Wednesday, July 01, 2009

Чуварот на Галичник


Замина Гаца, последниот жител на Галичник, чуварот на селото, чуварот на галичките обичаи, котвата на галичани

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Ден на жалост во Галичник. Замина Гаца, Галина Кутреска, чуварот на селото и последниот постојан жител на Галичник. Ја погребале претходниот ден, неколку часа откако агенциите јавија дека заминала засекогаш - прв погреб на гробиштата во Галичник по речиси 50 години. Историски момент, кој бара да го забрзаме планот да направиме репортажа од Галичник. Овојпат одиме таму, во мијачкиот дел од Непозната Македонија.

Немаме многу време, па оставаме за другпат да ја видиме потопената црква во Маврово. Можеби на враќање, ако остане време, ќе видиме колкав е водостојот сега, колку е потопена.

Лесно ги поминавме серпентините низ убавите шуми. Веќе сме на Бистра. Правиме куса пауза за фотографирање кај Тони Вода и продолжуваме. Имавме среќа да ги видиме коњите. Сигурно веќе завршиле работа, го пренеле сирењето или млекото, што ли - ќе дознаеме другпат. Како што се приближуваме, имавме впечаток дека се околу нас и пред нас се стишува, се стишува природата, а и коњите се потивки и помирни, како никогаш дотогаш. Раката спонтано ни оди врз тркалцето на ЦД-плеерот. Го намалуваме звукот и ги одложуваме за друг пат песните на Абас Цаноски, кому овојпат му падна редот да ни го приближи амбиентот на реканско-дримколскиот крај.

Но, пред очи ни идеше сликата што очекувавме да ја видиме и зборовите на пријателите од Галичник, кои ги побаравме претходниот ден, кога агенциите ја објавија веста за заминувањето на последниот жител:

"Селото е во голема тага, луѓето се попарени".

КОРЕН, ТЕМЕЛ, КОТВА..

Не можевме да и’ побегнеме на мислата дека не’ очекува таков ден, тивок и меланхоличен, сосем различен од претходниот петок, кога Галичник не’ пречека со силно сонце, појдени да набереме фотографии од убавата архитектура и складната композиција на селото. Ни на крај памет не ни беше дека би требало да се обидеме да поразговараме со Гаца, за која галичани ќе ви речат дека вешто одбирала кон кого ќе биде отворена за разговор - само со луѓе за кои ќе проценела дека доаѓаат со чиста мисла и чесна намера, во што многу и’ помагале изострените сетила, изострени од самотијата.

Пристигнуваме во Галичник, на главното собиралиште во селото, под црквата Свети Петар и Павле, до прочуената чешма Упија, далеку од телевизија, далеку од светските настани. Ни на крај памет не ни беше дека во истиот момент светот се простуваше од Мајкл Џексон, а неговите поклоници веќе ги исполниле плоштадите на светските метрополи, оплакувајќи го неговото заминување.

Продолжуваме накај хотелот Неда, каде што не’ очекуваше Елена Камиловска, менаџер на хотелот, галичанка по татко, мажена за галичанец, која ни ја потврди веста за Гаца.

"Многу се потресов. Со неа имав посебна комуникација. Таа беше таков тип, што не комуницираше со секого. Едноставно, секогаш знаеше да оцени со кого сака да раговара. Кога држевме кафеана во Галичник, често знаев да и’ наполнам кесичка со храна, овошје. Таа, секогаш скромно ќе велеше: нејќу мајке, не треба. Беше тивка, беше многу мудра. Не зборуваше многу, но тоа што ќе го кажеше, беше - кажано. Не комуницираше, не се дружеше со секого, едноставно, самата одбираше со кого сака да си направи муабет", ни рече Елена обидувајќи да ни ги пренесе впечатоците од претходниот ден.

Ја замоливме да ни го опише моментот кога ја чула веста што ги потресе галичани.

"Бев дома и перев. Одеднаш чув како ѕвони камбаната. Дојде сопругот и ми рече: Гаца починала! Не можам да ви опишам колку ми беше тешко, колку ми беше мачно. Пред црквата имаше многу народ. Сите што се најдоа во селото беа пред црквата. Веста навистина ме потресе, зашто - таа беше Галичник. Таа беше чуварот на клучевите на Галичник. Таа беше коренот на Галичник, темелот на Галичник, котвата на Галичник. И - тоа ќе биде и во иднина. Таа е таа што останува тука. И во иднина ќе биде чуварот на клучевите на Галичник. Секогаш и’ се воодушевував. Жена која што зборуваше многу малку, но која со своите постапки и својот живот кажуваше многу за тоа каков треба да биде навистина човекот. Кога ќе отидеш во град, кога ќе отидеш да живееш во град - сето тоа се изместува. Затоа таа и не сакаше да оди да живее во град. Одлука за почит! Доволно е да седиш овде само една недела и - да видиш, да почувствуваш што е тоа што го создала мајката природа", ни раскажа Камиловска.

Пред да слеземе накај Упија, да поразговараме и со другите галичани што се затекнале во селото, ја замоливме да ни каже нешто повеќе Гаца - како личност, како човек што оставил белег на Галичник.

