Thursday, May 28, 2009

Циронки

Кога се во езеро, или кога се свежи, пржени или печени се 'преспански белвици'. Но, кога ќе ги исушиш, посолени, пресувани, стануваат циронки - деликатес на селата од западниот брег на Преспанско езеро - Стење и Коњско, подготвени според уникатен традиционален рецепт за чувување риба до следната риболовна сезона


Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Би било некоректно од нас ако не ве предупредиме читањето на оваа репортажа да ја оставите за некој од оние мигови кога толерантно се прекоруваме себеси дека сме изеле повеќе од што било нужно, моментите кога задембелени во некој лад би сакале да прочитаме што има по неделниците и магазините. Овој пат ве водиме во Стење, на западниот брег на другото езеро, Преспанското, да видиме како се прават циронките, сушените рипчиња што одвреме-навреме, во летните месеци, ги гледаме на картонските кутии на пазарџиите од Мала Преспа, исто така од западниот брег, веднаш зад границата со Албанија.

СЕГА ИМ Е ВРЕМЕТО

И овојпат тргнавме преку Охрид, уште еднаш да се почестиме да ја видиме Галичица, да бидеме изненадени од другото, поинаквото езеро, додека се оддалечуваме стрмнините над Трпејца. Уште сто пати нека ни кажат преспанци дека побргу се стигнува преку Велес, Прилеп и Битола!


Стигнуваме во Стење. И овојпат доцниме, како по правило - онолку минути колку што ни биле потребни за борбата со себе, да се одлепиме од магнетизмот на панорамите на патот меѓу двете езера.


"Ве чекав порано, до десет и пол, ама појќе не можев да чекам. Времето е жешко, не можеш многу да одложуваш, па почнав да работам", ни раскажа стариот познаник Ванчо Стојаноски, кој веќе почнал да ги средува рибите што ги уловил претходната ноќ.


Сепак, не беше толку доцна. Имавме прилика да фатиме од се што требаше да видиме, за да видиме одблиску како се прават сушените преспански белвици, циронки, како што ги нарекуваат во Преспа.


Најпрвин бевме љубопитни за името - циронки, но, ниту Ванчо, ниту повозрасните од неговата околина, ниту пак кој и да е од повозрасните стенчани што ги прашавме, не знаеја да ни објаснат што значи и од каде потекнува.


Седнавме спроти Ванчо и почнавме да редиме од полесните прашања.


Научивме дека циронките се прават од мај до јули, кога езерото е најбогато со белвица, а времето најпогодно за сушење на низите со риби.


"Како оди сонцето, така одиме и ние. Низите секогаш треба да бидат на сонце и мораш да внимаваш да не заврне", ни рече Ванчо, покажувајќи дека веќе е време да се поместат неколкуте низи белвици што се сушеа покрај ѕидот на другиот крај на дворот.


Со следниот одговор научивме дека би биле наивни ако помислиме дека така обесените низи би можеле да бидат добра гозба за мачките од Стење. Рибите се толку солени, што дури и мачките можат да им одолеат, особено во Коњско, каде што циронките ги прават уште посолени, за да станат уште побели.

ОД СТАРИ, ПРАСТАРИ..

Додека Ванчо ни покажуваше што се’ треба да им се направи на уловените риби, љубопитноста ја привлече да ни се придружи и баба Ангелина Стојаноска, мајката на Ванчо. Ја искористивме приликата да ја распрашаме да ни раскаже од кога ги памети циронките, од каде потекнува името, кој и како ги подготвувал кога била дете.


"Ова' работа е од напред (демек, од времиња!), од стари, престари.. Со векови е ова. Напред немаа мрежи, одеа со пезул (вид мрежа што се носи на рамо). Се ловеше и од на нога и од чунки, сред езеро. Големите одеа на работа, в поле, ние помалите, децата си нижевме циронки. А името - не знам. Откако знам за себе, ги викаме: циронки. Зошто, како - не знам да ви кажам", ни рече баба Ангелина.


Рибите најпрвин се чистат (се вадат) од мрежата. Откако ќе се исчистат се солат, малку по малку, во тепсија. Откако ќе се посолат, се редат во буриња или во канти, најгоре се покриваат со блостур (растение со зелени листови, како штавел) и врз блостурот се става нешто тешко, обично камени плочи, за да држат тежина врз рибите, да се испресуваат. Врз бурето се става капак и така затворени стојат седум дена.


До тогаш седум пати ќе се сврти кругот. Додека рибите убаво да се испресуваат во бурето и додека убаво да попримат од солта, домаќинот секоја вечер, со првиот мрак, околу девет часот навечер, оди в езеро, со мрежите и кајчето.


"Ова се рибите што се фатени денес, преспанска белвица. На 10 кила риби се става едно кило од крупната сол. Се суши и крап и скобуст, ама, најногу се сушат белвици. Откако убаво ќе се исушат, низите се прибираат во хартиени вреќи и така исушени можат да се чуваат до следната година, до следната сезона за правење циронки, ни раскажа домаќинот.


