Friday, November 26, 2010

Роки



Фото: Васко Марковски
Ретко кој го знае како Драган Ѓуровски. Прекарот му е на место: Роки. Рокер во крвта, човек од кого речиси дваесет години младите генерации слушаат рок-лектира, а повозрасните имаат добар фон за пиво каде што настапува. Музичар со препознатлива насмевка, срдечност и искреност, без разлика дали настапува пред 50, 500 или 500 милиони луѓе


Се појави во “Ван Гог”, во доцните 80-ти. Набргу забележавме дека е секојдневен гостин, исто како нас - редовни гости кои најубаво се чувствуваа кај “ложата”, на ѕидчето отспротива, кај бараките на Општина Центар. Со секое следно доаѓање во “Ван Гог”, веќе знаевме - кај да е ќе се појави, на поплочениот тротоар, откај плоштатчето, неколку чекори по Тони Мичевиќ и дружината, доцнејќи зад нив колку да го заклучи темносиното “рено 9”. Секогаш беше тука некаде. Речиси немаше вечер да не дојде. Сфативме дека тоа е другар на Мичевиќ, блескавиот гитарист кој штотуку го бевме откриле по скопските клубови. А, кај беше Мичевиќ, таму беше и тој, Драган, другарот што им помагаше за инструментите, да се донесат до “Ван Гог” - да се приберат од “Ван Гог” по свирките. 


Набргу станавме свесни дека Скопје доби еден нов, поинаков ноќен живот, со бендови што ги свират во живо музиките што нè возеле низ годините, што допрва ги откривавме. Веќе имаше и да се бира. “Вуду” на Мичевиќ и Лопе, “Банкрот блуз бенд” на Гиш, Харе и Ренџов, или - џезерските бендови на Ачек и Сале Икономов. 


Веќе се навикнавме. Како урбани номади, ги следевме во новите локали каде што настапуваа - толку често, толку интензивно, што веќе “нè фаќа  склерозата” кога ќе се обидеме да ги наброиме: “Три секунди” во салата на “Работнички”, кај Гранит од “Патика” во “Капан ан”, во “Арт”, “Сабвеј”… “Која ли беше таа формација кога ги гледавме таму-и-таму”, залудно се обидуваме. 


Еден ден нè изненади. Роки се појави зад микрофонот. Тој беше пејачот. Повеќе не беше пријателот на Мичевиќ и дружината кој уживаше отстрана во нивната музика. Се појави како темпераментен изведувач, жар кој тлеел. Но, не било за изненадување. Ни биле потребни дваесетина години да го дознаеме тоа, неодамна, кога се видовме со повод. Со идејата да има бенд, да свири на концерти, се занесувал уште од шесто-седмо одделение, кога му купиле хармоника. Но, жарот тлеел. Се будел секаде каде што ќе го однесел животот - во Алжир, каде што живеел две години како средношколец, син на секретар на воено аташе; во Белград - нова прекоманда на татко му; во населба Аеродром, каде што се преселил од старото маало во Скопје (кај Зоолошка), каде што ги запознал Мичевиќ, Лаки и луѓето со кои ќе почне да свири по бендови - од првите настапи, со “Woman Haters” во “Ван Гог”, до големата сцена, како член на придружниот бенд на Тоше Проески. 


Еден од луѓето со кои соработувал во разни периоди е Трајко Симоновски - Таци, некогаш басист во “Woman Haters”, подоцна еден од незаменливите членови на “Блу фанки индивидуалс”. За него Роки е “супер тип, извонредно интелигентен човек, музички наслушан, голем мераклија за музика, кој сака џез, но е рокер во крвта”. 


Трајко Симоновски - Таци
“Освен што има голема желба да свири, да настапува, ептен е голем мераклија за инструменти. Не е многу вешт гитарист, но е толкав мераклија, што има опрема каква што имаат, можеби, само најголемите гитаристи во Македонија. Комуникацијата со него е многу едноставна и на сцената и во секојдневието. Имаме супер, френдовски однос. Со Роки сме ‘ратни’ другари уште од времето кога свиревме заедно во ‘Woman Haters’. На турнеите со Тоше сме поминале многу време и многу километри заедно, по 24 на ден, во комбе, на сцена. Имало убави моменти, имало и препирки, но за него можам да кажам сè најубаво. Понекогаш го доживувам како дух од минатото - човек кој знае со луѓето да комуницира директно и искрено, без ‘господине’ и ‘госпоѓо’. Дефинитивно е легенда. Човек кој веќе 15-20 години ги забавува луѓето по Скопје и низ Македонија. Легенда го прави, веројатно, и начинот на кој настапува - и во клубовите и со Тоше - секогаш растоварен, непосреден и неформален. Тој Роки пред 15 години и овој Роки денес се малку различни, но и едниот и другиот секогаш зрачеле со забележлива љубов кон музиката. И, да не го заборавиме неговиот некогашен бенд ‘Sugar Free’, со кој свиреа своја, авторска музика. Снимија албум кој беше одличен, и ден-денес - не беше продукциски толку добар колку што имаше квалитетни песни и добра музика”, ни рече Таци. 