"Имавме специфична комуникација. Се разбиравме и без зборови. Тоа не може да се опише со зборови. Таа го гледаше човекот како личност. Таа можеше лесно да оцени кој е кој, со кого има работа. Воопшто не беше излезена од Галичник. Целиот живот го помина во Галичник, со овците. Кога си сам, самата дивина, самата природа ги прави многу сетилата на човекот поинтензивни. Беше многу чиста и - затоа бираше со кого ќе разговара, со кого - не. Беше многу работлива. Била прогласена за најдобар работник во задругата - ударник. Во Музејот има фотографии, сликана со Едвард Кардељ, како ја прогласува за ударник. Немаше фамилија. Овците и беа како деца. Си ги негуваше, си ги хранеше, а ништо не користеше од нив. Беше како волчица-самотница. Немаше страв од ништо, ни од човек, ни од ѕвер. Знаеше да рече: поголем ѕвер од човек - нема. Ова не се ѕверови, ова се жителите - и мечката и волкот и зајакот, тие си се дома", ни рече Елена, жалејќи што не можела да појде на погребот, откако и’ јавиле да организира ручек за луѓето после закопот.

"Галичник ќе се смени. Галичник беше жив со неа, додека беше жива Гаца. На влезот во Галичник од пред десетина -петнаесет години живеат и други луѓе, маж и жена, зиме-лете, вратени од Скопје, но Гаца беше - Гаца. Чуварот на клучевите на Галичник, на сите тајни, на сите убавини, на сите свадби, на се’ што се случувало со години наназад. Беше чуварот на тадицијата, на се’", ни рече на испраќање.

Ниските облаци и ветерот што ги вееше пердињата во тремот на хотелотскиот ресторан најавуваа невреме. Колку-толку не’ охрабри ритамот на птиците што џивкаа на терасата, опоменувајќи не’ дека треба да побрзаме.

ШТО НЕ ДОЈДОВТЕ ПРЕД ЕДНА НЕДЕЛА?

Појдовме кон Упија со исто толкава желба да дознаеме и да ви пренесеме колку што можеме повеќе за последниот жител на Галичник, но, по којзнае кој пат заборавивме дека есапот што сме го направиле дома не излегува ист со есапот на пазар. Ни на крај памет не ни беше дека ќе наидеме на класичната ситуација, кога е човек на мака, најлесно да му биде да им најде маана на новинарите.

"Ова што го правите, за мене е многу подло. Каде бевте да дојдете пред една недела? Туку, сега си најдовте приказна што ќе ви го зголеми тиражот, што ќе ви продаде повеќе весници..", ни рече еден од галичаните што ги сретнавме пред куќите на главната уличка, револтиран што во еден ден Галичник го посетиле две новинарски екипи, кои во заминувањето на Гаца виделе момент што не смее да се пропушти или повод да го посетат селото.

Беше залудно да инсистираме да го прифати нашиот повик за кладба, да го увериме дека токму пред една недела сме биле во Галичник, како што беше залудно и да го кандисаме да погледне на нашиот разговор низ очите на неговите внуци, кои можеби ќе го прочитаат некаде по архивите, кога ќе поминат 50 години или повеќе. Сепак, најдовме и луѓе што не’ пречекаа помеко.

"Среќа што се случи кога имаше луѓе во Галичник. На сите ни е жал. Галичник нема да биде истиот без Гаца. Кога и да дојдеме, знаевме дека има некој да не’ пречека, да не’ понуди со чај, да ни каже: добар ден!", ни рече една галичанка.

"Ни падна чудно - претходниот ден не ја видовме попладнето, светлото пред врата светеше нон-стоп, помисливме дека нешто не е во ред. Повикавме луѓе, видоа дека нешто не е в ред - повикавме полиција. Полицајците влегоа - ја најдоа умрена. Викнавме поп од Дебар, преку месната заедница организиравме погреб и - така, ни замина Гаца", ни се придружија и други во разговорот.

Моравме да побрзаме. Ги замоливме да ни ја покажат куќата на Гаца и да ни покажат каде ја погребале. Телото било пронајдено еден-два дена по умирањето, па морале да ја закопаат веднаш по полициските процедури. Не можејќи да стигнеме на време за погребот, посакавме барем да и’ го видиме домот и вечното почивалиште.

Но, не било к'смет. Гробиштата се од онаа страна, на ридот наспроти Галичник, близу до Аџиевска ливада, раминката што се гледа наспроти хотел Неда.

Кој пат и да го фатевме - невремето ќе беше побрзо. За пеш - имавме многу одење, по тесна патека, низ ридовите околу Галичник, а со автомобил, како што ни рекоа - тешко дека ќе стигнеме до таму. Минатиот ден се истурило од врнење, па - или ќе заглавевме во кал со автомобилот, или, многу веројатно, некаде ќе залутавме. Решивме да постапиме разумно, и покрај силната желба да си ја завршиме работата докрај.


Тргнуваме накај Тони Вода, уште малку да поуживаме во глетката. Дури и по силно невреме, ридовите - по кои, велат, некогаш паселе 4.000.000 овци - изгледаат прекрасно.