НАЧУЛЕНИ НАД ЕЗЕРОТО

Бевме љубопитни за ловењето. Од Ванчо и од баба Ангелина дознавме дека денес се лови поразлично и дека се’ помалку стенчани го паметат ловењето со сакови и со пезул, сред езеро или покрај брегот.


"Како и да ловиш, најважно е да бидеш тивок и да го следиш движењето на рибите. Тој што е искусен го слуша шумот од рибите, додека се мрестат. Самиот звук ќе каже каде се рибите. Мрежите се фрлаат малку подалеку и се оставаат така околу шест часа. Ловењето е многу интересно, здравје, ќе дојдете. Пред да ја фрлиш, мрежата треба да е обрибена, да мириса на риба. Не смееш да ја допреш со рака, ако ја допираш, можеш да ја допреш само со чисти раце. Рибите се многу осетливи - веднаш ќе побегнат. Езерото е богато со белвица и ноќе е полно со рибари, се’ докај три часот наутро, пред да се појават пеликаните. Ако се задржиш повеќе од што треба, ќе ти ги направат парче мрежите и ќе ти ги изедат рибите пред очи", ни раскажа Ванчо.

ЗВУЧИ ВКУСНО?

Рибите што биле уловени претходната ноќ веќе се наредени во кантата, покриени со блостур, поклопени со тежина. Наоколу во дворот веќе се сушат низите со рибите што биле уловени пред седум-осум дена. Им останува уште малку пат до трпезата.

Откако ќе се исушат, може да се јадат и живи, но преспанци ќе ви кажат дека циронките се највкусни кога се потпечени. Се подготвуваат на неколку начини и се вкусно мезе за со вино или со ракија. Некои ги сакаат потпечени на плотна, зачинети со лук, магдонос, црвен пипер и масло, но, често се јадат и пропржени во тавче, со масло, црвен ппер и лук.


Звучи вкусно? Прашајте ги вљубениците во Преспа и сите ќе ви го кажат истото - тоа мора да се проба. Тогаш, палете кола и тргнете накај Преспа. Како што ни рекоа стенчани, во Стење нема куќа што не прави циронки.


Monday, April 27, 2009

Забрането во ЕУ

Каков би бил животот да го немало дрвото? Какви садови и каков прибор се поставувале на софрата на нашите предци? Какви кујнски алатки морало да има во секој дом до првите децении од 20 век? Милион прашања се раѓаат додека ја разлгедувате изложбата на традиционални дрвени предмети, што неодамна ја постави Музејот на Македонија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Оваа репортажа е пред голема опсасност да биде кавгаџиски настроена - тоа го сфативме уште додека ги средувавме впечатоците од тоа што го видовме во Музејот на Македонија и не можеме да му побегнеме на тоа чувство до овој момент, кога го пишуваме текстот за кој колегите од следните станици во процесот на создавањето на весникот ни висат над глава. Но, затоа постојат деновите за одмор, кој, кај да е, наскоро ќе си го дадеме.

Бевме да ја видиме изложбата со чуден наслов и концепт - Традиционални предмети од дрво, која најпрвин ни звучеше како некакво неприродно извлекување од контекст на предметите од домаќинството, небаре - изложба на предмети што можете да ги видите во автомобил, но, не сите - само оние што се направени од пластика. Но, колку повеќе се навраќаме на впечатоците, толку повеќе не’ обзема некаква меланхолија и нејасен гнев, кој веројатно денес би го почувствувале потомците на Ескимите од Арктикот, слушајќи еден од албумите на култниот бенд Д'Резидентс, сеќавајќи се како нивните предци биле прелажани од светските програми за унапредување на условите за живот, па дошле дотаму што неодминлив елемент на секое игло станал телевизорот, низ кој во просторот се ширеле звуците од рекламите за кока-кола .

Но, колку поблиску сме до обидот да ги систематизираме и да направиме сума на впечатоците, толку повеќе ни личи неоснована и неправедна нашата забелешка за концептот на поставката. Сфаќаме дека можеби избрзуваме со коментарите, сакајќи што поскоро да се ослободиме од немирот што ни го разбудија изложените предмети, на број - 167, разновидни садови за подготвување храна и садови што ги користеле земјоделците додека го ваделе лебот.

Гледаме попис на предмети кои било нужно да се имаат во секој дом, речиси секој, за да може секојдневниот живот да тече нормално, без резилење пред свекорот и свекрвата, соседите или роднините-деленици, без непријатно црвенеење кога по којзнае кој пат тропате на нечија врата да позајмите некаква алатка за приготвување храна или за работа в поле, за носење сирење, урда или черешни на пазар. Сакал-неќел домаќинот морал да научи самиот да ги направи, или да плати кај некој од селото што веќе знаел добро да ги изработува. Но, времињата биле тешки, пари - се немало, па, кај да е, ќе најдел начин да се распраша, кое дрво е добро за да направи тарун за сучење пити, или - откако веќе стекнал некакво искуство, да научи кое дрво е најдобро за да направи штички за бутин, за да можат со своја алатка да го бијат млекото, да си прават матеница и путер.

