Saturday, May 24, 2008

Матуранти и по 60 години

Во мај весниците се полни со огласи за прослава на 5, 10 или 20 години од матурирањето. Меѓу нив годинава се појави една навистина ретка инфомрација - првата генерација народни учители годинава прослави 60 години матура.

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Колку ли далечна и недостижна од денешниот ден им личи 2051 година на луѓето што матурирале во времето кога се распаѓаше СФР Југославија, и можат ли да го замислат Скопје во 2068 година младите момчиња и девојки што деновиве ја живеат матурската треска?

Како ќе се именува тогаш нашата држава, во кој воен или политички сојуз ќе членува, ќе никнат ли стокатници во Топаана и во Дебар маало и дали Смарт дотогаш ќе направи евтини двосед-летала за низ град? Дали пензионерите и тогаш ќе се собираат во Жена парк или ќе преферираат средби на интернет, во виртуелното лице на нивниот омилен парк?

Тешко дека некој би можел колку-толку да им го доближи амбиентот 60 години по матурирањето.

Но, одговорот не е толку далечен, како што не беше далечна ни 2000 година, за која мечтаевме како деца, калкулирајќи кој колку години ќе има кога ќе дојде двеилјадитата и замислувајќи ги нашите маала опкружени со роботи и летечки чинии.

Не можејќи да ви понудиме проекција во каков амбиент ќе живеат луѓето од Македонија во 2051 или во 2068, ви го пренесуваме искуството на учениците од првата генерација повоени учители, кои деновие прославија 60 години од матурирањето во Учителската школа Никола Карев во Скопје.

ДРУГАРКИ И ДРУГАРИ..

Повеќе пати сме виделе во вестите како поголема група белоглави мажи и жени се собрале во сезоната на матурските прослави пред интересен портал некаде во Скопје, за кој од прилогот сме разбрале дека бил влезот на некогашното османлиско средно училиште Идадија, и оти по Втората светска војна објектот бил пренаменет во Учителска школа.

Веста во еден од весниците дека на 24 мај токму на тоа место првата генерација народни учители од учителската школа Никола Карев ќе одбележи 60 години од матурирањето беше момент што не смеевме да го пропуштиме. Така и направивме - на денот на Словенските просветители, Свети Кирил и Методиј, во 11 часот, бевме пред порталот на некогашна Идадија, зад бараките на скопската општина Центар.

Свеченоста на моментот можеше да се почувствува веднаш - педесетина белоглави луѓе, елегантно дотерани, стамено се движат накај порталот, разговарајќи на чист македонски јазик, срдечно и ведро.

Уловивме дел од разговорите:

Не си се изменил... а и како да не те познам, толку време сме поминале заедно... Како нема да се измениш, поминале толку години... се видовме на свадба кај (тој и тој)... ааа, ја гледав ќерка ти на телевизија..

Прославата почна.

"Другарки и другари славеници, денес сме посебно горди и среќни зашто славиме многу значаен јубилеј, 60 години од нашето матурирање во учителската школа Никола Карев во Скопје, во далечната 1948 година", разговорот го пресече Душко Станиславски, претседател на Одборот за прослава и еден од славениците од првата генерација повоени учители.

ЖЕД ЗА ЗНАЕЊЕ

Учителската школа Никола Карев, била формирана на 5 септември 1944 година, еден месец по првото заседание на АСНОМ, а првите ученици под тоа име ги примила на 1 март 1945 година.

"Нејзини ученици бевме ние, дел од напредната младина, избрани од штотуку формираните народно-ослободителни одбори ширум Македонија. Секој од нас говореше на својот дијалект - не’ имаше од сите делови на Македонија - но веќе од првиот час ни беше предочено дека ќе го совладуваме македонскиот литературен јазик и говор, говорот од централна Македонија. Првите две години беа тешки и макотрпни - слаба исхрана, дрвени обувки, студени простории - но, жедта за знаење и за дружење, љубов, почит и помош беа повеќе од се’", рече Станиславски во својот реферат.

Како изгледало секојдневието на првите учители додека се школувале, малку подоцна ни раскажа Благоја Јордановски, ученик од првата генерација по потекло од Штип, во кусиот разговор кај влезот на некогашна Идадија.

"Еее, којзнае колку пати сум поминал низ оваа врата. Пред да дојдеме тука, два месеца учевме во зградата на Трговската академија, кај денешна Градска болница. Кога дојдовме во оваа зграда, бевме изненадени - беше големо здание, а ние бевме млади, дојдени од разни страни. Овде учевме, спиевме, имавме кујна во посебна зграда, бања и базен со риби - се’ беше тука. Долу беа училниците, а горе беа спалните. Паркот ни беше близу, одевме, си учевме во паркот, имавме мир, тишина .. а имавме и специјални училници, занимални, читални", ни раскажа Јордановски додека се напрегавме да го чуеме низ вревата од авто-алармот што свиреше додека разговаравме.

ЧЕСТ И ОБВРСКА

Учењето, како што ни кажаа и Јордановски и Станиславски, не било баш лесно - немале учебници, пишувале на рака... но кај сите владеела силна воljа за успех и чувство на обврска да го постигнат тоа, зашто Народно-ослободителните одбори токму ним им ја дале привилегијата да се школуваат за учители.