Wednesday, June 24, 2009

Срцето на Свети Наум

Манастирот Свети Наум е едно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прсти ако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша да ги наброиме најубавите места во Македонија - вечно почивалиште на Свети Наум Охридски и еден од најубавите предели


Пишува: Васко МАРКОВСКИ

Фото: Александар МЕХАНЏИЕВ

Најчесто не стигнуваме до таму. Најчесто нешто не’спречува да стигнеме до таму, до 29-тиот километар - колоните возила што одат накај трендовските плажи, рестораните кај Трпејца или пријателите воЉубаништа? А, сите би сакале некогаш да го видиме. Одамна беа ученичките екскурзии на крајот научебната година, кога првпат сме го виделе местотона кое му се восхитуваме секогаш кога доцна ноќеќе ја видиме одјавната шпица на некој од каналитена националната телевизија. Сите би сакале да им седоближиме на црквата со гробот на Свети Наум Охридски, на изворите на Дрим, на кои последенпат им се восхитувавме гледајќи еден ТВ портрет на Вања Лазарова, за време на паузите на преноситеод седниците на Собранието. Овој пат одиме таму, наедно од неколкуте места што ќе ги наброиме на прстиако некој штотуку разбудени сред ноќ не’ запраша даги наброиме најубавите места во Македонија , СветиНаум.

К
УЛТУРНА РИЗНИЦА

Барајќи соговорник од манастирот, кој ќеможе да ни пренесе автентично иверодостојно нешто повеќе за животот иподвизите на Свети Наум, повторнонаидовме на монашкиот стремеж да семолчи, малку да се зборува. Ниблагословот што го имавме од владикатаТимотеј не беше доволен за да годобиеме за соговорник игуменот, отец Нектариј. Единственото што ни останабеа брошурите од излогот напродавницата и, евентуално, меѓутуристите да најдеме некој од мештанитекој ќе ни раскаже што се зборува меѓу народот за животот, подвизите иманастирот на Свети Наум.

Од брошурата дознаваме дека црквата ја подигнал Свети Наум Охридски, во 900 година и им ја посветил на Светите архангели. Во манастирот ги поминалпоследните 10 години од животот ирешил токму во манастирот да си гоподигне вечниот дом. Иконостасот важи за извонредно уметничко остваруваење, работен според нацртите на резбарските работилници од Света Гора. Фрескоживописот е најголемата зачувана сликарска целина на доцновизантиски живопис во Македонија од 18 век и почетокот на 19 век. На фреските се претставени сцени од подвизите на Свети Наум Охридски и неговите современици од Моравската мисија и Охридската книжевна школа. Од неговите почетоци, во 10 век, до крајот на 19 век манастирот бил центар на просветната дејност во овој дел на Македонија.

Помош побаравме и во записите на колегата Марко Аросовски, од чиирадиорепортажи некогаш го учевме занаетот. Дознаваме дека низ историјатацрквата неколку пати била уривана и обновувана, а под името Свети Наум првпат се спомнува под името во руски документи во 1630 година. Градбатапочнала во 16 век, а иконостасот и празничните престолни икони биле изработени во 1711 година.

ТИВКИ
ОТ ПРОСВЕТИТЕЛ

Во нашата перцепција, ликот на Свети Наум обичного доживуваме како тивкиот просветител, еден однајважните ученици на Свети Кирил и Методиј, неразделен од Свети Климент Охридски. Можебиоттука потекнува и претпоставката дека токму тој билмонахот кој се потпишал како Црноризец храбар, кој аргументирано и мудро застанал во одбрана на богослужбите на словенски јазик.

Просветителската дејност на Свети Наум главно се поврзува за Моравската мисија на Свети Кирил и Методиј, но, малку се знае дека неговата дејност почнува уште со Сараценската мисија, кога како учествува во дипломатска мисија на византискиот двор во Багдад, преговарајќи за размена на заробениците и заштита на христијанските поданици што живееле во Багдатскиот калифат. Следните неколку години ги минуваат во тишината на манастирот на Свети Методиј на планината Олимп во Мала Азија, каде што работат на усовршувањето на словенската азбука и преведуваат и препишуваат црковни книги за богослужба на словенски јазик. Во 860 година патот ги води покрај бреговите на Црно Море, каде што ја извршуваат Хазарската мисија, убедуваЈќи голем дел од Хазарите да го прифатат христијанството.

Во учебниците по историја и ќе прочитаме дека Свети Наум бил еден од најистакнатите ученици на Свети Кирил и Методиј за време на просветителската мисија во Велика Моравија, Заедно со Свети Климент, Сава, Горазд и Ангелариј помогнале да се рашири богослужењето на старословенски јазик, ширење на просветителска и преведувачка дејност, и покрај силните притисоци од германските свештеници. Нивниот притисок се зголемува во 867 г., со заострувањето на одностите меѓу Источната и Западната црква, а го достигнува врвот по упокојувањето на Свети Методиј во 885 година, кога наместо Горазд, како што благословил Методиј, на чело на Панонската архиепископија доаѓа Германецот Вихинг, кој почнува отворена војна против словенското свештенство.

Прогонувани и измачени, успеваат да се спасат само неколкумина. Климент и Наум успеваат да пребегнат на територијата на Бугарија, каде што добиваат заштита од кнезот Борис Михаил. Климент добива мисионерска работа во областа Кутмичевица, во околината на Охридско Езеро. Ја формира Охридската книжевна школа, која ќе ја развие до ниво на прв словенски универзитет, низ кој се образувале 3.500 учители, свештеници, книжевници и уметници. Со доаѓаењто на престолот на новиот бугарски владетел, Симеон, Климент бил поставен за епископ на Величката епархија, во околината на делови од Мала Преспа и Корча, каде што добива имот и раскошни дворци за да развие просветителска дејн

Тивериопол, денешна Струмица, а неговата учителска дејност бил повикан да ја продолжи Наум, кој дотогаш бил активен во Преславската книжевна школа, кому му биле доделени богати поседи на брегот на Охридското Езеро.