Пред очи ни доаѓа Митрејца, седната покрај огништето, уште од зори, покрај ноќвите, каде што ја донесоа кога првпат влезе во куќата, дента кога се мажеше. Како вчера да застанаа пред куќи сватовите со карта со ракија в раце, накитена со босилок и мартинки, за да ги подлажат злите духови, дојдени да ја побараат од татко и’. Бидна и тоа. Ете ја, седи покрај ноќвите, со магерката црпе од брашното, а со лејката додава вода. Здогледувајќи го колбето отспротива, се присети дека мора да побрза, да ја намолзи кравата. Воздивнувајќи по којзнае којпат се прашува дали некогаш ќе си најде оддишка, дали некогаш ќе може да здивне од се што треба да се сработи од петли до мрак. Лесно му е на Митрета, си вели, ќе ја крене матарката со ракија, ќе офне, ќе му олесни. Знае да претера, но, пак знае да се нажали кога ќе и’ текне дека и тој, пустиот, е намачен. Шиникот со брашно не се полни самиот - треба да се порасне пченицата, а дури да ја пораснеш, само Господ знае колку мака и пот ќе видиш, колку пати треба да ставиш леб во торбето и сирење во склопките, колку пати треба сонцето да го дочекаш в лозје додека да ги наполниш кошовите со грозје, бочвите со вино.

Би можеле вака да зајдеме до тука и назад. Колку повеќе ги замислуваме животните ситуации што во себе ги кријат изложените предмети, толку повеќе сфаќаме дека изложбата не’ натера да се сетиме на многу предмети што сме ги гледале во селата што сме ги посетиле, во националните ресторани или одвреме-навреме на пазарите каде што се’ уште се продаваат. Но, да е само смрзнатиот живот!? Разгледајте го каталогот и - ќе видите уште една работа што ќе ве одведе во кавгаџилак. Прочитајте со колку различни имиња може да се нарече секој поединечен предмет од групите што се претставени во витрините и - ќе ви стане јасно. Како да останете рамнодушни и да не се разлутите кога некој ќе се обиде да ве убеди дека: јазикот ни е сиромашен. Навистина, немаме збор за со кој соодветно ќе го преведеме англискиот збор serendipity, но, видете со колкаво богатство од зборови можете да ја наречете двената округла плоча за месење: тарун, таруњ, танур, крак, крг, бљуд, штица за месење.. или, со колку имиња можете да ги наречете големите лажици за црпење: магерки, мешалки, боровалки, црпалки или маџунки.


Не е случајно што се сетивме на потомците на Ескимите од Арктикот и гневот што неминовно ќе го почувствуваат кога ќе го преслушаат животот на нивните предци овековечен во албумот на Резидентс. Разговорот со авторката на изложбата, етнолог-кустос Милка Крстевска, го завршивме со поразителното сознание дека сево ова би можело да заврши како ескимските кавалчиња од заб од морж. Македонија оди кон Европа, го воведува системот ХАСАП, според кој дрвените предмети веќе се, или, кај да е, ќе бидат забранети за употреба.


Tuesday, April 14, 2009

Чинарот


Фото: Андон Давчев
За биолозите, тоа е стариот охридски platanus orientalis.. За охриѓани - Чинарон! - место каде што поминале и поминуваат голем дел од животот, дрво што има да ви раскаже 1.100 години историја

Охридскиот чинар. Дрво за кое нема конвенционален опис. Обидувајќи се да го најдеме, пред одчи ни доаѓа учителката од прво до четврто, велејќи дека тоа дрво е толку големо, што би требало сите деца од одделението да се фатиме за раце околу него за да го опколиме. И, навистина. Уште од деца сме го доживувале како нешто нереално. Како е можно да постои толку големо дрво!? И, како е можно нешто на светов толку долго да живее? Случајно или не, на него сетивме деновиве, токму кога кога илјадници луѓе се инфицирани од најновата апликација на социјалната мрежа Фејсбук, посветено трагајќи по предците, исцртувајќи ги семејните стебла. Трагајќи по своето, поразено сфативме, дека има некој, што би можел многу да ни помогне - само уште да може да зборува!

БИРОКРАТИЈАТА Е НАЈШТЕТНА

Владо Бојаџи
(Фото: Андон Давчев)
Стигнуваме во Охрид и го бараме Владо Бојаџи, шумарски инженер во пензија, основач на Националиот парк Галичица, кого ни го посочија како човек што би можел да ни раскаже интересни работи за чинарот.

