можевме да и’ побегнеме на мислата дека не’ очекува таков ден, тивок и меланхоличен, сосем различен од претходниот петок, кога Галичник не’ пречека со силно сонце, појдени да набереме фотографии од убавата архитектура и складната композиција на селото. Ни на крај памет не ни беше дека би требало да се обидеме да поразговараме со Гаца, за која галичани ќе ви речат дека вешто одбирала кон кого ќе биде отворена за разговор - само со луѓе за кои ќе проценела дека доаѓаат со чиста мисла и чесна намера, во што многу и’ помагале изострените сетила, изострени од самотијата.

Пристигнуваме во Галичник, на главното собиралиште во селото, под црквата Свети Петар и Павле, до прочуената чешма Упија, далеку од телевизија, далеку од светските настани. Ни на крај памет не ни беше дека во истиот момент светот се простуваше од Мајкл Џексон, а неговите поклоници веќе ги исполниле плоштадите на светските метрополи, оплакувајќи го неговото заминување.

Продолжуваме накај хотелот Неда, каде што не’ очекуваше Елена Камиловска, менаџер на хотелот, галичанка по татко, мажена за галичанец, која ни ја потврди веста за Гаца.

"Многу се потресов. Со неа имав посебна комуникација. Таа беше таков тип, што не комуницираше со секого. Едноставно, секогаш знаеше да оцени со кого сака да раговара. Кога држевме кафеана во Галичник, често знаев да и’ наполнам кесичка со храна, овошје. Таа, секогаш скромно ќе велеше: нејќу мајке, не треба. Беше тивка, беше многу мудра. Не зборуваше многу, но тоа што ќе го кажеше, беше - кажано. Не комуницираше, не се дружеше со секого, едноставно, самата одбираше со кого сака да си направи муабет", ни рече Елена обидувајќи да ни ги пренесе впечатоците од претходниот ден.

Ја замоливме да ни го опише моментот кога ја чула веста што ги потресе галичани.

"Бев дома и перев. Одеднаш чув како ѕвони камбаната. Дојде сопругот и ми рече: Гаца починала! Не можам да ви опишам колку ми беше тешко, колку ми беше мачно. Пред црквата имаше многу народ. Сите што се најдоа во селото беа пред црквата. Веста навистина ме потресе, зашто - таа беше Галичник. Таа беше чуварот на клучевите на Галичник. Таа беше коренот на Галичник, темелот на Галичник, котвата на Галичник. И - тоа ќе биде и во иднина. Таа е таа што останува тука. И во иднина ќе биде чуварот на клучевите на Галичник. Секогаш и’ се воодушевував. Жена која што зборуваше многу малку, но која со своите постапки и својот живот кажуваше многу за тоа каков треба да биде навистина човекот. Кога ќе отидеш во град, кога ќе отидеш да живееш во град - сето тоа се изместува. Затоа таа и не сакаше да оди да живее во град. Одлука за почит! Доволно е да седиш овде само една недела и - да видиш, да почувствуваш што е тоа што го создала мајката природа", ни раскажа Камиловска.

Пред да слеземе накај Упија, да поразговараме и со другите галичани што се затекнале во селото, ја замоливме да ни каже нешто повеќе Гаца - како личност, како човек што оставил белег на Галичник.

"Имавме специфична комуникација. Се разбиравме и без зборови. Тоа не може да се опише со зборови. Таа го гледаше човекот како личност. Таа можеше лесно да оцени кој е кој, со кого има работа. Воопшто не беше излезена од Галичник. Целиот живот го помина во Галичник, со овците. Кога си сам, самата дивина, самата природа ги прави многу сетилата на човекот поинтензивни. Беше многу чиста и - затоа бираше со кого ќе разговара, со кого - не. Беше многу работлива. Била прогласена за најдобар работник во задругата - ударник. Во Музејот има фотографии, сликана со Едвард Кардељ, како ја прогласува за ударник. Немаше фамилија. Овците и беа како деца. Си ги негуваше, си ги хранеше, а ништо не користеше од нив. Беше како волчица-самотница. Немаше страв од ништо, ни од човек, ни од ѕвер. Знаеше да рече: поголем ѕвер од човек - нема. Ова не се ѕверови, ова се жителите - и мечката и волкот и зајакот, тие си се дома", ни рече Елена, жалејќи што не можела да појде на погребот, откако и’ јавиле да организира ручек за луѓето после закопот.