МЕЧКА ВО
ПЛУГ

Во календарот на Македонската православна црква Свети Наум е опишан како мудар учител, раководител на монасите, решителен во подвизите, чудотворец со неговите молитви и духовник. Знаел многу јазици и бил неуморен преведувач и поттикнувач на преведувачка дејност од грчки на словенски јазик - Светото писмо и важни црковни книги. По враќањето од Моравската мисија, со помош на цар Борис Михаил основал манастир на јужниот брег на Охридско Езеро, каде што му се придружиле монаси од сите страни на Балканот. Манастирот бил извор на чудотворна сила, засолниште за болните и луѓето што биле во неволја.

Свети Наум правел чуда и за време на животот и по смртта, а од неговите чудотворни мошти се исцелиле многу луѓе со тешки болести и излекувале многу луѓе заболени од лудило. Поради овие заслуги, православната црква му посветила два празника, денот на Преподобен Наум Охридски Чудотворец - 5 јануари и денот на упокојувањето, 3 јули.

Но, чудотворец не се нарекува само во црковниот календар. За неговите чуда сведочат и фреските во манастирската црква, житијата, но и многу народни преданија, запишани од преродбениците.

Едно од нив опишува Кузман Шапкарев:

"Едно време, кога орачите од светинаумовиот си орале на нивите, им дошла една мечка иим изела еден од орачките волови. Ралото илиплугот, им останало со еден вол, па не можелеповеќе да ораат. Орачот со трчање дошол воманастирот и му кажал на игуменот дека мечкатадошла на нива, па му го изела едниот вол. манастир

- Сега немам - рекол орачот - со што да си ја доорам нивата.
- Оди си ти на нивата - му рекол игуменот - таму ќеси го најдеш волот во плугот, впрегнат во јаремот.

Орачот отишол на нива, кога видел - што ќе види? Чудо големо! Мечката што го изела волот, билавпрегната на плугот, во јаремот, заедно со другиот вол. Орачот си ја доорал нивата со едниот вол и сомечката до него, впрегната во јаремот. И до ден денеска тоа чудо стоинасликано на иконата светинаумова и на камењата од страните на мостот наДрим, блиску до манастирот", запишал Шапкарев.

СРЦЕТО
БИЕ ДО ДЕНЕС?

Барањето мештанин што ќе ни раскажешто се зборува меѓу народот за СветиНаум се покажа успешно. На стотинаметри од манастирот го најдовме Владе Мојаноски, од соседното село, Љубаништа, кој превезува со кајчетуристи низ малото езерце кај изворитена Црн Дрим.

"Имат. Имат многу приказни за чудата на Свети Наум, сигурно ја видовте фрескатасо мечката на орање. Се зборува декаСвети Наум знаел да ги припитомуваживотните, да лекува од разни болести, лудило. Многу луѓе доаѓаат во манастирот да најдат лек за неротки во фамилијата. Палат свеќи и се молатврз гробот. Сигурно веќе сте чуле, многу луѓе ја ставаат главата врз гробот, потпрена врз раката, за да го чујат срцето на Свети Наум и за да си кажат во себе молитва за нешто што им е многу важно. Многумина пробале, имногумина велат дека и ден-денес може да се чуе како бие. Но, не може секојда го чуе и не може секој секогаш да го чуе срцето на Свети Наум. За тоа епотребен благослов, да бидеш духовно подготвен, па да можеш да го чуеш", ни раскажа Владе.

Се обидовме и ние. Повторно сме воманастирот. Клекнати на колена, гиставивме увото и раката врз црвенотокадифе послано врз надгробната плоча. Обидувајќи се да го препознаеме звукотшто требаше да го чуеме, се сетивме назборовите на Владе. Веројатно не ни едојден мигот. А, можеби и не евистинскиот момент да се обидеме да гочуеме. Можеби треба да дојдеме ранонаутро, или доцна приквечер, когагрупите туристи веќе се заминати накајплажите, рестораните илиодморалиштата. Којзнае?

Многумина велат дека го чуле. И тие што веруваатдека е тоа срцето на Свети Наум, и тие што велат дека всушност водата одезерото удира под карпата, како што низ магла ни велат другарчињата одосновното училиште кои еднаш одамна успеаа да го чујат.



Thursday, May 28, 2009

Циронки

Кога се во езеро, или кога се свежи, пржени или печени се 'преспански белвици'. Но, кога ќе ги исушиш, посолени, пресувани, стануваат циронки - деликатес на селата од западниот брег на Преспанско езеро - Стење и Коњско, подготвени според уникатен традиционален рецепт за чувување риба до следната риболовна сезона


Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Би било некоректно од нас ако не ве предупредиме читањето на оваа репортажа да ја оставите за некој од оние мигови кога толерантно се прекоруваме себеси дека сме изеле повеќе од што било нужно, моментите кога задембелени во некој лад би сакале да прочитаме што има по неделниците и магазините. Овој пат ве водиме во Стење, на западниот брег на другото езеро, Преспанското, да видиме како се прават циронките, сушените рипчиња што одвреме-навреме, во летните месеци, ги гледаме на картонските кутии на пазарџиите од Мала Преспа, исто така од западниот брег, веднаш зад границата со Албанија.