Валентина Ѓоргиевска, новинарка која одблиску ја следеше кариерата на Тоше Проески, имала прилика одблиску да го биде сведок на “другото лице” на Роки, како член на “Бендот на Тоше”, како човек кој настапувал на голема сцена - на балканските турнеи и на изборот на Песна за евровизија во Истанбул. 


Валентина Ѓорѓиевска Парго
“Роки, чинам, е најискулираниот рокер што постои, или барем што јас го знам. Работите секогаш ги изведува сосема сталожено и најпрофесионално. И бендовите со кои настапува клупски секогаш биле најдобрите. Мислам дека затоа и Тоше ги одбрал за соработници Роки и неговиот бенд уште првиот пат кога ги слушнал, на свирка во ‘Маракана’. А меѓу Тоше и Роки постоеше и се чувствуваше една голема синергија, не само соработничка, ами многу повеќе пријателска и духовна. Роки беше дел од евровизиската екипа во 2004 г. Смирен, пристапен, како и секогаш, не ја губеше главата во целиот тој евровизиски хаос во Истанбул. Од неколкуте разговори со него, ме импресионира неговиот пристап кон коментирање на сцената. Рок-каузата ја брани на свој начин, но за разлика од многумина други рокери, не ги напаѓа и омаловажува изведувачите и фановите на другите правци, ами коментира со целото свое видување на нештата и на музиката. Пријатен соговорник, најмногу пленува кога искрено пријателски ќе се поздрави и мошне срдечно ќе ти се насмее, со неговата ведра насмевка. Момче со урбан рок-стил и одличен музичар!” 


Игор Целески е еден од многуте луѓе чија младост и период на созревање често во фон ја имале музиката од настапите на Роки низ скопските клубови и кафулиња. Настапите на “Хејтерс” и “Индивидуалс” за него, на некој начин, биле компензација за светските бендови што не сме можеле да ги гледаме кај нас - бендови кои ни помогнале да ја доживееме отсвирена во живо музиката на хероите што не сме имале прилика да ги гледаме. 


Игор Целески
“Роки е една урбана фигура кој заедно со своите пријатели од бендот ‘Woman Haters’ и ‘Блу фанки индивидуалс’ му дадоа една нова димензија на ноќниот живот на Скопје. Донесоа еден нов начин на забава и во време кога не можевме да ги гледаме светските бендови кај нас или во блиската околина, тие беа замена за тоа. Со нивното музицирање поттикнаа и многу тинејџери да земат инструменти в раце и да ги почнат своите авантури во музичките води, како авторски бендови или како бендови за свирка. Флуидот меѓу нас и нив беше на високо ниво. Едноставно, тоа струеше низ воздухот, а најзаслужен за тоа беше Роки, како пејач, со неговиот карактерестичен хумор, секогаш насмеан. Во нивниот репертоар имаше неколку песни кои им беа како химни и без нив не можеше да помине ниту една вечерна свирка”, се сеќава Игор. 


Што прави Роки денес? Рокер засекогаш. Сакате повторно да чуете со каков жар ја пееше “Соулмен” од “Блуз брадрс” или “Хард ту хендл” од “Блек Кроус”? Лесно ќе го најдете. 

Thursday, November 18, 2010

Бранко Фиат




Бранко Фиат
Фото: Андон Давчев
Како човек кој е на прагот на деветтата деценија од животот, малкумина денес го знаат како урабана легенда од Скопје. Но, оние што го знаат од порано ќе ви кажат дека тој е неоспорно тоа: некогашен скопски фраер и боксерски херој повоена Македонија и Југославија


Времето на неговата слава одамна поминало. Можеби сме го сретнале некогаш на улица но, ни на крај памет не ни дошло дека старчето со кое сме се разминале по тротоарот или по плочникот е некогашен страстен боксер, Бранко Фиат, човекот од Кисела Вода за кого некои пријатели веќе ни го беа кажувале како урбана легенда од Скопје. Имаме убав повод да се сетиме на него – 40. “Златен гонг“, меѓународниот боксерски турнир во спомен на ослободувањето на Скопје, кој се одржа деновиве.


Не' пречека, во неговиот стан во Кисела Вода, срдечно и, по малку, збунето, чудејќи се што некој се сетил да го побара.


“Какво е ова изненадување? Како решивте да дојдете кај мене?“, ни отвори повикувајќи не' да влеземе, надвикувајќи се со грмнатиот телевизор, пуштен на вести.


Ни требаше време да се адаптираме на просторот. Со очите шараме обидувајќи се да уловиме колку што е можно повеќе сознанија за да можеме да го направиме разговорот поподатлив. Но, детаљите што го исполнуваа просторот, колку што ни помогнаа толку и не' збунија.


Староста и живеењето сам, на таа возраст, за некој месец 80 години, направиле да се оддалечи од некогашната стокменост и педантност, која лесно можеше да се забележи на трите големи портрет-фотографии, над каучот лево од телевизорот. Лесно ќе забележите дека навистина било така: фраер, вистински господин, стокмен во модерна облека, со вратоврска и бакембарди, лик од кој зрачат самодоверба и манири. Но, како што ќе ви посведочат луѓето што го познаваат, и како што ќе се уверите самите дури и од кус разговор со него, манирите никогаш не го напуштиле. На ѕидот спроти телевизорот - голема црно-бела фотографија, својствена за времето кога служењето во ЈНА било голем настан за семејството, на сликата: Бранко Фиат војник - скината глава Прле од “Отпишаните“.