"Не чудете се што вчера, во телефонскиот разговор, ви реков дека ми е смачено да зборувам за чинарот. Многу пати ме повикувале да учествувам во разни комисии за заштита на чинарот, сме предлагале конкретни мерки за заштита, но секогаш бирократијата беше посилна од идеите и желбата да се спаси дрвото. Станува збор за многу значаен споменик на природата, заштитен со закон во 1967 година, околу кој се случувале важни историски настани и кој има значајно место во животот на охриѓани. Има разни претпоставки за староста на дрвото, но таа не може да се измери според стандардните методи, зашто дрвото е распукано и не можат да се извадат чивии за да се избројат годовите. Според преданијата и според дебелината на стеблото, се претпоставува дека дрвото било засадено пред околу 1.100 години. Инаку, станува збор за дрво од родот platanus orientalis, кое бара влажна подлога, што го прави Охрид идеално место за развој на дрвјата од овој вид", ни раскажа Бојаџи.

СРЕДИШТЕ НА ГРАДОТ

Славко Упевче
(Фото: Андон Давчев)
На заминување го побаравме Славко Упевче, академски сликар, ликовен хроничар на градот, кој го овековечил чинарот во разни периоди од неговото постоење, на кои бил сведок, или ги реконструирал анализирајќи стари фотографии. Не може да се сети колку пати го насликал во 40-те години сликарска кариера. Го запрашавме што е тоа што толку често го привлекува да се навраќа на чинарот како инспирација?

"Чинарот е симбол на градот. Од таму се почнувало и таму се завршувало. Таму почнувал и таму завршувал животот. Ги испраќал умрените пред да ги однесат во црква и бил местото каде што се објавувало умирањето, каде што се закачуваа некролозите. Според легендите, Чинарот го засадил Свети Климент - Охридски. Чинарот бил стожер на градот Охрид. Се што се случувало, се случувало во тој дел, околу чинарот. Градот тогаш бил мал - оваа улица од чинарот до пристаништето. Тука се собирале луѓето што бараат работа и луѓето што барале работници - за што и да требало - за копање лозје, за орање нива, за малтерисување, за ѕидање - најчестата реченица била: Ќе се најме кај чинарот! Во времето на Отоманската империја, под неговите сенки се родила кафеаната Теферич, овековечена во една слика на Лазар Личеноски. Го сликале многумина - Вангел Коџоман, Јоне Симонче, Вангел Наумоски. Григор Прличев го споменува во автобиографијата како место каде што како дете продавал црници за да заработи пари. Чинарот бил стожер на градот, од кој се почнувало и се завршувало, место каде што се случувале сите големи историски настани во градот!", ни раскажа Упевче додека седевме во неговата галерија, на стотина-двесте метри од старото дрво.

ЛАД ЗА ДУШАТА

Чинарот. Фотографија од 1935 г.
Бевме љубопитни за чинарот во меморијата на пријателите охриѓани од помладата генерација. Се вклучуваме на скајп и го бараме Јане Секуловски, охриѓанец, кој десетина години работи како менаџер на финансиски ризици во Софија.

"Охрид има неколку чинари. Претпоставувам, во минатото сите биле места околу кои луѓето се собирале и разговарале. Денес, едниот од нив, најголемиот, е споменик, а, другите два се автобуски постојки. Што да кажам? За мене чинарот е симбол на историја, трајност, постојаност, вера и дух. Замислете колку луѓе и истории поминале! Иделе нови и нови, седеле и си зборувале, а тој си слушал и си стареел. Помисли само што се знае тој чинар! Колку ли филмови ќе ви се свртат во главата!?", ни рече Јане.

Го замоливме да ни раскаже некои од времето кога бил мал. Како изгледал тогаш чинарот, имал ли некаков специјален однос спрема големото дрво?

Чинарот. Славко Упевче.
"Местото си беше истото и кога бев мал. Тоа беше главното собиралиште. Беше сосем природно да се рече: Ало, кај ќе се видиме после? - Кај Чинарон!. А таму, денски си седеа пензионери, под сенка, си го минуваа времето во разговори, играа табла и шах. Секогаш ми бил како трн во око, - не можеш да не го забележиш. Како деца, секогаш кога ќе се изморевме од возење велосипеди, застанувавме покрај чинарите, посебно кај тој в центар, да се одмориме, да се напиеме вода. Гледано од дистанца, сфаќам дека чинарот секогаш имал дејство на магнет - те привлекува да застанеш малку до него, да седнеш, да се одмориш, демек - и тој да те види од близу што чоек си. Кога е млад, човек и не размислува многу за таквите ретки, убави работи околу него. Охрид има многу убавини - Чинарот е една од нив. Но, тоа го сфаќам дури сега, кога не сум близу", ни раскажа Јане, кого го најдовме сред работа, додека подготвуваше полиса за меѓународен трансфер на неколку десетици милиони евра.

РОБОКАП

„Чинарон ни е ко Робокап“,
Александар Колов
Меѓу присутните охриѓани на месинџерот го најдовме и Александар Колов, охриѓанец, кој работи како веб-дизајнер во Скопје.

Уште првите неколку реченици најавија динамичен разговор. Го запрашавме што му паѓа прво на памет кога ќе помисли на Чинарот и добивме одговор на кој не можевме а да не реплицираме веднаш со реченица што завршува со чуденка.

"Робокап!?"