СЕГА ИМ Е ВРЕМЕТО

И овојпат тргнавме преку Охрид, уште еднаш да се почестиме да ја видиме Галичица, да бидеме изненадени од другото, поинаквото езеро, додека се оддалечуваме стрмнините над Трпејца. Уште сто пати нека ни кажат преспанци дека побргу се стигнува преку Велес, Прилеп и Битола!


Стигнуваме во Стење. И овојпат доцниме, како по правило - онолку минути колку што ни биле потребни за борбата со себе, да се одлепиме од магнетизмот на панорамите на патот меѓу двете езера.


"Ве чекав порано, до десет и пол, ама појќе не можев да чекам. Времето е жешко, не можеш многу да одложуваш, па почнав да работам", ни раскажа стариот познаник Ванчо Стојаноски, кој веќе почнал да ги средува рибите што ги уловил претходната ноќ.


Сепак, не беше толку доцна. Имавме прилика да фатиме од се што требаше да видиме, за да видиме одблиску како се прават сушените преспански белвици, циронки, како што ги нарекуваат во Преспа.


Најпрвин бевме љубопитни за името - циронки, но, ниту Ванчо, ниту повозрасните од неговата околина, ниту пак кој и да е од повозрасните стенчани што ги прашавме, не знаеја да ни објаснат што значи и од каде потекнува.


Седнавме спроти Ванчо и почнавме да редиме од полесните прашања.


Научивме дека циронките се прават од мај до јули, кога езерото е најбогато со белвица, а времето најпогодно за сушење на низите со риби.


"Како оди сонцето, така одиме и ние. Низите секогаш треба да бидат на сонце и мораш да внимаваш да не заврне", ни рече Ванчо, покажувајќи дека веќе е време да се поместат неколкуте низи белвици што се сушеа покрај ѕидот на другиот крај на дворот.


Со следниот одговор научивме дека би биле наивни ако помислиме дека така обесените низи би можеле да бидат добра гозба за мачките од Стење. Рибите се толку солени, што дури и мачките можат да им одолеат, особено во Коњско, каде што циронките ги прават уште посолени, за да станат уште побели.

ОД СТАРИ, ПРАСТАРИ..

Додека Ванчо ни покажуваше што се’ треба да им се направи на уловените риби, љубопитноста ја привлече да ни се придружи и баба Ангелина Стојаноска, мајката на Ванчо. Ја искористивме приликата да ја распрашаме да ни раскаже од кога ги памети циронките, од каде потекнува името, кој и како ги подготвувал кога била дете.


"Ова' работа е од напред (демек, од времиња!), од стари, престари.. Со векови е ова. Напред немаа мрежи, одеа со пезул (вид мрежа што се носи на рамо). Се ловеше и од на нога и од чунки, сред езеро. Големите одеа на работа, в поле, ние помалите, децата си нижевме циронки. А името - не знам. Откако знам за себе, ги викаме: циронки. Зошто, како - не знам да ви кажам", ни рече баба Ангелина.


Рибите најпрвин се чистат (се вадат) од мрежата. Откако ќе се исчистат се солат, малку по малку, во тепсија. Откако ќе се посолат, се редат во буриња или во канти, најгоре се покриваат со блостур (растение со зелени листови, како штавел) и врз блостурот се става нешто тешко, обично камени плочи, за да држат тежина врз рибите, да се испресуваат. Врз бурето се става капак и така затворени стојат седум дена.


До тогаш седум пати ќе се сврти кругот. Додека рибите убаво да се испресуваат во бурето и додека убаво да попримат од солта, домаќинот секоја вечер, со првиот мрак, околу девет часот навечер, оди в езеро, со мрежите и кајчето.


"Ова се рибите што се фатени денес, преспанска белвица. На 10 кила риби се става едно кило од крупната сол. Се суши и крап и скобуст, ама, најногу се сушат белвици. Откако убаво ќе се исушат, низите се прибираат во хартиени вреќи и така исушени можат да се чуваат до следната година, до следната сезона за правење циронки, ни раскажа домаќинот.


НАЧУЛЕНИ НАД ЕЗЕРОТО

Бевме љубопитни за ловењето. Од Ванчо и од баба Ангелина дознавме дека денес се лови поразлично и дека се’ помалку стенчани го паметат ловењето со сакови и со пезул, сред езеро или покрај брегот.


"Како и да ловиш, најважно е да бидеш тивок и да го следиш движењето на рибите. Тој што е искусен го слуша шумот од рибите, додека се мрестат. Самиот звук ќе каже каде се рибите. Мрежите се фрлаат малку подалеку и се оставаат така околу шест часа. Ловењето е многу интересно, здравје, ќе дојдете. Пред да ја фрлиш, мрежата треба да е обрибена, да мириса на риба. Не смееш да ја допреш со рака, ако ја допираш, можеш да ја допреш само со чисти раце. Рибите се многу осетливи - веднаш ќе побегнат. Езерото е богато со белвица и ноќе е полно со рибари, се’ докај три часот наутро, пред да се појават пеликаните. Ако се задржиш повеќе од што треба, ќе ти ги направат парче мрежите и ќе ти ги изедат рибите пред очи", ни раскажа Ванчо.

ЗВУЧИ ВКУСНО?

Рибите што биле уловени претходната ноќ веќе се наредени во кантата, покриени со блостур, поклопени со тежина. Наоколу во дворот веќе се сушат низите со рибите што биле уловени пред седум-осум дена. Им останува уште малку пат до трпезата.