Со првите неколку прашања, ни стана јасно зошто телевизорот бил пуштен толку гласно.


“Велам, како почна вашиот пат до славата? Како почнавте да боскувате?“, го повторивме прашањето повишувајќи го гласот.


Ни раскажа дека потекнува од семејство на корушки Словенец, со необично и звучно презиме - Фиат, доселен во Скопје. Додека бил дете живееле во куќа кај паркчето меѓу денешна Градска болница и Сојуз на синдикати. Со бокс почнал уште во раната младост.


“Како дете бев плачко. Децата од маало ме тепаа. Татко ми често патуваше, па, кога виде каков плачно сум станал им даваше пари на децата од маало, да ме тепаат. И, така, стравот почна да бега од мене. Ќе ме удрат, ќе ме испотепаат, ама, барем еднаш и јас ќе удрам некого. Тоа ми остана за до крајот на животот. После го научија, па ќе му речеа: Очка, да го натепаме, а?“, ни раскажа темпераментниот домаќин.


Боксерската кариера ја почнал во тогашниот клуб “Милиционер“, еден од неколкуте тогашни клубови во градот. Таму почнал неговиот ѕвезден пат и ги запознал неговите големи боксерски херои, стара школа.


“Скопје беше град од 80.000 луѓе, а имаше боксерски екипи, две фудбалски екипи во прва лига. Сега Скопје има повеќе од еден милион, а речиси нема ниту една боксерска екипа. Срамота! Нема интерес. Младиве се педери! Овие ли се боксери? Имавме четири боксерски клубови и тоа без пари - немаше пари облека да си купиме, едни гаќи. Денес им нудат и пари и се', и - ништо. Си чул ли за Штуката? Е, тоа беше боксер. Бокс ли е ова сега? Гледам на телевизија - тој бил европски шампион! А, види му аперкат - како мало дете е, врска нема! Да е денес таа екипа што бевме ние, ќе бевме светски шампиони“, се сеќава домаќинот.


Боксувањето за “Милиционер“ било прилика набргу да го забележи пошироката јавност, по впечатливите мечови во кои ги совладал тогашните славни боксерски асови на Југославија. Неговите успеси набргу ги забележал амбициозниот белградски клуб “Црвена звезда“. Го повикале да боксува за нив. Заработувал многу, трошел многу, но не заборавал да и' праќа пари и на мајка му, која, мислејќи на иднината, без тој да знае, од тие пари го купила станот во кој денеска живее.


“Додека живеев во Белград, постигнував големи успеси и заработував огромни пари за тоа време. Сум боксувал 40 меча во странство - секогаш сум се враќал со победа. Јас сум првиот боксер што и' донел златен медал на Југославија, на Медитеранските игри во 1958, кога боскував против шампионот на Тунис. Живеев на висока нога, излегував со убави девојки, мисици – заработувал многу, но и трошев без мерка. Купував најскапа облека, но, не заборавав да и' праќам пари и на мајка ми, во Скопје. И' велев: 'Ти си госпоѓа Фиат, мора да имаш пари', и секој месец и' праќав пари колку две нејзини пензии. И, ете, во 1962 поплавата ни ја сруши куќата. После, имавме каде да живееме - колку била паметна! Сум бил со многу жени и многу жени ме разочарале. Кога имаш пари, и најубавите ќе сакаат да бидат со тебе. Но, не успеав да се оженам, да најдам жена што не пуши, што не пие, што е чесна“, се сеќава Фиат.


Противниците очекувале удар со десна.
Изненадувањето што ги чека, било во левата
На неговите успеси се сеќава Живко Дуковски, претседател на Боксерски клуб 'Скопје', поранешен боксер, органзатор на „Златен гонг“.


“Беше еден од најдобрите македонски боксери во 1950-тите години. Како добар боксер за него пројави интерес 'Црвена звезда', го зедоа во екипата и таму боксуваше околу три години. Најдобри и најинтересни во тоа време беа неговите борби со еден од најдобрите тогашни југословенски боксери, Раданов. Борбите на Бранко Фиат беа посебно атрактивни. Имаше специфичен силен удар со левата рака, што правеше повеќето борби да ги завршува пред истекот на третата рунда. Се воодушевувавме на неговите резултати, и во Скопје и како боксер на 'Црвена звезда'. Бевме инспирирани од него. Со неговото десетгодишно боксување, Бранко Фиат остави бележити траги во македонскиот бокс во 1950-тите и 1960-те години“.


Боксот, како што вели, од една страна е убава работа, но, од друга, не е добар. Многу влијаел на неговиот темперамент и направил од него импулсивен човек, кој лесно знаел да нокаутира некој што неправедно ќе го понижел или ќе се обидел да направи неправда некому во негово присуство. Меѓу нокаутираните била и неговата долгогодишна љубовница, која ја зел во Белград, ја школувал, ја хранел и на крајот го изневерила со најблискиот другар.