"Не’ водеше јасната цел дека и’ требаме на државата и на нејзините жители. Со помош на нашите професори, младинските организации и сојузи не ни беа тешки ниту расчистувањето на повоено Скопје, ниту борбата против комарците, пошумувањето на Водно и Гази Баба и други помали или поголеми акции. Сево ова придонесе да се изградиме во зрели и хумани личности", ни рече Станиславски.

Неговиот пријател од класот, Јордановски, радоста на учителствувањето првпат ја почувствувал на 17 години, кога, за време на летниот распуст, описменил 70 рудари од рудниците во Злетово.

"Пред да завршам 4 клас, за време на летото по завршувањето на 3 клас, отидов да работам во Злетово, за да заработам некој динар за да имам додека се школувам. За едно лето описменив 70 рудари и формирав секции - пејачка, играорна.. држевме приредби во соседните места - во Пробиштип.. Управникот на рудникот беше многу задоволен и ми предложи веќе следната година да основа училиште и да ме земе за учител, но желбата да продолжам да учам ме однесе во друг правец", ни кажа Јордановски.

По полагањето на стручните испити, 244 ученици матурирале со звање народен учител, а неколку месеци подоцна, во септември 1948, со решение на Министерството за образование на НР Македонија, секој од нив бил распореден на работа во сите краишта на државата.

МАТЕРИЈАЛ ЗА ЕДНА КНИГА

Подвигот на првата генерација учители и нивните достигнувања во општеството биле вистински предизвик за новинарот на Македонската телевизија Иван Глигоровски, кој подготвува книга за нивниот животен пат.

"Во книгата има многу раскажувања за животот во школата. Во неа учеле луѓе од сите краишта на Македонија и само еден ученик од Егејска Македонија, Крсте Василевски. Највпечатлив од се’ е нивниот голем ентузијазам. Дружењето со нив секогаш е добра инспирација", ни откри дел од впечатоците.

Средба на генерацијата, како што ни раскажа учителот Јордановски, годинава се одржала по шести пат, но не чекаат 10 години за да се видат со пријателите од класот. Со другарите од другите градови се собираат на 10 години, но со другарите од Скопје се гледаат почесто.

"Веќе неколку години, секој прв вторник во месецот се собираме со петнаесетина другари на ручек во кафеана, а здравје, ќе се собереме и за 70 години, ако сме здрави-живи", ни рече учител Јордановски, испраќајќи не со неговиот оптимизам.


Wednesday, May 21, 2008

Најмалиот музеј на светот

Викендичката на скопјанецот Моне Златев во тетовското село Џепчиште на прв поглед по ништо не се разликува од соседните куќи. Но, разликата е огромна - во неа е сместен најмалиот етнолошки музеј на светот, со повеќе од 1.150 предмети во 7,2 квадратни метри

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Андон ДАВЧЕВ

Се сеќавате ли на миговите поминати во подрумите на вашите предци, разгледувајќи наоколу разноразни предмети, обесени на клинче, за кои можете само да претпоставувате што се и за што служеле? Ви текнува ли колку долго можеа да траат таквите разгледувања, небаре сте поминале мали вечности откривајќи нови и нови приказни во предметите што некогаш секојдневно сте ги гледале во просториите за дневен престој во нашите домови? Таква возбуда во себе крие викендичката на скопјанецот Симеон Моне Златев, во тетовското село Џепчиште, каде што е сместена збирка од 1.150 такви предмети на површина од 7,2 квадратни метри.
МУЗЕЈОТ Е ВАШ

Ни беа потребни неколку средби со Моне за да се наканиме да отидеме да го видиме Најмалиот етнолошки музеј во Светот, како што ја нарекува нашиот домаќин неговата збирка. Таквата формулација најпрвин може да ви изгледа претенциозна или национал-романтичарска, но доволно е да го пречекорите прагот и барем малку да поразговарате со домаќинот за да се разубедите.

Тоа можеше да се забележи уште веднаш, на тргнување од Скопје накај Тетово, кога автоматски им го претставивме на колегите како сопственикот на музејот, на што веднаш реагираше, кротко велејќи:

"Не, сопственици сте вие. Музејот е ваш, на вашите предци. Јас сум само случајно човекот кој требало да се грижи за предметите што ви ги оставиле".

Збирката е сместена во едно сопче и во претсобјето во призејето на викендичката на Златеви. Годините веќе го преполниле просторот со предмети од домаќинството, семејното стопанство и социјалниот живот од пред нашата ера до 20 век. За можеме да влеземе, најпрвин моравме да причекаме домаќинот да извади дел од нив во дворот, формирајќи поставка на отворено.

"Ние, Македонците сме скромни. Нам не ни прилега да се фалиме дека сме први во нешто или дека имаме нешто што е најголемо во Светот. Затоа, имам желба да влезам во Гинисовата книга на рекорди со нешто што ќе биде најмало, со најмал етнолошки музеј на светот. Но, тоа не значи дека сме мали духовно. Често знам да им кажам на посетителите од странство дека Македонија и Македонците, можеби се сиромашни материјално, но оти не постои мерка што ќе ја измери нашата духовна големина. Затоа и влезот е бесплатен, од што многу често се изненадени странските посетители", ни рече Златев изнесувајќи во дворот нова тура изненадувања.