Откако ќе се исушат, може да се јадат и живи, но преспанци ќе ви кажат дека циронките се највкусни кога се потпечени. Се подготвуваат на неколку начини и се вкусно мезе за со вино или со ракија. Некои ги сакаат потпечени на плотна, зачинети со лук, магдонос, црвен пипер и масло, но, често се јадат и пропржени во тавче, со масло, црвен ппер и лук.


Звучи вкусно? Прашајте ги вљубениците во Преспа и сите ќе ви го кажат истото - тоа мора да се проба. Тогаш, палете кола и тргнете накај Преспа. Како што ни рекоа стенчани, во Стење нема куќа што не прави циронки.


Monday, April 27, 2009

Забрането во ЕУ

Каков би бил животот да го немало дрвото? Какви садови и каков прибор се поставувале на софрата на нашите предци? Какви кујнски алатки морало да има во секој дом до првите децении од 20 век? Милион прашања се раѓаат додека ја разлгедувате изложбата на традиционални дрвени предмети, што неодамна ја постави Музејот на Македонија

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Оваа репортажа е пред голема опсасност да биде кавгаџиски настроена - тоа го сфативме уште додека ги средувавме впечатоците од тоа што го видовме во Музејот на Македонија и не можеме да му побегнеме на тоа чувство до овој момент, кога го пишуваме текстот за кој колегите од следните станици во процесот на создавањето на весникот ни висат над глава. Но, затоа постојат деновите за одмор, кој, кај да е, наскоро ќе си го дадеме.

Бевме да ја видиме изложбата со чуден наслов и концепт - Традиционални предмети од дрво, која најпрвин ни звучеше како некакво неприродно извлекување од контекст на предметите од домаќинството, небаре - изложба на предмети што можете да ги видите во автомобил, но, не сите - само оние што се направени од пластика. Но, колку повеќе се навраќаме на впечатоците, толку повеќе не’ обзема некаква меланхолија и нејасен гнев, кој веројатно денес би го почувствувале потомците на Ескимите од Арктикот, слушајќи еден од албумите на култниот бенд Д'Резидентс, сеќавајќи се како нивните предци биле прелажани од светските програми за унапредување на условите за живот, па дошле дотаму што неодминлив елемент на секое игло станал телевизорот, низ кој во просторот се ширеле звуците од рекламите за кока-кола .

Но, колку поблиску сме до обидот да ги систематизираме и да направиме сума на впечатоците, толку повеќе ни личи неоснована и неправедна нашата забелешка за концептот на поставката. Сфаќаме дека можеби избрзуваме со коментарите, сакајќи што поскоро да се ослободиме од немирот што ни го разбудија изложените предмети, на број - 167, разновидни садови за подготвување храна и садови што ги користеле земјоделците додека го ваделе лебот.

Гледаме попис на предмети кои било нужно да се имаат во секој дом, речиси секој, за да може секојдневниот живот да тече нормално, без резилење пред свекорот и свекрвата, соседите или роднините-деленици, без непријатно црвенеење кога по којзнае кој пат тропате на нечија врата да позајмите некаква алатка за приготвување храна или за работа в поле, за носење сирење, урда или черешни на пазар. Сакал-неќел домаќинот морал да научи самиот да ги направи, или да плати кај некој од селото што веќе знаел добро да ги изработува. Но, времињата биле тешки, пари - се немало, па, кај да е, ќе најдел начин да се распраша, кое дрво е добро за да направи тарун за сучење пити, или - откако веќе стекнал некакво искуство, да научи кое дрво е најдобро за да направи штички за бутин, за да можат со своја алатка да го бијат млекото, да си прават матеница и путер.

Пред очи ни доаѓа Митрејца, седната покрај огништето, уште од зори, покрај ноќвите, каде што ја донесоа кога првпат влезе во куќата, дента кога се мажеше. Како вчера да застанаа пред куќи сватовите со карта со ракија в раце, накитена со босилок и мартинки, за да ги подлажат злите духови, дојдени да ја побараат од татко и’. Бидна и тоа. Ете ја, седи покрај ноќвите, со магерката црпе од брашното, а со лејката додава вода. Здогледувајќи го колбето отспротива, се присети дека мора да побрза, да ја намолзи кравата. Воздивнувајќи по којзнае којпат се прашува дали некогаш ќе си најде оддишка, дали некогаш ќе може да здивне од се што треба да се сработи од петли до мрак. Лесно му е на Митрета, си вели, ќе ја крене матарката со ракија, ќе офне, ќе му олесни. Знае да претера, но, пак знае да се нажали кога ќе и’ текне дека и тој, пустиот, е намачен. Шиникот со брашно не се полни самиот - треба да се порасне пченицата, а дури да ја пораснеш, само Господ знае колку мака и пот ќе видиш, колку пати треба да ставиш леб во торбето и сирење во склопките, колку пати треба сонцето да го дочекаш в лозје додека да ги наполниш кошовите со грозје, бочвите со вино.