“Боскот не може да не остави трајни последици, да ти го поремети умот. Некој да те удира десет години по глава и ништо да не ти стане? Станав многу осетлив, раздразлив. Не знам колку казни имам платено во полиција за бељи што сум направил, што сум истепал некого. Малку нешто ќе ти пререче – ќе го нокаутирав“, ни кажа искрено.


Луѓето од неговото маало се сеќаваат на него како фраер со имиџ - редовно со трегери - кој секогаш имал интересни приказни и доживувања да им раскаже. Нема човек кој не се сеќава на неговите манири.
“Ќе те сретне на улица со убава девојка и ќе рече: 'Комшија - 5 плус! Алал да ми ти е!', нагласувајќи го комплиментот со поздравот од 'Вегета'“, ни рече еден од пријателите што го познаваат. 

Friday, November 12, 2010

Миле и Драги


Во нивните кафулиња ги откривавме тајните на животот. Ни беa како втор дом. Таму ги стекнувавме идните пријатели за век и веков; се формираа и се расформира бендови; ги запознававме идните сопруги или сопрузи. Миле и Драги, луѓето што ни ги дадоа "Пони" и "Браво"

Еден ден некој рече: „Си бил во 'Пони'? Го зеле некои дечки, пуштале добра музика, бајаги луѓе почнале да одат.. “. Имавме резерви спрема местото. Некогаш таму се пушташе мека музика, одеа дотерани дечки и девојки, па одевме само повремено, кога сакавме да бидеме поблиску до девојки од некои поугледни или поценети училишта. Но, гласот за новото 'Пони', се слушаше се' почесто. Решивме да појдеме и - откривме место што ќе го паметиме се' додека не' служи помнењето. На едно место: страстни фанови на 'Клеш', Боб Дилан, 'Металика', 'Џој Дивижн', 'Кјур', 'Пинк Флојд' или 'Напалм дет'. Откривме едно поинакво "Пони", кое многу повеќе ни фаќаше око, место што стана неизбежен дел од нашето секојдениве, место што ни ги промени траекториите низ градот, филм во кој се наоѓаа себеси стотици скопјани.

Така ги запознавме и 'дечките' што го направија, Миле и Драги, двајцата браќа од Тафталиџе, луѓе кои ни станаа пријатели за навек. Во нивните места - некогашно "Пони", епизодното "Моџо" и денешните мало и големо "Браво" - многумина ги откривале тајните на животот и законитостите на општеството; се формирале и се расформирале бендови, некој си нашол басист за во бендот; некој си го запознал идниот сопруг или сопруга; некој открил нова музика, нова книга; ги запознал идните блиски пријатели.

Миле - Големо Браво
Миле ни беше од некаде познат. Набргу ни текна. Тој беше првиот пејач на 'Санаториум', дечкото што сме го гледале низ град со Ружниот, чудејќи се на нивната дружба - металец и панкер. Движејќи се низ просторот, горно и долно 'Пони', почнавме да го забележуваме Драги - ист како Миле, само со кратка коса. Немаше потреба некој да ни објаснува дека се браќа.

Просторот го нашол Драги. Миле бил во Англија. Му се јавил Драги и си направиле братски муабет: "Ќе почнеме ли? - Ќе почнеме".

"Решивме да го земеме и - таму останавме три и пол години. На почетокот горе бев јас, долу го работеше Драги. Местото за тоа време беше малку необично - горе една музика, долу друга; горе беше повеќе седачко, за на муабет, долу беше повеќе за журка, за гласна музика. Така работевме околу една година, подоцна се менувавме - јас доле, Драго горе и обратно. На тоа убаво се надоврза терасата, па имаше многу дружење и надвор - на тротоарот", се сеќава Миле.

Миле
Излегувајќи таму, почнавме да стануваме свесни дека излегуваме во места (понекогаш Горното и Долното ги доживувавме како две различни места, но, сраснати, како сијамски близнаци!) што ги следат новите и музики, но истовремено и копаат по музичката историја и откриваат стари што не сме ги знаеле. Таму ги пречекавме "Нирвана", "Перл Џем", "Елис ин чејнс", но во "Пони" многумина ги открија и ги засакаа музиките по кои некогаш се палеле нивните родители.

Разговарајќи за историјата на 'Пони' со насмевка се сеќаваме на 'рабушот', на тефтерот со 'рабуш'. Речиси немаше човек што излегува 'Пони' кој немал своја страница во тефтерот. 'Пони' беше место во кое знаевме дека не' чекаат домаќини кои те знаат, ти веруваат и знаат да ти излезат во пресрет кога ќе затреба.

"Е, така беше! Човечки е да им излезеш во пресрет на луѓето на кои им веруваш. Ќе дојде период кога ќе имаат, ќе ти вратат. Ќе поминат недела-две, ќе помине еден месец - ќе ти вратат. Некој ќе каже за две недели, ќе му излезе нешто - ќе ти врати за еден месец, но, на крај секогаш излегувало во ред. Некогаш останувало и по нешто неплатено, но, има луѓе што ќе се сетат на тоа што и после неколку години, па ќе платат кога случајно ќе дојдат во 'Браво'", ни рече Миле, честејќи не' со драгата препознатлива насмевка!