Музејот, како што дознавме од разговорот, досега го посетиле повеќе од 10.000 посетители од сите краишта на светот.

МИРИСОТ НА ИСТОРИЈАТА

Чекајќи ја средбата со полиците, имавме прилика да ги прочитаме искуствата на посетителите, од Америка до Јапонија, запишани на десетина јазици, и покрај ризикот туѓите искуства да влијаат на нашите впечатоци.

На страницата што ја отворивме по случаен избор, беа записите на Шаун Морел од САД, која вели посетата на музејот во викендичката на Моне Златев била "совршена презентација на македонското гостопримство". За Хенри Мол од Лос Анџелес, музејот во Џепчиште е "прекрасно место што сите мораат да го посетат". Меѓу нив беше и записот на Сара Дуклас од Калифорнија, за која посетата на музејот направила по којзнае кој пат да сфати дека "убавите нешта доаѓаат во мали пакети", а еден од највпечатливите записи беше кусата реченица на турски, запишана од Џејлан од Скопје, која вели: "Овде историјата има мирис".

Дворот полека се исполни со поставката што полека-полека ја нареди нашиот домаќин. На едниот крај во тревата веќе беше наредена мала одаја со софра и троножци врз црвен ткаен килим, а наоколу, како млади невести што ги служат гостите, стоеа кукли облечени во носии. На другиот крај - композиција од алатки за смоларење, за вадење смола од дрвјата на француски начин.

ПРИБЕЖИШТЕ И ИНСПИРАЦИЈА

Пред да влеземе, посакавме да ја дознаеме историјата на музејот.

"Кога беше време да бирам професија, многу сакав да се запишам на студии по етнологија. Во тоа време кај нас немаше такви студии, па решив да се запишам на архитектура. Завршив архитектура, цел живот работев како архитект, но етнологијата засекогаш ми остана како немир, како неостварена желба. А, музејот, почна да се создава самиот. Се’ почна со невестинскиот фустан на мојата мајка и со предметите што ги најдов во нашиот дом. Полека-полека збирката се зголемуваше, луѓето што ми се блиски дознаа за таа моја страст и веќе почнаа самите да носат секој по нешто што му се нашло во подрумот. Меѓу луѓето што знаеа за збирката имаше новинари од Радио Тетово, и од нив дојде првата идеја да почнам јавно да ги покажувам предметите што ги имав собрано, велејќи дека збирката веќе ја надминала границата на приватно задоволство. Така, почнаа да доаѓаат новинари, по новинарите почнаа да доаѓаат групи ученици, по нив странците и, еве, до денес во музејот поминаа повеќе од 10.000 луѓе од сите страни на светот. Тука се чувствувам најдобро и тука сум нашол мир и спокојство секогаш кога ми било тешко", ни раскажа Златев.

За збирката што ја создал во последниве 20 години се објавени повеќе од 60 репортажи во медиумите во Европа и во прекуокеанските земји, а Најмалиот етнолошки музеј веќе неколку години е дестинација што се препорачува во водичот за земјите од западниот Балкан на популарниот издавач Lonely Planet.

ПОКЛОНИ СЕ И ВЛЕЗИ

Конечно, дојде мигот што го чекавме со нетрпение, како што некогаш ги чекавме миговите да влеземе во подрумите на нашите дедовци. Бидете подготвени уште од прагот за милион прашања што ќе си ги поставите гледајќи ги предметите:

Чија е оваа стара машина за пишување, што ли наплаќал бакалот со оваа фискална каса од некое минато време, каква ли зделка е означена со овие точки и цртички на овој некогашен рабуш? Какви абери му пренесувал овој ротари телефон на некогашнот сопственик и за кого биле наострени оваа кама, сабја, бајонет или ова овчарско ноже? Ни на крај памет не би ви паднало дека оваа бакарна софра некогаш била на дното на Дојранското Езеро, каде што ја фрлило некое османслиско семејство напуштајќи ја Македонија.

Свесни дека може лесно да ви се случи да далдисате барајќи ги одговорите, се обидувате со нова стратегија - на пример, какви се’ звуци се кријат во оваа просторија. И, повторно тргнувате кон нова бескрајност - ѕвончиња, ѕвонци и прапорци, стари грамофони со рачка за навивање, зурли, гајдарки, двојници, кавал, полицајско свирче, едно од многуте радија лампаши со градовите испишани на плочата за бирање или телалски барабан од времето на кралска Југославија.. - нова крајност.

Се обидувате повторно - на пример, да дознаете што се’ се чувало во сандаците за чеиз веднаш оддесно во претсобјето, во сандакот од 1896 година обложен со камилска кожа или во патниот дрвен куфер којзнае-кога донесен од Америка.. - повторно се откажувате и повторно почнувате од почеток.

"Ете, за тоа ви зборував. Овде си го наоѓам мирот", ни рече Моне, како да сака да каже дека не сме единствените што така го доживуваат музејот.

И НАЈМАЛ И ПОГОЛЕМ

Средбата решивме да ја завршиме на масата во дворот, кај книгата со впечатоци, апликацијата за "Гинис" и деветте етно-календари со слики пд експонатите во музејот што ги објавил од 1999 година до денес. Зборувајќи за одговорот што го чека од издавачите на Гинисовата книга и за иднината на музејот, ни откри дека следниот чекор за кој размислува е да обезбеди нов, поголем простор за изложување на експонатите.