Би можеле вака да зајдеме до тука и назад. Колку повеќе ги замислуваме животните ситуации што во себе ги кријат изложените предмети, толку повеќе сфаќаме дека изложбата не’ натера да се сетиме на многу предмети што сме ги гледале во селата што сме ги посетиле, во националните ресторани или одвреме-навреме на пазарите каде што се’ уште се продаваат. Но, да е само смрзнатиот живот!? Разгледајте го каталогот и - ќе видите уште една работа што ќе ве одведе во кавгаџилак. Прочитајте со колку различни имиња може да се нарече секој поединечен предмет од групите што се претставени во витрините и - ќе ви стане јасно. Како да останете рамнодушни и да не се разлутите кога некој ќе се обиде да ве убеди дека: јазикот ни е сиромашен. Навистина, немаме збор за со кој соодветно ќе го преведеме англискиот збор serendipity, но, видете со колкаво богатство од зборови можете да ја наречете двената округла плоча за месење: тарун, таруњ, танур, крак, крг, бљуд, штица за месење.. или, со колку имиња можете да ги наречете големите лажици за црпење: магерки, мешалки, боровалки, црпалки или маџунки.


Не е случајно што се сетивме на потомците на Ескимите од Арктикот и гневот што неминовно ќе го почувствуваат кога ќе го преслушаат животот на нивните предци овековечен во албумот на Резидентс. Разговорот со авторката на изложбата, етнолог-кустос Милка Крстевска, го завршивме со поразителното сознание дека сево ова би можело да заврши како ескимските кавалчиња од заб од морж. Македонија оди кон Европа, го воведува системот ХАСАП, според кој дрвените предмети веќе се, или, кај да е, ќе бидат забранети за употреба.


Tuesday, April 14, 2009

Чинарот


Фото: Андон Давчев
За биолозите, тоа е стариот охридски platanus orientalis.. За охриѓани - Чинарон! - место каде што поминале и поминуваат голем дел од животот, дрво што има да ви раскаже 1.100 години историја

Охридскиот чинар. Дрво за кое нема конвенционален опис. Обидувајќи се да го најдеме, пред одчи ни доаѓа учителката од прво до четврто, велејќи дека тоа дрво е толку големо, што би требало сите деца од одделението да се фатиме за раце околу него за да го опколиме. И, навистина. Уште од деца сме го доживувале како нешто нереално. Како е можно да постои толку големо дрво!? И, како е можно нешто на светов толку долго да живее? Случајно или не, на него сетивме деновиве, токму кога кога илјадници луѓе се инфицирани од најновата апликација на социјалната мрежа Фејсбук, посветено трагајќи по предците, исцртувајќи ги семејните стебла. Трагајќи по своето, поразено сфативме, дека има некој, што би можел многу да ни помогне - само уште да може да зборува!

БИРОКРАТИЈАТА Е НАЈШТЕТНА

Владо Бојаџи
(Фото: Андон Давчев)
Стигнуваме во Охрид и го бараме Владо Бојаџи, шумарски инженер во пензија, основач на Националиот парк Галичица, кого ни го посочија како човек што би можел да ни раскаже интересни работи за чинарот.

"Не чудете се што вчера, во телефонскиот разговор, ви реков дека ми е смачено да зборувам за чинарот. Многу пати ме повикувале да учествувам во разни комисии за заштита на чинарот, сме предлагале конкретни мерки за заштита, но секогаш бирократијата беше посилна од идеите и желбата да се спаси дрвото. Станува збор за многу значаен споменик на природата, заштитен со закон во 1967 година, околу кој се случувале важни историски настани и кој има значајно место во животот на охриѓани. Има разни претпоставки за староста на дрвото, но таа не може да се измери според стандардните методи, зашто дрвото е распукано и не можат да се извадат чивии за да се избројат годовите. Според преданијата и според дебелината на стеблото, се претпоставува дека дрвото било засадено пред околу 1.100 години. Инаку, станува збор за дрво од родот platanus orientalis, кое бара влажна подлога, што го прави Охрид идеално место за развој на дрвјата од овој вид", ни раскажа Бојаџи.

СРЕДИШТЕ НА ГРАДОТ

Славко Упевче
(Фото: Андон Давчев)
На заминување го побаравме Славко Упевче, академски сликар, ликовен хроничар на градот, кој го овековечил чинарот во разни периоди од неговото постоење, на кои бил сведок, или ги реконструирал анализирајќи стари фотографии. Не може да се сети колку пати го насликал во 40-те години сликарска кариера. Го запрашавме што е тоа што толку често го привлекува да се навраќа на чинарот како инспирација?

"Чинарот е симбол на градот. Од таму се почнувало и таму се завршувало. Таму почнувал и таму завршувал животот. Ги испраќал умрените пред да ги однесат во црква и бил местото каде што се објавувало умирањето, каде што се закачуваа некролозите. Според легендите, Чинарот го засадил Свети Климент - Охридски. Чинарот бил стожер на градот Охрид. Се што се случувало, се случувало во тој дел, околу чинарот. Градот тогаш бил мал - оваа улица од чинарот до пристаништето. Тука се собирале луѓето што бараат работа и луѓето што барале работници - за што и да требало - за копање лозје, за орање нива, за малтерисување, за ѕидање - најчестата реченица била: Ќе се најме кај чинарот! Во времето на Отоманската империја, под неговите сенки се родила кафеаната Теферич, овековечена во една слика на Лазар Личеноски. Го сликале многумина - Вангел Коџоман, Јоне Симонче, Вангел Наумоски. Григор Прличев го споменува во автобиографијата како место каде што како дете продавал црници за да заработи пари. Чинарот бил стожер на градот, од кој се почнувало и се завршувало, место каде што се случувале сите големи историски настани во градот!", ни раскажа Упевче додека седевме во неговата галерија, на стотина-двесте метри од старото дрво.