Борче Грозданов - Пандур
(Фото: приватна архива на Б.Г.)
Обидувајќи се да се сетиме на луѓето што ги оставиле коските во 'Пони', еден од првите што ни идат пред очи е Борче Грозданов - Пандур, новинар, поет и театарски критичар - човек што го бие глас дека во 'Пони' завршил факултет, учејќи на масите со пијалаци. Пријателство со Миле и Драги и убавиот дух што провејува во нивните кафулињата се овековечени во неговите збирки поезија.

"Ако бараме потврда дека кафаната е институција, тогаш, бездруго, ќе ја најдеме во некогашно 'Пони' или во денешно 'Браво'. А зад секоја институција, нормално, стојат цврсти луѓе – столбови. Тоа, во случајов, се Драго и Миле Бурсаќ. Тие се некрунисани доктори по рокенрол, блуз, хеви метал и другите нус-појави што ги носи пред се' звукот на гитарата. За амбиентот и душата на тие места сведочиме ние (не сме мал број), кои сме неодминлив дел од инвентарот на нивните кафулиња, за нас: 'центар на светот'. Речиси нема човек од рок сцената кој барем еднаш не заседнал таму до рано натуро (па и на пладне!). Тоа се места во кои случувале роденденски журки, веридби, крштевки, куќни слави, па и свадби, што направи од сите нас една голема, срекна фамилија", се сеќава Борче.

Еди - Андреј Анастасов
(Фото: Васко Марковски)
Еден од редовните гости на 'Пони', и чест гостин во 'Браво' е и Андреј Анастасов - Еди, конзерватор-реставратор на икони, 'бубњар' на ТБ Трачери, Мугер Фугер и на уште дваесетина македонски бендови.

"Едно време 'Пони' ми беше како дома. Таму останував и по неколку дена. Одев дома само колку да се исперам. Кога ќе си отидеа сите муштерии, Миле или Драги ја заклучуваа вратата и пиевме до касно. Миле пушташе музика, а ние, гостите, млатевме празна слама. Кога ќе не' кутнеше уморот, знаевме да споиме по неколку столици и да си заспиеме на нив. Немаше дневна светлина и не знаевме колку е саат. Сабајлето пиевме кафе и продолжувавме со дружбата. Доаѓаа секакви фаци. Имаше и некои на кои им беше страв да влезат, па седеа од карши на ѕидче и опсервираа. А немаше никаква основа за страв. Попитомо место и газди и гости немаше на планетава. И ден-денес нема. Често одам и во 'Браво', но подрумчето во 'Пони' имаше некоја магија", се сеќава Еди.

Приказната на 'Пони' траеше три и пол години, од октомври 1992 до јануари 1996. Луѓето од 'Пони' набргу си го најдоа новиот дом, "Моџо", следното кафуле на Миле и Драги, во маалото кое можеби никој не го знае со официјалното име: "кај Млечен ресторан". Толку кратко траешее, што речиси го бевме заборавиле. Неколку месеци подоцна, браќата Бурсаќ го откриле просторот во кој ќе се закотват - денешно "Мало Браво", втори кат, ТЦ Буњаковец. Малку подоцна, ќе дојде и Големото, на дваесетина метри од помалото.

Иво Блузмен Николовски
Крајот му го препуштаме на легендарниот Иво Блузмен, човекот што редовно бил присутен во сите кафулиња на Миле и Драги. Денес си нашол прибежиште во малото 'Браво', каде што пушта блуз, секоја среда.

„Животот е крстопат. Миле и Драги направија младите во Скопје да имаат и друг избор, да не забегаат по патот на кичот и грдата музика што се обидува да завладее. Скопје треба да им биде благодарно“, резимира Иво.



Штета. Немавме прилика да си помуабетиме со Драги. Фамилијарен човек.. деца креваат температура.. не се стигнува секаде како што ќе испланираш.

Успомен од „Мало Браво“, ;-)


Текст: Васко Марковски
Фотографии: Андон Давчев, Васко Марковски

Friday, October 29, 2010

Лејланд


Еден од последните два „Лејланда“, фотографиран
во депото на ЈСП во Влае
Имаше нешто што правеше да ни бидат различни, помили од другите автобуси што се појавија подоцна. Питомиот, непретенциозен изглед, интересните детаљи на каросеријата, тивките мотори или убавите времиња, којзнае? „Лејланд“ - англискиот шмек на улиците на Скопје



Тоа се можеби првите автобуси што некогаш воопшто сме ги виделе, илјадници од нас. Црвени „четвртасти“ кутии, со питом изглед, одозгора бели, како на нив да напаѓале триесетина сантими снег. Можеби не можеме да се сетиме што точно, но имаше нешто што правеше да ни бидат различни, помили од другите автобуси што се појавија подоцна.