"Овде е веќе преполно, но не би го растурал музејот. Со или без Гинис, тој веќе си ја покажа својата тежина, со самото тоа што го посетиле 10.000 луѓе и што има збирка со предмети од пред нашата ера до 20 век. Сепак би било подобро барем дел од нив да бидат изложени во простор каде што ќе можат да дишат. Па, на крајот на краиштата, како што знам да се пошегувам со пријателите, Моне може да си дозволи луксуз да го има и најмалиот музеј на светот, но да има и некој поголем", ни рече.

За крај решивме и ние да ги внесеме нашите впечатоци во книгата на посетители. Блокирани од амбицијата со што помалку зборови да пренесеме дел од морето впечатоци од тоа што го видовме, најзгодна ни се виде една мисла на Ван Гог, опишувајќи ја сликата "Еврејска невеста" од Рембрант: би можел да ја гледам засекогаш и да бидам среќен.


Tuesday, May 13, 2008

Град на кули и мостови

Доволно е само еднаш да отидете во Кратово. Додека си заминувате од таму, веќе правите план повторно да се вратите. Град кој секогаш има нови приказни да ви открие - кулите и мостовите се само дел од нив

Пишува. Васко МАРКОВСКИ

Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Кратово е град кој не ве остава рамнодушни. Тоа е љубов на прв поглед. Кратово е како дрога. Еднаш ќе го пробате и никогаш нема да ве остави целосно на мир, едно зрнце од вашата свест и потсвест секогаш ќе мисли на него и постојано ќе ве повикува назад, макар и на час-два.

Доволно е на прегратката што ви ја нуди Кратово да и’ пристапите со отворено срце. Другото ќе го направат енергијата од смирениот вулкан, што ја чувствувате насекаде околу, срдечните кратовци и шармот на средновековните кули и мостови.

ГРАД ВРЗ КРАТЕР

Една од најчестите погрешни предрасуди за овој град е дека Кратово е безлично рударско гратче, кое нема што да понуди освен правливи улици и невпечатлива архитектура.


Но, не бидете наивни. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град што бил изграден врз вулкански кратер, низ кој течат три реки, поврзани со мостови од камен, кои уште од првата средба засекогаш ќе останат во вашата меморија. Но, тоа не е се’. Влегувајќи во Кратово, влегувате во град изграден на темелите на древна рударска населба што првпат била спомната во историјата пред 27 векови, како рударска населба во Хомеровата Илијада. Шесте средновековни кули, меѓусебно поврзани со подземни ходници, ќе ве потсетат на времето кога од кратовското среброто се ковале пари за европските-градови држави и кога редонвни гости на градот биле трговците од Истокот и од Западот.

МАЈСТОРИ НА ЅИДАРИЈАТА

Не изненадувајте се ако останете без зборови и ако се фатите себеси во разговор со себе кога ќе тргнете да ги разгледувате кратовските мостови. Шетањето од мост до мост истовремено ве восхитува и отвора пред вас безброј прашања. Ќе бидете вчудовидени од градителските решенија и од врвната изработка и ќе се прашувате себеси колку мајстори ги граделе, колку камен потрошиле и колку време било потребно за да се изгради еден мост. Разгледувањето на мостовите е доволно голем предизвик и кога тоа го правите самите со себе, но овој пат решивме да побараме водич.

ТАЈНИОТ ЈАЗИК НА МОСТОВИТЕ

Седумте камени мостови, како што ни објасни од Стевче Доневски од Општинскиот центар за карпеста уметност, биле изградени во 18 и во 19 век. Чаршискиот, Грофчанскиот, Јокширски мост и Горномаалскиот мост ја премоствуаат Табачка река, а другите два, Аргулички мост и Радин мост се над Манцева река.

"За секој мост има по неколку приказни и секој мост со својата форма носи некаква скриена порака. Грофчанскиот мост има два свода со отвор на средината и за него се вели дека го прикажува ликот на градителот, кој немал носна коска. Најтежок да се изгради бил Јокширскиот мост или Свински мост (на кратовски јокшир е свиња). Едното предание зборува дека мостот го градела цела армија ѕидари, за кои биле заклани многу свињи за да се нахранат, па оттука го добил и името. Според другото предание, толку било тешко да се направи мостот, што го чувствувале како ѕвер, кој морале да го нахранат со многу свињи за да можат да го изградат", ни раскажа Доневски.

Најпрочуениот меѓу денешните кратовски мостови е Радин мост на Манцева река. Според една народна песна, мостот го граделе деветмина браќа, но тоа што ќе го изѕидале преку ден, преку ноќ се уривало. Така било се’ додека во темелите на мостот не ја заѕидале невестата на најмалиот брат, Рада, која дошла да да им донесе ручек на мајсторите.

ЕДНА КУЛА - ЕДНА ПЛАНИНА

Прошетката ја продолживме кај Симиќевата кула, една од шесте средновековни кули што можете да ги видите денес во Кратово. Изградени се во периодот од 1365 до 1380 година и служеле како живеалишта и како трезори за чување на парите што се ковале по нарачка во кратовските ковачници.