"Да", ни одговори, "Знаеш зошто? Пред неколку години му ставија заштита да не трули од внатре. Како заштита му ставија пур-пена и некаков материјал што се користи за правење покриви и, сега личи на Робокап, па така го завикавме во Охрид: Чинарон ни е ко Робокап", ни објасни Александар, спонтано, во неколку реда, опишувајќи ни како реагираат помладите охриѓани на изгледот на чинарот по 2002 година.

"Не сум охриѓанец кој поминувал многу време кај чинарот, но, речиси е невозможно на лето, кога е топло, да се најдеш во чаршија, а да не појдеш да се напиеш вода од чешмичката кај чинарот. Таа фонтана е таму од кога паметам за себе. Имам впечаток дека местото сега е поживо споредено со порано. Минатото лето таму седев со ќерка ми и се зачудив колку многу луѓе се одмараа таму", ни рече Александар, присетувајќи се на незаборавниот помфрит што се продавал наспроти чинарот, кај влезот на пазарот, помфритот поради кој често ги терал родителите да одат кај чинарот.

„Повеќе не ми е предизвик како некоаш. По
последната конзервација, чинарот е како
господин облечен во костум“, Славко Упевче.
Повторно сме таму, кај дрвото. Со нас повторно е сликарот Упевче, од кого побаравме да ни да ни ги опише некогашните размери на дрвото, пред големите оштетувања од 1981 и 2002 година. Ни кажа дека многу малку останало од некогашниот чинар, чии гранки некогашните биле долги и по 20 метри.

"Чинарот повеќе не е за мене предизвик за сликање како што беше некогаш. По последната конзервација, чинарот е како господин облечен во костум. Ќе беше многу поубаво заштитните материјали да се покријат со вештачка кора и чинарот да добие изглед што ќе му прилега на неговото достоинство и ќе изгледа природно. Ова сега е мешање на илјада годишна старост и современи градежни материјали", ни рече Упевче коментирајќи го со огорченост денешниот изглед на дрвото.

Заминуваме накај Скопје со полн бележник податоци и полна глава впечатоци за средување. Во една од белешките, ги наоѓаме стиховите на македонскиот поет и литературен критичар Душко Наневски, од песната Легенда за чинарот, кои ни се видоа најзгодни да ја опишеме големината на чинарот во колективната меморија на Охрид и на Македонија. Гледајќи го чинарот, се гледаме себеси - неговите гранки, се гранки на нашето потекло.

"Ако му пресечеш жила - си убил татко. Ако му откинеш лист - си убил дете. Душите на мртвите го хранат тоа свето дрво и вразите на мојот народ од него се плашат".


Friday, February 20, 2009

Диктафонот


Решив да си купам нов диктафон, дигитален. Одлично ме служеше и касеташот, ама, сепак, решив да го сменам. Ми се смачи да им слугувам на касетите и со секоја следна етапа од дигитализирањето да се прекорувам себеси што значаен дел од слободното време да го поминувам над успорениот домашен компјутер. Решив технолошки да си олеснам во исполнувањето на желбата личната фонотека да ја збогатувам со снимки од репортерските патувања низ Македонија.


Речено-сторено. Веднаш штом се појави првата прилика за некакви лесни пари, дел од неочекуваните приходи одвоив за диктафон - дигиталец, и - тргнав во продавница. Како што обично бива, есапот од дома и не излегува како есапот на пазар, па решив да ја прифатам понудата на шефот на продавницата на Швабингтон во Урбаната алашвериш периферија, да купам користен диктафон, од моделот што го барав, за една третина од регуларната цена поевтино. Решив да му поверувам дека навистина единствената причина што бил вратен не бил некаков технички проблем, туку дека навистина наишол муштерија-табиетлија, кој нашол да ситничари што на декларацијата пишувало Made in Japan, а на самиот производ - Made in China, па затоа решил да го врати. Гарантниот рок - две години од денот на новата купо-продажба - беше добар дополнителен мотив и уште еден аргумент плус.

Wednesday, February 11, 2009

Дексион

Главниот лик во оваа приказна не е ниту човек, ниту група луѓе, ниту организација формирана од луѓе. Ова е приказна за еден челичен профил, приказна за тоа како една скопска населба го добила името по еден градежен елемент и приказна за тоа како и колку еден челичен профил може да стане дел од животите на луѓето од една населба

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Сигурно има некој што тоа го истражувал на научно ниво или постои и посебна научна дисциплина што се занимава со тоа, но доволна ќе ни биде и една лаичка анализа за да заклучиме како населбите во градовите ги добиле своите имиња.


Разгледајте ги, на пример, имињата на скопските населби и барем на уште еден град што добро го познавате и ќе заклучите дека главно се тоа имиња на видни личности од историјата, имиња што упатуваат на местоположбата на населбата на мапата на градот, климатско-географските специфики на местото каде што била подигната населбата, според имињата на видни личности или семејства што живееле во некое маало или според потеклото на луѓето што ја основале населбата, на пример.