„Мајсторе, задња!“
(Фотографии: Васко Марковски)
Секој од нас во себе носи изобилство од различни спомени, изобилство од причини зошто за „Лејландите“ има посебно место во срцето. Луѓето што се возеа во „двојка“ ќе се сетат на симпатичните маки што ги имаа Ико кошаркарот или Тиле ракометарот од Ѓорче, толку високи што мораа да стојат кај квадратните отвори за луфтирање, со подигнати капаци. Средношколците ќе се сетат на зимите кога пред нос, до следната меѓустаница, ќе им избегаше „Лејланд“ - „селски“, на кој однадвор се прикачил некој доволно храбар или доволно луд, фатен за рачките кај сосила задржаната задна врата. Ќе се сетат на кондуктерите; на портокаловите сандачиња за билети, за портокалови или црвени жетончиња; на сивите рачки на десетина сантиметри под таванот, за кои како деца мечтаеле дека некогаш ќе ги достигнат; на „Мајсторе задња“, на плочките со името на производителот на каросеријата од Нови Сад, со адреса „Филипа Вишњича 21“, кои ги изнагледале возејќи се; или, ќе се сетат дека „Лејландите“ беа некако потивки од другите, подоцнежните автобуси, дека не им „галамеа“ толку моторите, не им чкрипеа толку кочниците.

Стојче Чанговски, механичар:
„
Сега стави му клуч, ќе запали од прва!“ 
Пред нас е средба што сме посакувале да се случи одамна - средба со „Лејландот“. Во депоата на ЈСП останале уште три. Еден од нив е обновен, подготвен да се изнајмува, како атракција на градот, како подвижен музеј на едно време. Стоиме на неколку метри од него. Со нас е Стојче Чанговски, механичар, сервисер на автобуси во автобазата на ЈСП во Ѓорче Петров. Со „Лејландите“ се знае од 1986-та, кога дошол да работи во ЈСП.

„И ден-денес кога ќе се расипе автобус слушам луѓе како велат: подобри беа 'Лејландите'. И, навистина, се покажаа поиздржливи, помалку се расипуваа, од сите други што дојдоа подоцна. Беа со полуавтоматски менувач, што ги правеше поедноставни за возење, без *кумплуг*. Имаа издржливи мотори. Сега стави му клуч, ќе запали од прва. Имаа издржлив мотор. Нека крене температура и до 100 степени, нема гајле, вози. Сите цевки му се од бакар. Толку беа издржливи, до скоро само 'Лејланд' користевме за влечење кога ќе ни останеа поновите автобуси 'дефект'. Моторите им се оригинал, англиски, а каросериите ги склопуваа во Нови Сад. ЈСП имаше околу 400. Единствена маана што имаа - воланот имаше послаб аншлак, па за вртење бараа повеќе маневри“, се сеќава Чанговски.

Влегуваме внатре. Срцето веќе трепери. Во разговорот со домаќините забележуваме една позната акустика: празен „Лејланд“, пред тргнување, на почетна станица. Ги разгледуваме податоците од сообраќајната дозвола: СК-504-РР, Лејланд 680, произведен во 1969, боја на каросеријата - крем 45 и светло црвена 71, 23 места за седење, 77 за стоење. Датум на прва регистрација: 16 април 1969 година. По улиците на Скопје извозел 2.400.000 километри. Светнат, како нов. Ги здогледуваме рачките кои некогаш сме мечтаеле да ги достигнеме, кои правеле да се чувствуваме големи откако веќе досегаме до нив. Познат распоред на седиштата и детаљ кој посебно ни се допаѓал, споредено со другите - се' е во една рамнина, ја нема „дупката“ на крајот на автобусот, местото каде што секогаш беше 'празно', како што сакаа да не' убедат возачите за да ја расчистат турканицата кај влезната врата. И, уште еден детаљ, неодминлив за феноменолошката историја на градот - капакот на механизмот за автоматско отворање (и затворање) на вратите: „Мајсторе, задња!“.

Јанко Јанков, возач: „Од 1975 до 1980
се возеа само 'Лејланди'.
Сите сакавме да ги возиме.“ 
Своите спомени на „Лејландите“ со нас ги сподели и Јанко Јанков, возач на ЈСП од 1975 до 1985 година, денес пензионер. И за него „Лејландите“ биле ненадминливи, и покрај неколкуте недостатоци што ги имале.

„Кога дојдов во ЈСП имаше само два ФАП-а од старите, тие ги чуваа за пробно возење, кога не' тестираат за нови возачи. Се' друго беа 'Лејланди'. Од 1975 до 1980 се возеа само 'Лејланди'. Имаше два типа 'Лејланд'. На почетокот имаше неколку донесени од Англија, им се отвораа и шофершајбните. Сите што дојдоа подоцна беа склопувани во Нови Сад. Имаше само два со хидрауличен волан - сите сакавме тие да ги возиме. Во тоа време немаше многу линии со угорници, но, таму каде што имало, без проблем искачуваа. Само, малку ми беше страв со кочниците. Мислам дека не беше баш добар системот. Нема линија на која не сум ги возел. Кога ќе се сетам, најтешки за возење ни беа 19-ка и 5-ка, особено од 1980 до 1985. Секој гледаше да фати некоја селска линија, порастоварена“, ни раскажа Јанков.

Виктор Поповски
Обидувајќи се да најдеме некој што ги памети „Лејландите“ како конзумент, се сетивме на Виктор Поповски, еден од пријателите кои сериозен дел од своето време поминале во автобус, уште од средношколски денови. Се' уште добро ги памети „гужвите“, темплејт-средбите и маките што си ги имале во нив луѓето со „нестандарден“ раст.