Во разгледувањето не’ водеше Драган Ѓеорѓиевски, директор на Музејот на градот Кратово, кој ни раскажа дека во градот некогаш имало 13 кули. Денес од нив се останати Симиќевата кула, Златкова кула или Кула на Асан Ефенди, Саат кулата, Крстева кула, Еминбегова кула и Хаџи-Костова кула. Од нив во најдобра состојба е Саат кулата, во која е поставена изложба на тема Кратово низ вековите.

Во кулите се случувале сите зделки со кои се нарачувале пари од кратовските ковачници, а поради безбедноста што ја нуделе истовремено биле и трезори во кои се чувале скапоцените метали и изработените кованици. Дека биле речиси неосвоиви можете и самите да почувствувате гледајќи ја масивноста на ѕидовите и пушкарниците што ги гледате на сите четири страни додека се искачувате од кат до кат.

"Само за изградба на една кула биле потребни околу 2.600 кубни метри обработен камен, што е колку една планина од камен. Кулите биле речиси неосвоиви. И да успеел некој да им се доближи и да се пробие низ вратите, тешко дека ќе можел да се качи во трезорите, зашто по скалите го пречекувале огнени топки од стопено олово и борова смола", ни рече Доневски.

Најголемата тајна на безбедноста на средновековно Кратово ја видовме на заминување. Под секоја кула некогаш имало тајни ходници за евакуација, кои завршувале на периферијата на градот, кај Радин мост, низ кои некогаш се спасила убавата Сара бегајќи од Турците.

Сакате да ги видите? Појдете во Кратово. Ќе ги најдете во ресторанот под Емин Беговата кула.

Wednesday, May 07, 2008

Каменот што носи деца

Стотици луѓе секоја година на Ѓурѓовден го браат Говедаров камен, големата карпа кај Свети Николе за која се верува дека им дава пород на жените што не можеле да забременат.

Ни дожд, ни кал до колена. Ништо не може да ги предомисли луѓето што веруваат дека големата карпа на тромеѓето меѓу светиниколските села Ерџелија, Пиширово и Амзабегово ќе им помогне да добијат дете, откако на разни начини се обиделе да најдат решение со методите на класичната медицина. Така беше и годинава, на Ѓурѓовден, кога стотици луѓе од сите делови на Македонија, од соседните и од подалечните земји дојдоа на Говедаров камен верувајќи дека големата карпа, свети Ѓорѓија и ритуалите ќе им помогнат нивнинте снаи, ќерки или сопруги да добијат дете.


Saturday, April 19, 2008

Собранието под рендген

Во празничниот велигденски двоброј Форум ве води на прошетка низ просториите на македонскиот Парламент.

Пишува. Васко МАРКОВСКИ
Снимил: Милан СТРЕЗОВСКИ

Минувате покрај Собранието и се прашувате каде е таа и таа просторија што ја знаете од телевизија, од вестите за седници на собраниските комисии, од преносите на седниците на Парламентот. Ви се случува да се прашувате што има зад вратата од која излегуваат пратениците од собраниската сала? Љубопитни сте од каде доаѓаат пратениците кога се симнуваат по скалите покрај синото платно за давање изјави?

Овој пат решивме да ви го пренесеме тој дел од непозната Македонија, нашата рентген-снимка на зградата на Собранието, сметајќи дека најзгоден период да го направиме тоа е периодот од самораспуштањето на претходниот до конституирањето на идниот состав на Парламентот.

ДОМ НА ДВЕ ИНСТИТУЦИИ

Зградата на Собранието, како што ни објасни нашиот водич низ законодавниот дом, архитект Билјана Ивановска, била изграден во 1938 г., по проект на чешкиот архитект Виктор Худак, како седиште на тогашната локална управа, Вардарската бановина. Тогаш биле изградени централната сала за седници и петоаголникот, комплекс од неколку меѓусебно поврзани згради кои формираат објект во форма на неправилен петоаголник, со внатрешен двор во средината. Од ослободувањето по Втората светска војна до осамостојувањето на Република Македонија во 1991 г. во објектот биле сместени и претседателот на Републиката и Извршниот совет, Собранието и Врховниот суд. Од осамостојувањето на Република Македонија во зградата се сместени две институции - Собранието и Претседателот на Република Македонија.

Зградата е составена од приземје и два ката. Приземјето е составено од свечен дел и просториите во кои се сместени собраниските служби. Најголемиот дел од просториите на првиот кат ги користи претседателот на републиката, а тука се сместени и кабинетите на претседателот, потпретседателите и генералниот секретар на Собранието. На вториот кат се канцелариите на пратениците, на пратеничките групи и на дел од службите на Собранието.

Од изградбата во 1938 г. до денес се направени неколку реконструкции и доградби на објектот, а неодамна беше промовиран проектот за надградба на Собранието за еден кат. Пред неколку години во сите делови на Собранието беа поставени специјални платформи и лифтови, со кои законодавниот дом стана целосно пристапен за луѓе во количка.