"Галичник ќе се смени. Галичник беше жив со неа, додека беше жива Гаца. На влезот во Галичник од пред десетина -петнаесет години живеат и други луѓе, маж и жена, зиме-лете, вратени од Скопје, но Гаца беше - Гаца. Чуварот на клучевите на Галичник, на сите тајни, на сите убавини, на сите свадби, на се’ што се случувало со години наназад. Беше чуварот на тадицијата, на се’", ни рече на испраќање.

Ниските облаци и ветерот што ги вееше пердињата во тремот на хотелотскиот ресторан најавуваа невреме. Колку-толку не’ охрабри ритамот на птиците што џивкаа на терасата, опоменувајќи не’ дека треба да побрзаме.

ШТО НЕ ДОЈДОВТЕ ПРЕД ЕДНА НЕДЕЛА?

Појдовме кон Упија со исто толкава желба да дознаеме и да ви пренесеме колку што можеме повеќе за последниот жител на Галичник, но, по којзнае кој пат заборавивме дека есапот што сме го направиле дома не излегува ист со есапот на пазар. Ни на крај памет не ни беше дека ќе наидеме на класичната ситуација, кога е човек на мака, најлесно да му биде да им најде маана на новинарите.

"Ова што го правите, за мене е многу подло. Каде бевте да дојдете пред една недела? Туку, сега си најдовте приказна што ќе ви го зголеми тиражот, што ќе ви продаде повеќе весници..", ни рече еден од галичаните што ги сретнавме пред куќите на главната уличка, револтиран што во еден ден Галичник го посетиле две новинарски екипи, кои во заминувањето на Гаца виделе момент што не смее да се пропушти или повод да го посетат селото.

Беше залудно да инсистираме да го прифати нашиот повик за кладба, да го увериме дека токму пред една недела сме биле во Галичник, како што беше залудно и да го кандисаме да погледне на нашиот разговор низ очите на неговите внуци, кои можеби ќе го прочитаат некаде по архивите, кога ќе поминат 50 години или повеќе. Сепак, најдовме и луѓе што не’ пречекаа помеко.

"Среќа што се случи кога имаше луѓе во Галичник. На сите ни е жал. Галичник нема да биде истиот без Гаца. Кога и да дојдеме, знаевме дека има некој да не’ пречека, да не’ понуди со чај, да ни каже: добар ден!", ни рече една галичанка.

"Ни падна чудно - претходниот ден не ја видовме попладнето, светлото пред врата светеше нон-стоп, помисливме дека нешто не е во ред. Повикавме луѓе, видоа дека нешто не е в ред - повикавме полиција. Полицајците влегоа - ја најдоа умрена. Викнавме поп од Дебар, преку месната заедница организиравме погреб и - така, ни замина Гаца", ни се придружија и други во разговорот.

Моравме да побрзаме. Ги замоливме да ни ја покажат куќата на Гаца и да ни покажат каде ја погребале. Телото било пронајдено еден-два дена по умирањето, па морале да ја закопаат веднаш по полициските процедури. Не можејќи да стигнеме на време за погребот, посакавме барем да и’ го видиме домот и вечното почивалиште.

Но, не било к'смет. Гробиштата се од онаа страна, на ридот наспроти Галичник, близу до Аџиевска ливада, раминката што се гледа наспроти хотел Неда.

Кој пат и да го фатевме - невремето ќе беше побрзо. За пеш - имавме многу одење, по тесна патека, низ ридовите околу Галичник, а со автомобил, како што ни рекоа - тешко дека ќе стигнеме до таму. Минатиот ден се истурило од врнење, па - или ќе заглавевме во кал со автомобилот, или, многу веројатно, некаде ќе залутавме. Решивме да постапиме разумно, и покрај силната желба да си ја завршиме работата докрај.


Тргнуваме накај Тони Вода, уште малку да поуживаме во глетката. Дури и по силно невреме, ридовите - по кои, велат, некогаш паселе 4.000.000 овци - изгледаат прекрасно.