Но, има и некои имиња кај кои ќе запнеме, за кои нема да имаме идеја од каде и како произлегле. На пример, би знаеле ли дека скопската населбата Хром го добила името затоа што била подигната за населување на некогашните вработени во рудникот за хром во Радуша? Или, би знаеле ли, ако не знаете добро турски, дека населбата Маџир маало го добила името според османско-турскиот збор муаџир, како што биле нарекувани Македонците што се доселиле од Мала Азија по размената на население по Балканските војни.


Но, ви паднало ли на ум дека има и населби што името го добиле според градежниот материјал од кој биле направени? На пример, сте знаеле ли дека името на населбата Тафталиџе потекнува од турскиот збор тахта (дрво), а го добила по дрвените вили што биле подигнати таму за големците во времето на османлиското владеење?


Овојпат ве водиме во една друга населба со такво име, населбата Дексион, последната населба на западниот излез на Скопје, која го добила името според еден челичен профил, изум на англиската компанија Дексион.


ПРОФИЛ, БАРАКА, НАСЕЛБА..


Сè почнува во првите десетина дена по катастрофалниот земјотрес во 1963 г., во првите денови од август, додека градот се созема од првиот шок и спасувањето на луѓето под урнатините, лекување на повредените и идентификување на настраданите. Денови кога требало да се реагира молскавично, за подготвено да се пречека зимата. Биле потребни итни мерки за да можат да се згрижат околу 70.000 граѓани чии домови биле целосно разурнати, или обележани со црвено, како ризични за употреба. Меѓу многуте понуди за хуманитарна помош пристигнува и донацијата на британската хуманитарна организација Борба против сиромаштијата.


Се враќаме 46 години во минатото, кај бавчите во некогашно Ханриево, денешно Ѓорче Петров. Ги слушаме повремените довикувања на работниците од македонските градежни фирми кои се обидуваат да се разберат со инженерите од британската компанија Дексион. Пред нив е задачата да подигнат 700 бараки за луѓе од разни делови на градот, чиј нов дом ќе бидат англиските бараки. Одвреме-навреме се слуша одѕвонување на клуч десетка врз винклите со дупчиња, патент на фирмата Дексион, додека работниците поставуваат конструкции за идните покриви на бараките. На местото на овоштарниците полека се распознава идната улица 1215, денешна Панајот Гиновски, во која меѓу првите ќе се доселат Исмаил Елмаз, Славе Николовски и Вели Мумин - оџачарот (дедо на познатиот боксер Вели Мумин).


Единствената прилика автентично да се чуе искуството на британските градители беше гостувањето на поранешниот директор на компанијата, Дејвид Вотфорд, на патрониот празник на училиштето Ѓорче Петров во населбата, во мај 2007 г, организирано од Политими Марковска, наставничка во училиштето, и Костадинка Гросмит, Македонка, доктор по медицина и психоанализа, која живее и работи во Англија


"Скопје беше една од многуте области на несреќи во светот каде што мораше да се посвети внимание. Во 1963 г. земјотресот за 4 минути направи разурнувања во размери што тешко можам да ги замислам. Името на компанијата, Дексион, доаѓа од грчки збор што значи вистинско решение или вистинскиот начин. Тоа е и причината што логото на компанијата е знакот за проверено или одобрено, кој истовремено личи и на челичен Л-профил, првиот производ на Дексион. Компанијата беше основана во 1947 г., на крајот на Втората светска војна, во време кога имаше голем недостаток на сурови материјали и голема побарувачка за конструкциски материјали што можат да се користат повеќекратно. Основачот на компанијата, Деметриос Комино, беше страсен во давање помош на посиромашните земји, главно во материјали и со пренесување на знаење, за да им помогне на луѓето да си помогнат себеси. Така се случи и одлуката да им се помогне на настраданите во Скопје", рече г. Вотфорд зборувајќи пред домаќините во Дексион за потеклото на името на нивната населба.

СТАЛАЖА, КАФЕЗ, СТАТИВИ..

Луѓето што се родени или кои некогаш живееле во оваа населба добро ги паметат англиските бараки - нарекувани, исто така - Дексион, според основниот градежен елемент од кој се составени.


Добро ги паметат малите двособни куќарки, со кујна, спална и бања, со мали дворчиња, во кои сè уште останала по некоја овошка од некогашните овоштарници на Ханриево, или - Ѓорче Петров.

Профилот Дексион секогаш бил дел од нивниот живот, независно дали бил скриен под плочите од иверица од кои биле направени ѕидовите на бараките, или под таблите од салонит, кои биле замена за малтерисана фасада, типична за објектите од цврста градба. Профилот бил присутен во нивните животи и на најнеочекуваните места - од класичниот пример - правење скелиња по кои лазеле маалските лозници, до нивното ненадејно појавување како материјал од кои децата правеле стативи за фудбал на мали голчиња, до скали за берење овошки од дрвцата во дворовите, до изведбата во која најчесто се среќаваат - како сталажи за чување зимница во подрумите и шпајзовите.