ПАРЛАМЕНТАРНА САЛА

Најпознатата просторија во Собранието е Салата 1, во која се одржуваат собраниските седници. Првпат била реновирана во 1954 г., а денешниот изглед го добила со реконструкцијата во 1999 г. Ентериерот го красат четирите мозаици над вратите од кои влегуваат пратениците и претставниците на владата, изработени од македонскиот мозаичар, професор Газанфер Бајрам. Над задниот крај на салата е сместена галеријата, на која има посебна ложа за претседателот на републиката, која со посебен ходник е директно поврзана со неговиот кабинет. Од галеријата седниците ги следат и новинарите, снимателите и фоторепротерите, а на свечените седници таму седат претставниците на дипломатскиот кор.

Од посетата дознавме дека низ вратата оддесно, гледано накај говорницата, се стигнува до првото фоаје на Парламентарната сала, а другата врата, од левата страна, води до второто фоаје, кое е единствената просторија во која е дозволено пушењето. Оваа просторија, како што ни потврдија и луѓето од собраниското обезбедување, важи за простор во кој не важат партиските разлики, во која пратениците знаат да го запалат лулето на мирот дури и по жестоки спротивставени дискусии зад вратата, во салата за пленарни седници.

ВЛАДИНА САЛА

Веднаш зад второто фоаје е сместена Владината сала, наменета за состаноци на Владата за време и во функција на одржувањето на седниците на Парламентот. ТВ-гледачите ја знаат просторијата како место за седници на Советот за безбедност и за средби на претседателот на државата со странски гости. Фоторепортерите и внимателните читатели ќе забележат дека луѓето што се фотографирани во оваа просторија најчесто излегуваат со црвени очи.

САЛА 2

Првото нешто што ви паѓа на памет кога ќе ја видите оваа просторија е дека многу ве потсетува на Парламентарната сала пред реновирањето во 1999 г. - истите столици, истите клупи, иста маса за претседателот. Салата е изградена во 1954 г., како сала за вториот дом од некогашното тродомно собрание и е сместена веднаш зад Салата 1. Граѓаните ја паметат како сала за комеморативни седници или за семинари за македонските пратеници. Планирано е салата во иднина да биде претворена во собраниска библиотека.

"Сепак, планираме да го зачуваме автентичниот изглед", ни рече архитект Ивановска.

СВЕЧЕН ДЕЛ

Откако ги заокруживеме Парламентарната сала и просториите околу неа, ве водиме водени од една друга перспектива. Овојпат наместо преку ТВ екраните, влегуваме низ е главниот влез во зградата. Ако некогаш сте се прашале дали луѓето што протестираат пред Собранието се свртени лице в лице кон луѓето што решаваат за нивната судбина - одговорот е точен! Тоа го дознавме запознавајќи го свечениот дел на Парламентот, односно делот од петоаголникот веднаш зад главниот влез. Веднаш зад вратите ве пречекува една многу позната слика - собранискиот хол или просторот што го знаеме како место за сликање семејни фотографии на новоизбраните влади, скалите со гардистите што стојат зад претседателот над државата додека дава изјава со странски колега или, по тажните моменти од историјата, кога зад нив стоеше одарот на покојниот претседател Борис Трајковски или покојниот премиер Никола Кљусев.

КРИСТАЛНА САЛА

Оваа сала, нарекувана и како Свечена сала е повеќенаменска просторија и најчесто се користи за свечени вечери или големи конференции што ги организираат претседателот на државата или претседателот на Собранието. ТВ-гледачите го препознаваат како просторот во кој се доделуваат големите државни награди. Гледано однадвор, од Жена парк накај Собранието, свечената сала е во делот меѓу од главниот влез и десниот крај на објектот.

Името Кристална, како што најчесто се нарекува, салата го добила по големите лустери што се изработени со кристали Сварофски. Салата е изградена во 1954 г. во внатрешниот двор на Собранието. Денешниот изглед ентериерот го добил со реконструкцијата во 2001 г., а од неодамна просторот го краси и релјефот во дрво Сердарот изработен од академскиот скулптор Боро Митриќески. Од некогашниот ентериер останале големите огледала, поставени по целата површина на левиот ѕид, кои важат за најкавлитетните огледала што се вградени во Република Македонија воопшто.

"Јас мислам дека ова е најубавата сала во Македонија воопшто. Такво нешто не сум сретнала во ниту еден хотел, во ниту една институција. Лустерите и акустиката се посебна приказна", ни рече архитект Ивановска.

Оние што доаѓаат првпат во салата, како што ни рече Ивановска, најчесто наседнуваат на оптичката илузија дека просторот продолжува зад огледалата.

ОХРИДСКА

Следејќи ги собраниските седници често слушаме дека бил одржан координативен состанок на претседателот на Собранието со претседателите на пратеничките групи, дека на координација било договорено тоа и тоа. Ова е салата во која се одржуваат координативните состаноци и е една од највпечатливите сали во законодавниот дом.

Таквиот епитет го заслужува поради ексклузивниот ентериер изработен од длабока резба, а името го добила според мајсторите-резбари, кои биле од Охрид. Сместена е на десниот крај од зградата, гледано од Жена парк.

Оној што одбрал токму овој простор да биде местото за закопување на воените секири на политички ривали го направил вистинскиот избор - ентериерот на оваа сала не ве остава рамнодушни, со гаранција ќе ве направи потолерантни и поконструктивни. Но, на крајот на краиштата, се’ зависи од софтверот - од луѓето што биле на состанокот и од нивните политички цели.

