Showing posts with label Тегла. Show all posts
Showing posts with label Тегла. Show all posts

Friday, October 29, 2010

Лејланд


Еден од последните два „Лејланда“, фотографиран
во депото на ЈСП во Влае
Имаше нешто што правеше да ни бидат различни, помили од другите автобуси што се појавија подоцна. Питомиот, непретенциозен изглед, интересните детаљи на каросеријата, тивките мотори или убавите времиња, којзнае? „Лејланд“ - англискиот шмек на улиците на Скопје



Тоа се можеби првите автобуси што некогаш воопшто сме ги виделе, илјадници од нас. Црвени „четвртасти“ кутии, со питом изглед, одозгора бели, како на нив да напаѓале триесетина сантими снег. Можеби не можеме да се сетиме што точно, но имаше нешто што правеше да ни бидат различни, помили од другите автобуси што се појавија подоцна.

„Мајсторе, задња!“
(Фотографии: Васко Марковски)
Секој од нас во себе носи изобилство од различни спомени, изобилство од причини зошто за „Лејландите“ има посебно место во срцето. Луѓето што се возеа во „двојка“ ќе се сетат на симпатичните маки што ги имаа Ико кошаркарот или Тиле ракометарот од Ѓорче, толку високи што мораа да стојат кај квадратните отвори за луфтирање, со подигнати капаци. Средношколците ќе се сетат на зимите кога пред нос, до следната меѓустаница, ќе им избегаше „Лејланд“ - „селски“, на кој однадвор се прикачил некој доволно храбар или доволно луд, фатен за рачките кај сосила задржаната задна врата. Ќе се сетат на кондуктерите; на портокаловите сандачиња за билети, за портокалови или црвени жетончиња; на сивите рачки на десетина сантиметри под таванот, за кои како деца мечтаеле дека некогаш ќе ги достигнат; на „Мајсторе задња“, на плочките со името на производителот на каросеријата од Нови Сад, со адреса „Филипа Вишњича 21“, кои ги изнагледале возејќи се; или, ќе се сетат дека „Лејландите“ беа некако потивки од другите, подоцнежните автобуси, дека не им „галамеа“ толку моторите, не им чкрипеа толку кочниците.

Стојче Чанговски, механичар:
„
Сега стави му клуч, ќе запали од прва!“ 
Пред нас е средба што сме посакувале да се случи одамна - средба со „Лејландот“. Во депоата на ЈСП останале уште три. Еден од нив е обновен, подготвен да се изнајмува, како атракција на градот, како подвижен музеј на едно време. Стоиме на неколку метри од него. Со нас е Стојче Чанговски, механичар, сервисер на автобуси во автобазата на ЈСП во Ѓорче Петров. Со „Лејландите“ се знае од 1986-та, кога дошол да работи во ЈСП.

„И ден-денес кога ќе се расипе автобус слушам луѓе како велат: подобри беа 'Лејландите'. И, навистина, се покажаа поиздржливи, помалку се расипуваа, од сите други што дојдоа подоцна. Беа со полуавтоматски менувач, што ги правеше поедноставни за возење, без *кумплуг*. Имаа издржливи мотори. Сега стави му клуч, ќе запали од прва. Имаа издржлив мотор. Нека крене температура и до 100 степени, нема гајле, вози. Сите цевки му се од бакар. Толку беа издржливи, до скоро само 'Лејланд' користевме за влечење кога ќе ни останеа поновите автобуси 'дефект'. Моторите им се оригинал, англиски, а каросериите ги склопуваа во Нови Сад. ЈСП имаше околу 400. Единствена маана што имаа - воланот имаше послаб аншлак, па за вртење бараа повеќе маневри“, се сеќава Чанговски.

Влегуваме внатре. Срцето веќе трепери. Во разговорот со домаќините забележуваме една позната акустика: празен „Лејланд“, пред тргнување, на почетна станица. Ги разгледуваме податоците од сообраќајната дозвола: СК-504-РР, Лејланд 680, произведен во 1969, боја на каросеријата - крем 45 и светло црвена 71, 23 места за седење, 77 за стоење. Датум на прва регистрација: 16 април 1969 година. По улиците на Скопје извозел 2.400.000 километри. Светнат, како нов. Ги здогледуваме рачките кои некогаш сме мечтаеле да ги достигнеме, кои правеле да се чувствуваме големи откако веќе досегаме до нив. Познат распоред на седиштата и детаљ кој посебно ни се допаѓал, споредено со другите - се' е во една рамнина, ја нема „дупката“ на крајот на автобусот, местото каде што секогаш беше 'празно', како што сакаа да не' убедат возачите за да ја расчистат турканицата кај влезната врата. И, уште еден детаљ, неодминлив за феноменолошката историја на градот - капакот на механизмот за автоматско отворање (и затворање) на вратите: „Мајсторе, задња!“.