Кој како ги доградувал или надградувал бараките, кој како изградил куќа на нивното место, ги зачувал винклите за некоја идна намена. Но, не бил само профилот магичната лего коцка која отворала море за манифестации на креативноста на луѓето од Дексион. Оние што некогаш растеле таму ќе ви раскажат дека важен дел од креативноста им припаѓа и на шрафовите со кои меѓусебно се врзувале винклите. Многумина од нив и ден-денес се сеќаваат како со спојувања на два шрафа со мутерче правеле мини-конструкции како згодна замена за пиштолите плашливци.


"Меѓу двата шрафа ќе наполниш фосфор од кибрит или ќе ставиш книжни или пластични каписли и - ете ти занимација за цел ден", ни рекоа некогашните деца од Дексион.


Шетајќи низ Дексион, го сретнавме познатиот истражувач на пештери, спелеологот Иван Жежовски. Ја искористивме приликата да го прашаме за тоа колку и како профилот бил присутен во неговиот живот, дали и тој му нашол некоја идна примена.


"Како не. Нормално дека го памтам профилот. Сега кога ќе размислам, прво ми текнува дека имам некои рафтови во подрумот, направени од тоа. Инаку, го користеа луѓето за разни работи - од огради, до кафези за зајаци и птици. Ние ја демонтиравме бараката, направивме куќа, а профилите од бараката ги употребивме за рафтови и за некои други работи", ни рече Жежовски.


Би било неправедно да заборавиме да кажеме дека бараки од типот Дексион биле подигнати и во скопската населба Бутел 2. Но, англиски бараки ќе најдете и на други места низ Македонија. Луѓето од Дексион ни раскажаа дека елементите од кои биле составени бараките важеле за многу квалитетни, па кога граделе куќи, ги продавале за добри пари. Којзнае каде сè ќе ве изненадат?


Tuesday, November 25, 2008

Турски чај

Два чајника, еден врз друг, два грста цејлонски чај, црн, од жолта кутија - со канаринец - и барем еден-двајца пријатели. Доволно елементи за пријатен муабет и дружење! Другото ќе го направи чајот!

Фотографии: Милан Стрезовски
Турски, руски, цејлонски, црн.. Наречете го како што сакате! Сигурно се разбираме.. Чајот во мали стаклени чавчиња, црвенкасто-кафена боја - јакиот - како што го нарекуваат некои, велејќи дека треба да внимаваме кога го пиеме, зашто, ако испиеш повеќе од два-три - отиде притисокот над 140. Но, и тоа се митови, како што ќе ви објасни секој што имал подолгорочно искуство со чајот од два чајника. Ако не сте го пробале досега, срам да ви е! Веднаш појдете во најблиската чајџилница или - побарате ги пријателите Турци, Албанци, Бошњаци.. и, замолите ги да ви објаснат што сте пропуштиле да пробате!
Денеска посегаме по тој дел од Непозната Македонија, по чашка, две, три.. пет.. турски чај!

ПРЕТКАФЕ

Независно кој како го нарекува, дали за Албанците е - руски, за Турците само - чај, за македонците - турски­ - неколку работи се заеднички за чајот од два чајника, независно кој каде го приготвува и од каде потекнува мастрафот. И Турците и Албанците и Бошњаците го подготвуваат од растението thea sinensis или camellia sinensis, а различен од другите чаеви го прави начинот на подготвување.

"Тоа е дел од нашата култура, од нашата традиција.. си пиеме чај дома.. во чајџилница, пред куќа, на излет - секое место е згодоно место за чај. Чајот е дружење, дел од секојдневниот живот", ќе ви рече секој што ќе го прашате, како што ни рекоа првите луѓе што ги сретнавме во една од чајџилниците во скопската Стара чаршија.

Сакајќи да откриеме колку што можеме повеќе за турскиот чај, се договоривме во нашата обиколка на чаршијата да ги повикаме колегите Бесник Шуки и Хусамедин Гина, сакајќи преку нив и преку нивните пријатели од чаршијата да откриеме колку што можеме повеќе за традицијата на пиење чај кај Албанците и кај Турците и кај муслиманското население во Македонија воопшто.

Разговорот го почнавме со еден од другарите на Бесник од детството, кој израснал во чаршијата и испил илјадници чашки чај во животот.

"Денес има многу чајџилници, па еве и јас отворив од неодамна чајџилница. Порано, во време на бивша Југославија, ја имавме само некогашна Слога, кај влезот Чифте амам. Луѓето одеа таму, се пиеше чај и се играше томбола. Приватните чајџилници почнаа да се отвараат од 1987-88 година. Времето се менува, ама не се менува навиката да се се пие чај", ни рече првиот соговорник.

Како што научивме од нашите пријатели, секоја турска или албанска фамилија најмалку два пати во денот си прави чај дома и за нив е речиси незамисливо да почне денот без чај.

"Чајот е задолжителен дел од појадокот во секоја турска куќа. Денот не може да почне без чај", ни рече Хусамедин, потсетувајќи дека на тоа упатува и турскиот збор за појадок, kahvaltı, кој значи преткафе - нешто што треба да направи подлога за утринското кафе.
Сакајќи да го провериме тоа, направивме мала анкета. Сите што беа околу, без исклучок, рекоа дека во нивните семејства, секојдневно се прави чај.