СТРУШКА

На другиот крај од фронталната фасада на Собранието е сместена просторија што е своевидно огледало на Охридската сала. И Струшката сала, како и Охридската, името го добила според мајсторите што ја изработиле.

Оваа просторија најчесто се користи за средби на странските гости што се во официјална посета на Собранието со претставниците на пратеничките групи. Нејзините резби, за разлика од резбите во Охриската не се толку спектакуларни, но совршено одговараат на една друга намена на просторијата, која се користи и за кус одмор на странските гости меѓу протоколарните активности. Минимализмот на ентериерот совршено одговара за средување на мислите, а едноставните фотељи се совршено удобни за мал одмор.

ПРОШЕТКА БЕЗ КРАЈ

Желбата да ви пренесеме колку што е можно покомплетна рентген снимка на зградата на Собранието, сепак, мора да си ги постеле нозете колку што е долга чергата на просторот што е предвиден за оваа репортажа. Оставаме за другпат да ви раскажеме нешто повеќе за Спомен собата со главните документи за државноста од Крушевскиот манифест до денес, за Банкет салата со исклучително вредните уметнички слики од првата и втората генерација македонски сликари, за Уставната сала која е една од салите што најчесто сте ги гледале на телевизија, или за Малиот свечен салон во кој претседателот на државата ги прима акредитивните писма од новите амбасадори и кој важи за една од најтивките сали во Собранието.

Tuesday, April 15, 2008

Гевгелија без Грци

До самитот на НАТО во Букурешт беше речиси невозможно да најдете место за паркирање на уличките околу гевгелискиот пазар од паркирани грчки автомобили. Денес место ќе најдете многу лесно, дури и во четвртоците, кога е пазарен ден. Грците ги нема.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ


За луѓето што првпат ја посетуваат Гевгелија, до неодамна, еден од најинтересните моменти во запознавањето со градот беше впечатокот колку неговите жители секојдневно комуницираат со Грците од соседните населени места и колку неговата економија е поврзана со Грција. Одговорот ќе го најдете кај секого што ќе посакате да го прашавте за тоа - секој ќе ви каже дека кај луѓето што живеат покрај граница владее друга психологија и оти за нив границата е можност повеќе, а не хендикеп. Но, ако првпат сте биле во Гевгелија пред неколку месеци и ако ви се случило за вторпат повторно да ја посетите деновиве, веднаш ќе забележите една разлика - Грците ги нема.


ПАЗАРОТ СЕ ИЗПРАЗНИ


Сакајќи да видиме дали грчкото вето на самитот на НАТО во Букурешт променило нешто на теренот, во секојдневниот живот на луѓето што живеат покрај македонско-грчката граница, решивме да појдеме во Гевгелија, на пазарен ден, во четврток, денот во кој до неодамна не можеше да се најде место за паркирање околу пазарот од паркирани грчки автомобили. Барајќи го одговорот дали нешто се променило по грчкото вето во Букурешт најпрвин отидовме на пазарот.


"Ги нема. Од пред еден месец се’ помалку доаѓаат Грци, а од Самитот во Букурешт речиси воопшто не доаѓаат. А и прометот се преполови", ни рече нашиот прв соговорник, Топлица Пешиќ од Кавадарци, кој секој четврток продава грниња, тави и глинени садови на пазарот во Гевгелија.


Следниот пазарџија со кој поразговаравме беше Ване Костов, од Струмица, кој во четвртоците доаѓа во Гевгелија да продава текстил.


"Вака е месец и пол. Дали поминаа два-тројца денеска? А и тие што доаѓаат се од блиските села. Се зборува дека локалните медиуми во Грција ги заплашувале луѓето да не доаѓаат, дека може да бидат нападнати. Се зборува и дека на нивната граница не ги пуштале да доаѓаат во Македонија. Не знам дали ќе се вратат брзо. Со нив ништо не се знае, а и со нас, да бидеме искрени. Кај мене оди така-така, средно, ама поголем проблем си имаат луѓето што продаваат зеленчук и супермаркетите, зашто Грците најмногу доаѓаа по храна и зеленчук ", ни рече Костов.


Движејќи се меѓу тезгите со храна и зеленчук застанавме на тезгето со ориз, грав, леќа, ореви и штавел на Зорица Грамбозова од село Вељуса, Струмичко, која ни кажа дека пазарот е слаб но не само поради тоа што ги нема Грците.


"Денеска слаб е пазарот - уште не е префрлена пензијата. До следниот четврок луѓето ќе земат пензија - ќе биде подобро, нема пари народот. Ќе земат пола кило грав, пола кило ориз и - толку. Се’ е на пола кило. Грците идат, сега помалку, ама и тие се ценкаат. Оревите се 360 денари - тие сакаат да ги земат за пет евра. Не доаѓаат како порано. Некни, пак, имаше, денеска - не. Дали се плашат, дали не не’ сакаат - нешто има!? Тешко е, сине", ни рече Грамбозова.