Јанко Јанков, возач: „Од 1975 до 1980
се возеа само 'Лејланди'.
Сите сакавме да ги возиме.“ 
Своите спомени на „Лејландите“ со нас ги сподели и Јанко Јанков, возач на ЈСП од 1975 до 1985 година, денес пензионер. И за него „Лејландите“ биле ненадминливи, и покрај неколкуте недостатоци што ги имале.

„Кога дојдов во ЈСП имаше само два ФАП-а од старите, тие ги чуваа за пробно возење, кога не' тестираат за нови возачи. Се' друго беа 'Лејланди'. Од 1975 до 1980 се возеа само 'Лејланди'. Имаше два типа 'Лејланд'. На почетокот имаше неколку донесени од Англија, им се отвораа и шофершајбните. Сите што дојдоа подоцна беа склопувани во Нови Сад. Имаше само два со хидрауличен волан - сите сакавме тие да ги возиме. Во тоа време немаше многу линии со угорници, но, таму каде што имало, без проблем искачуваа. Само, малку ми беше страв со кочниците. Мислам дека не беше баш добар системот. Нема линија на која не сум ги возел. Кога ќе се сетам, најтешки за возење ни беа 19-ка и 5-ка, особено од 1980 до 1985. Секој гледаше да фати некоја селска линија, порастоварена“, ни раскажа Јанков.

Виктор Поповски
Обидувајќи се да најдеме некој што ги памети „Лејландите“ како конзумент, се сетивме на Виктор Поповски, еден од пријателите кои сериозен дел од своето време поминале во автобус, уште од средношколски денови. Се' уште добро ги памети „гужвите“, темплејт-средбите и маките што си ги имале во нив луѓето со „нестандарден“ раст.

„Супер е 'Лејланд'. Имам многу сеќавања. 'Лејландите' ми останале во сеќавање како симпатични, но повеќе се сеќавам на 'броевите', односно - линиите, како специфични патувања низ градот, секоја свој филм. На пример, имам едно чудо сеќавања од 19-ка. Секогаш преполна. Ќе успееш некако да седнеш, за накај Топанско, по некоја станица ќе застане над тебе некоја жена од Шутка. Ќе ти рече да станеш, ама, некогаш си расположен да стоиш, некогаш не. Е сега, ако решиш да не станеш, веќе имаш шоу: 'Ќе видиш ти во Шутка кога ќе дојдеш!'. Има милион 'дешавки' од 19-ка! Се сеќавам, еднаш од автобус се симнав директно во вода, насред Топаанско. Добар момент ми бил, на пример, кога ќе се качев во 6 наутро, во 3-јка. Јас се возев од прва до последна
станица. Редовно се среќававме со Иво Блузмен, јас за во 'Дистрибуција', тој - за во 'Кожара'. Се разбира, секое сабајле, во исто време во истиот автобус. Секој си го знае своето место и си седнува како што е ред. До 'Рекорд' веќе секој си фаќа место, си го знае местото и не менува. Истите луѓе, со години. 'Лејландите' ги памтам i по 50-ка, кога одев во школо, накај 'Коце'. Ги памтам 'скокчињата' на асфалтот пред 'Континентал'. Е, кој беше повисок, немаше шанси да не си ја удри главата од таванот, ако автобусот беше 'Лејланд', на пример како мене или како Тегла, кој редовно се возеше во 50-ка“, ни раскажа Виктор.

Хмм.. Се изнамачивме обидувајќи се да го најдеме вистинскот да како да ја завршиме приказната за „Лејландот“. Што и да кажеш, те следи чувството дека кажуваш „Збогум“ на едно убаво време, за кое некогаш сме мислеле декеа никогаш не го заборавиме, а веќе сме почнало да ни бледее сеќавањето. На крајот, сепак се појави и податокот кој нафрли доза ведрина. Последниот „Лејланд“ е во гаражата во Ѓорче, стокмен како кутивче, подготвен за изнајмување, за тури низ Скопје. Па, да се организираме?