„Супер е 'Лејланд'. Имам многу сеќавања. 'Лејландите' ми останале во сеќавање како симпатични, но повеќе се сеќавам на 'броевите', односно - линиите, како специфични патувања низ градот, секоја свој филм. На пример, имам едно чудо сеќавања од 19-ка. Секогаш преполна. Ќе успееш некако да седнеш, за накај Топанско, по некоја станица ќе застане над тебе некоја жена од Шутка. Ќе ти рече да станеш, ама, некогаш си расположен да стоиш, некогаш не. Е сега, ако решиш да не станеш, веќе имаш шоу: 'Ќе видиш ти во Шутка кога ќе дојдеш!'. Има милион 'дешавки' од 19-ка! Се сеќавам, еднаш од автобус се симнав директно во вода, насред Топаанско. Добар момент ми бил, на пример, кога ќе се качев во 6 наутро, во 3-јка. Јас се возев од прва до последна
станица. Редовно се среќававме со Иво Блузмен, јас за во 'Дистрибуција', тој - за во 'Кожара'. Се разбира, секое сабајле, во исто време во истиот автобус. Секој си го знае своето место и си седнува како што е ред. До 'Рекорд' веќе секој си фаќа место, си го знае местото и не менува. Истите луѓе, со години. 'Лејландите' ги памтам i по 50-ка, кога одев во школо, накај 'Коце'. Ги памтам 'скокчињата' на асфалтот пред 'Континентал'. Е, кој беше повисок, немаше шанси да не си ја удри главата од таванот, ако автобусот беше 'Лејланд', на пример како мене или како Тегла, кој редовно се возеше во 50-ка“, ни раскажа Виктор.

Хмм.. Се изнамачивме обидувајќи се да го најдеме вистинскот да како да ја завршиме приказната за „Лејландот“. Што и да кажеш, те следи чувството дека кажуваш „Збогум“ на едно убаво време, за кое некогаш сме мислеле декеа никогаш не го заборавиме, а веќе сме почнало да ни бледее сеќавањето. На крајот, сепак се појави и податокот кој нафрли доза ведрина. Последниот „Лејланд“ е во гаражата во Ѓорче, стокмен како кутивче, подготвен за изнајмување, за тури низ Скопје. Па, да се организираме?


Friday, October 22, 2010

Сале Арарат


За луѓето што некогаш излегувале по местата каде што работеше, тој не беше келнер или „кој било келнер". Сале беше институција - домаќин кој ќе те услужи како човек, пријател кој ќе ти го исполни со ведрина излегувањето - човек кој ставил печат на едно убаво време на стотици скопјани

Не е можно да не го спомнеме кога од време на време ќе се видиме и ќе се заседиме со старите пријатели, со луѓето со кои некогаш сме ги минувале ноќите од студентските денови. Муабетот секогаш завршува со истите зборови и истата констатација: Сале беше институцуија, таков келнер нема да се повтори, кого сакаш прашај! Сме прашале многумина и секогаш сме го спомнувале со истото задоволство, а такви имаше стотици, илјадници - огромна дружина што почна да се создава во „Арарат“ во 1990 и да се зголемува во сите следни локали на Лаци и Сале.


Светислав Целе Трајковски
Секој следен локал добиваше ново, откачено име - дотолку необични, што повозрасните колеги на работа, кои штотуку ве запознале, помислувале дека можеби со нив се подбивате, кога ќе ве прашаат каде излегувате, колку да го пробијат мразот на првиот контакт: „Тиква зелена“, „Рачки и тапани“.. И, да не го заборавиме крајот, иако најмалку познат - кусиот период кога нивни беше „Ван Гог“ во едно од неговите продолженија, пред безмалку десет години.


Решивме да го пронајдеме. Почнавме да буричкаме по телефонските именици, да се распрашуваме по пријателите на социјалните мрежи. Си најдовме убав повод да си поприкажеме за него и за времињата поминати заедно, да се обидеме да го пронајдеме. Пред нас се заредија убавите мигови поминати во 30-те квадрати, во локалот под денешна „Калдрма“ на влезот на Чаршија.

„Секогаш сум се чудел како може да носи толку чаши и шишиња со тоа малите рачиња. А, знаеш, колкаво друштво бевме! Многу пијачки се тоа - најчесто 'Бадел бренди', најубавиот!“, муабетот го отвори Светислав Целе Трајковски, еден од ликовите од неколкуте инвентар-дружини во „Арарат“ - пинтиско-драчевската, денес лондончанец.

Јане Бојаџиевски
Од другата страна на Атлантикот се јави Јане Бојаџиевски, темпераментниот пријател од младоста, денес новинар на „Гласот на Америка“ во Вашингтон.

„Aко не ме памти, срам да му се пивата - ѕидарски - што сме ги испилле со дружината. Беше лик ко Чико од 'Загор' со легендарното кожено елече! - зиме, лете, се рабира, врз црна маица со кратки ракави. Олабавен тип. Иако пиевме по тројца едно пиво, во 'бош' ден, не ни мрчеше, ко на други места, дека мора секој да пие. Ако не - ај гитла! Не беше таков. Поздрави го многу од другата страна на Атлантикот!“, ни порача Јане.