ЗНААТ МАКЕДОНСКИ, АМА СЕ КРИЈАТ


Иле Досков, од Гевгелија продава зеленчук. И тој вели дека се помалку Грци доаѓаат на пазарот, главно откако повторно почнале тензиите околу името, но чудно било што во Гевгелија ги нема, а колку-толку ги има на пазарот во Богданци.


"Таму е пазарен ден во недела, па одат повеќе зашто во недела се послободни. Тие што се слободни идат и овде, ама малку се", ни рече Досков.


Го замоливме да направи споредба на цените, какви муштерии се Грците, на кој јазик се разбираат и што е тоа што ги мотивирало да ја преминуваат границата за да пазаруваат во Гевгелија.


"Едно време ние одевме да купуваме кај нив сега тие доаѓаат овде, ама - се’ помалку ги има. Обично купуваат храна, зеленчук - се’ што им треба за една недела. Некому му е скапо, некому евтино. Им спуштаме, ама најчесто бараат уште поевтино. На пример, кај нив плаќаат едно евро за три лукчиња - јас им давам шест врзопчиња (18 лукчиња) за евро. Малку им било - бараат уште едно. Компирот е 25 денари за кило - ним им го давам пет кила за две евра, ама сакаат да го земат за помалку. Не им попуштам многу - ако сакаат нека земат, ако не, нека одат кај друг. Сите знаат македонски, ама се кријат. Се разбираме некогаш на грчки, некогаш на македонски. Понекогаш им кажувам цените на македонски - се’ разбираат. Не знам зошто не доаѓаат во последно време. Тука е мирен народот. Никој ништо нема да им направи - ни ним, ни на колите", ни рече.


ПРАЗНИ СЕ И СУПЕРМАРКЕТИТЕ


Разговорот го продолживме со Александар Србов, шеф на супермаркет во Гевгелија. Вели дека и кај нив прометот не е како што бил до пред самитот во Букурешт.


"Многу помалку доаѓаат. Порано доаѓаа речиси секој ден - 30-40 проценти од муштериите беа Грци. Се жалат и колегите од другите супермаркети. Велат и по казината ги имало помалку. Општо, за нашиов крај, Грците се многу важни за економијата", ни рече Србов.


Го замоливме да ни објасни што е тоа што ги привлекувало да пазаруваат во гевгелиските супермаркетите.


"Разликата во цените, овде и кај нив, е многу значајна за нивниот семеен буџет. Овде за 50 евра ќе наполнат три колички, таму - нема да наполнат ни една. Исплатливо им е - доаѓаа да пазарат се’ што им е секојдневно потребно во домаќинството. Се зборува дека се плашат да доаѓаат, но не гледам причина, никој ништо нема да им направи. Се надевам дека брзо ќе се смени ваквата состојба", ни рече шефот на супермаркетот.


СПОРОТ НЕ Е ОД ВЧЕРА


Оптимистички прогнози и оптимистички тонови чувме и од градоначалникот на Гевгелија, Драги Делев, кој и официјално ни потврди дека е намален бројот на Грците што секојдневно доаѓаат во градот.

"Ги нема. Не доаѓаат. Периодот е прекраток и не можеме да ви понудиме никаква статистика, но се забележува дека многу е намалено. До пред месец-два влегуваа по 5-6.000 Грци неделно. Претежно доаѓаа во казината и на пазар. Секој втор автомобил низ градот беше грчки - но, сега ги нема. Многу посетени беа и стоматолошките ординации и супермаркетите, но и тие се жалат дека се’ помала е посетеноста. Сепак, добро е тоа што нема инциденти. Досега никој никому не му го изгребал или не му го оштетил автомобилот. Луѓето што имаат овде фабрики или погони редовно си доаѓаат и досега ништо не се пожалиле. Имаме 40 грчки фирми во Гевгелија, најголемиот дел од нив се мешовити, но има и фирми со 100 проценти грчки капитал. На гевгеличани не им е во интерес да прават било какви проблеми, затоа што така ќе ја нарушат својата егзистенција - од тоа живеат. Проблемот со името не е вчерашен и не очекувам нешто многу да се смени со самитот во Букурешт. Резултатот од Букурешт можеше да се претпостават и да се предвиди. На крајот повторно ќе треба да седнеме на маса и да се постигнеме некаков договор. Лично, не верувам дека скоро ќе се реши спорот, но тоа не значи дека до тогаш не треба да живееме заедно и да не соработуваме", вели градоначалникот Делев.

ИНАЕТОТ Е НА НАША ШТЕТА

Независно дали разговарате со пазарџиите, со случајните минувачи или со претставниците на локалната власт разговорот завршува со истиот заклучок - сите сметаат дека бојкотирањето на грчките производи и осудувањето на луѓето што планираат да одат во Грција на одмор може само да им наштети на гевгеличани и на Македонија, воопшто.


"Треба да се прави разлика. Поинаку размислуваат граѓаните што живеат далеку од границата, а поинаку мислат луѓето што живеат блиску до границата. Кога живееш на 100 метри од границата, не е пријатно чувството да живееш до затворена граница. Бевме изненадени од тоа што го гледаме на вестите од Скопје - летоци за бојкотирање, анкети во кои граѓаните се прашуваат дали ќе одат на одмор во Грција.. Никој нема корист од тоа", ни рече Кире Јанишлиев, советник за односи со јавноста на гевгелискиот градоначалник.