ЛАД ЗА ДУШАТА

Чинарот. Фотографија од 1935 г.
Бевме љубопитни за чинарот во меморијата на пријателите охриѓани од помладата генерација. Се вклучуваме на скајп и го бараме Јане Секуловски, охриѓанец, кој десетина години работи како менаџер на финансиски ризици во Софија.

"Охрид има неколку чинари. Претпоставувам, во минатото сите биле места околу кои луѓето се собирале и разговарале. Денес, едниот од нив, најголемиот, е споменик, а, другите два се автобуски постојки. Што да кажам? За мене чинарот е симбол на историја, трајност, постојаност, вера и дух. Замислете колку луѓе и истории поминале! Иделе нови и нови, седеле и си зборувале, а тој си слушал и си стареел. Помисли само што се знае тој чинар! Колку ли филмови ќе ви се свртат во главата!?", ни рече Јане.

Го замоливме да ни раскаже некои од времето кога бил мал. Како изгледал тогаш чинарот, имал ли некаков специјален однос спрема големото дрво?

Чинарот. Славко Упевче.
"Местото си беше истото и кога бев мал. Тоа беше главното собиралиште. Беше сосем природно да се рече: Ало, кај ќе се видиме после? - Кај Чинарон!. А таму, денски си седеа пензионери, под сенка, си го минуваа времето во разговори, играа табла и шах. Секогаш ми бил како трн во око, - не можеш да не го забележиш. Како деца, секогаш кога ќе се изморевме од возење велосипеди, застанувавме покрај чинарите, посебно кај тој в центар, да се одмориме, да се напиеме вода. Гледано од дистанца, сфаќам дека чинарот секогаш имал дејство на магнет - те привлекува да застанеш малку до него, да седнеш, да се одмориш, демек - и тој да те види од близу што чоек си. Кога е млад, човек и не размислува многу за таквите ретки, убави работи околу него. Охрид има многу убавини - Чинарот е една од нив. Но, тоа го сфаќам дури сега, кога не сум близу", ни раскажа Јане, кого го најдовме сред работа, додека подготвуваше полиса за меѓународен трансфер на неколку десетици милиони евра.

РОБОКАП

„Чинарон ни е ко Робокап“,
Александар Колов
Меѓу присутните охриѓани на месинџерот го најдовме и Александар Колов, охриѓанец, кој работи како веб-дизајнер во Скопје.

Уште првите неколку реченици најавија динамичен разговор. Го запрашавме што му паѓа прво на памет кога ќе помисли на Чинарот и добивме одговор на кој не можевме а да не реплицираме веднаш со реченица што завршува со чуденка.

"Робокап!?"

"Да", ни одговори, "Знаеш зошто? Пред неколку години му ставија заштита да не трули од внатре. Како заштита му ставија пур-пена и некаков материјал што се користи за правење покриви и, сега личи на Робокап, па така го завикавме во Охрид: Чинарон ни е ко Робокап", ни објасни Александар, спонтано, во неколку реда, опишувајќи ни како реагираат помладите охриѓани на изгледот на чинарот по 2002 година.

"Не сум охриѓанец кој поминувал многу време кај чинарот, но, речиси е невозможно на лето, кога е топло, да се најдеш во чаршија, а да не појдеш да се напиеш вода од чешмичката кај чинарот. Таа фонтана е таму од кога паметам за себе. Имам впечаток дека местото сега е поживо споредено со порано. Минатото лето таму седев со ќерка ми и се зачудив колку многу луѓе се одмараа таму", ни рече Александар, присетувајќи се на незаборавниот помфрит што се продавал наспроти чинарот, кај влезот на пазарот, помфритот поради кој често ги терал родителите да одат кај чинарот.

„Повеќе не ми е предизвик како некоаш. По
последната конзервација, чинарот е како
господин облечен во костум“, Славко Упевче.
Повторно сме таму, кај дрвото. Со нас повторно е сликарот Упевче, од кого побаравме да ни да ни ги опише некогашните размери на дрвото, пред големите оштетувања од 1981 и 2002 година. Ни кажа дека многу малку останало од некогашниот чинар, чии гранки некогашните биле долги и по 20 метри.

"Чинарот повеќе не е за мене предизвик за сликање како што беше некогаш. По последната конзервација, чинарот е како господин облечен во костум. Ќе беше многу поубаво заштитните материјали да се покријат со вештачка кора и чинарот да добие изглед што ќе му прилега на неговото достоинство и ќе изгледа природно. Ова сега е мешање на илјада годишна старост и современи градежни материјали", ни рече Упевче коментирајќи го со огорченост денешниот изглед на дрвото.

Заминуваме накај Скопје со полн бележник податоци и полна глава впечатоци за средување. Во една од белешките, ги наоѓаме стиховите на македонскиот поет и литературен критичар Душко Наневски, од песната Легенда за чинарот, кои ни се видоа најзгодни да ја опишеме големината на чинарот во колективната меморија на Охрид и на Македонија. Гледајќи го чинарот, се гледаме себеси - неговите гранки, се гранки на нашето потекло.

"Ако му пресечеш жила - си убил татко. Ако му откинеш лист - си убил дете. Душите на мртвите го хранат тоа свето дрво и вразите на мојот народ од него се плашат".