„На линијаповторно го имаме Лондон. Уште еден лик од пинтиско-драчевската дружина во „Арарат“, Марјан Стојановски - Мац:

Марјан Стоановски -
Мац
„Влагам таму - 'Арарат', 'Тиква'.. кое и да беше - ме гледа и со поглед ќе си направиме муабет: 'Кај си? Арен? Зелено?'. Викам: 'да' - и, сме се разбрале. Паматеше речиси за секого кој што пие. Макар што, 90 отсто, речиси сите, пиевме пиво. Знаеше да се нареди со чаши и шишиња, и иако беше така, широк, за чудо лесно се пробиваше низ народот, а нели, гужви беа. Арно ама, нели, на тие места речиси сите бевме инвентар, па беше нормално луѓето да му прават место - и тие се грижеа за него. Ниедно од тие места немаше да биде исто без Сале. И уште една работа - во ниту едно од тие места никогаш немало голем проблем. Сале ги решаваше проблемите пред да се случат. Сум бил сведок на две-три такви случки. А, кажи му 'Скопско, у зелена флаша', да видам дали не се сеќава на мене?!“, ни раскажа Мац, кој има бизнис со лифтови во Лондон, наседнувајќи на провокацијата кога му рековме дека Сале не го памети.

Една од инвентар-дружините на „Тиква зелена“ беше дружината на Тина Иванова, сестра му на Изи, како што ја знаевме, ние, малку повозрасните - денес новинарка и музички критичар. Ја замоливме сподели со нас дел од сеќавањата.

Тина Иванова
„Киснев во 'Тиква'. Сале, беше белегот на таа култна 'дупка', маскота, секако во позитивен контекст. И сите кога ќе ги прашав: 'каде ќе излегуваш вечер?' велеа, 'кај Сале у Тиква'. Го паметам како многу добар човек, духовит, постојано насмеан. Со ситесакаше да си помуабети. Тој не беше обичен келнер, беше 'над-келнер', со сопствен, индивидуален имиџ. Не се издвојуваше од луѓето што излегуваа таму, и тој беше дел од толпата. И, точно знаеше кој што пие. Само ќе го погледнеш во очи и ти носи тоа што сакаш. Имаше специфичен начин на играње и мислам дека ги сакаше 'Фет Бој Слим', ама мислам дека слушаше се' што се пушташе во 'Тиква'. Сале е една од урбаните легенди на Скопје. Баш ме интересира што прави денес. Баш ми фалат тие времиња, безгрижни...“, се сеќава Тина.

Во разговорот накусо се надоврза и Емилија Рапоска, денес архитект, девојка од една друга дружина во „Тиква“.

„Сале? Супер човек! Секогаш расположен, ко гости дома да викнал, ко да не му беше работа, а мислам никој не го чекаше за пијачка. Значи - брз и расположен келнер - или, попрво би рекла домаќин“, ни рече Еми.

Приказната оставивме да ја заокружи Костадин Шурбановски - Шурбе, инвентар во локалите на Лаци и Сале, кому нивните места му беа првиот диџејски мегдан - на пример, за незаборавните четвртоци во „Тиква“.

Костадин Шурбановски - Шурбе
„Без Сале, 'Арарат' и 'Тиква зелена' немаше да бидат она што беа - култни места за излегување кадешто се собираа ОК луѓе и се слушаше кул музика. Никогаш нема да го заборавам специфичниот денс на Сале, карактеристичниот начин на поздравување со луѓето, смешките, муабетите... Се согласувам дека Сале беше маскота на овие места, и тоа во најпозитивна смисла на зборот, меѓутоа кај него мора да разграничиме две фази: првата, од 'Арарат' и раниот период на 'Тиква', кога слушаше екс-ју рокенрол и кога мислевме дека кожното тесно елече не го симнува ни кога спие, и втората кога, би рекол, се прошизичи, го пронајде својот имиџ (широка, релаксирана гардероба адекватна на опуштениот слободен животен стил). Но, си го профилира и музичкиот вкус, па веќе не сакаше се' што сакаат младите, туку квалитетна современа електронска музика, drum'n'bass, модерен хип-хоп... Со оглед на фактот дека моите први диџејски чекори ги направив токму во 'Тиква' - секој четврток - точно знаев која музика и која песна ќе го развесели и раздвижи. А ако си успеал да го разиграш Сале, што рака на срце и не беше толку тешка задача, тогаш си ја разиграл пола 'Тиква'. Сале беше еден од оние ненаметливо позитивни ликови што секојдневно ги гледаш и разменуваш муабет, ама никогаш не си се заинтересирал за неговиот приватен живот. Последниот пат кога го видов ми рече дека работи за квизот 'Милионер'“.

Многумина не' замолија да им кажеме каде е Сале денес, каде би можеле да го видат. Па, да ја споделиме радоста што го видовме:

Сале денес е чевлар, на пазарчето во Тафталиџе. Појдете му на муабет и доверете му да ги реши ги вашите маки со чевлите. Ќе ве услужи со истата ведрина и со истиот квалитет на услугата. За средба со Сале, вреди и чевли да искинете.