"Има куќи во кои чајот врие 24 часа на ден", ни рече Бесник.

ЗАВИСНИ ОД ЧАЈ

Разговорот со Бесник го свртевме на темата колку чајот што го пиевме е добар или лош за здравјето, како што сме слушале како почетници, кога поискусните сакале да не' воведат во непознатото задоволство, велејќи дека треба да внимаваме, да не ни се слоши од многу чај.

"Ако се пие со мерка - добар е! Но, ако претераш, ова е исто како дрога! Јас знам луѓе, имам другари, што се зависни од чај. Тој ако не испие 10 - 15 - 20 чаја дневно, се тресе цел ден! Ако немаш мерка, ова е полошо од дрога! Да пиеш два-три е друго! Има луѓе, прават чај во 8 наутро, кога ќе почнат, пијат до 10 - 11 навечер", ни раскажа.

Решивме да продолжиме во некоја друга чајџилница, накај турските, над улицата на јорганџиите. Веднаш зад аголот не' чекаше пријатно изненадување, како нарачано за добра фото-илустрација за тоа колку е чајот дел од животот на муслиманското население. Пред нас беа три-четворица дуќанџии, кои застанале да се напијат чај пред дуќаните, на сред улица, далдисани во срдечен муабет. Решивме да им се обратиме, да го споделат со нас нивното искуство.





"Ако се пие со мерка, чајот е добар! Ако пиете како нас, што претеруваме, не чини. Има разни чајџии. Некој пие по 10-12 во денот, некој помалку, некој повеќе.. некој пие виски, ние пиеме чај! Убаво е со чај. Со чај секогаш паѓа убав муабет. Ќе размениш нешто", ни рекоа најкомуникативните од нив, велејќи дека пиењето чај пред дуќан е честа ситуација во чаршијата.

ЛЕК ЗА ГЛАВОБОЛКА

Во следната чајџилница, во близина на Куршумли ан, научивме дека иако чајот е дел од животот на Турците, Албанците, Бошњаците.. во сите делови на Македонија, сепак, чајџилници најмногу има во Скопје, во Куманово, и во Тетово, а добар чај може да се најде само кај добрите мајстори.

"И ова си има мајсторија! Не се прави чај туку-така", ни рече следниот домаќин.

Од него го побаравме рецептот за правење чај во два чајника.

"Најпрвин во долниот чајник ставаш вода, а во горниот ставаш само чај, сув. Ги ставаш на шпорет и ги оставаш додека да зоврие водата. Откако ќе зоврие водата, дел од водата од долниот чајник претураш во горниот, за да се попари чајот. Долниот чајник се дополнува со вода и повторно ги ставаш чајниците на шпорет, и се оставаат 10-15 минути на потивок оган. По 15-20 минути, чајот е подготвен за пиење", ни рече.

Прашувајќи за квалитетот, дознавме и нешто за табиетите на муштериите. Домаќините ни рекоа дека чајот е подобар кога се пие свеж и дека не чини да се остава да стои повеќе од два-три часа. Ако стоел многу, веќе го губи шмекот и станува потежок за желудникот.

"Има луѓе што не пијат чај во чајџилница. Дома можеби пијат и по 15, ама во чајџилница - не пијат! Други, не сакаат оладен чај. Тие сакаат да го пијат и - да им гори душата. Некои се навикнати да пијат тежок чај - не прашуваат ни за здравје, ни за висок притисок. Имам другар - тој е навикнат да пие темен, катран! Овој чај, што го пиеме, за него е вода! Ќе ми се налути да му дадам ваков!", ни рече Бесник.

Муабетот за крвниот притисок и за главоболките не потсети дека е време да привршуваме со нашата екскурзија низ чајџилниците. Зад нас веќе имавме по 5-6 чаја, па не сакавме повеќе да ризикуваме - немавме тренинг.

Но, искусните чајџии што беа со нас ни рекоа да не се грижиме многу-многу.

"Ако имаш низок притисок, да пиеш појак чај, без шеќер - ќе ти се нормализира! А, помага и за главоболка. Еднаш ми се случи - патував цел ден од Скопје за Турција - главата ме скина од болка. Кога стигнав во Истанбул, испив два чаја кај тетка ми, главата веднаш ми помина! Нема штета во чајот, само треба да си ја знаете мерката и да имате тренинг. Ние немаме гајле", ни рекоа пријателите на нашите пријатели.

За крај уште ни остана да прошетаме и да ги видиме некогаш култните чајџилници, од времето кога чаршијата беше полна со млади, кога беше собиралиште на рокери и уметници. Се потсетивме каде беа некогашна Аксарај, се' уште активната Галерија 7.., чајџилницата Румели каде што и ден денес постарите Турци одат да гледаат фудбалски натпревари од турското првенство, или Ат-Ал, омиленото место на дружините што играат домино.