Friday, February 20, 2009

Диктафонот


Решив да си купам нов диктафон, дигитален. Одлично ме служеше и касеташот, ама, сепак, решив да го сменам. Ми се смачи да им слугувам на касетите и со секоја следна етапа од дигитализирањето да се прекорувам себеси што значаен дел од слободното време да го поминувам над успорениот домашен компјутер. Решив технолошки да си олеснам во исполнувањето на желбата личната фонотека да ја збогатувам со снимки од репортерските патувања низ Македонија.


Речено-сторено. Веднаш штом се појави првата прилика за некакви лесни пари, дел од неочекуваните приходи одвоив за диктафон - дигиталец, и - тргнав во продавница. Како што обично бива, есапот од дома и не излегува како есапот на пазар, па решив да ја прифатам понудата на шефот на продавницата на Швабингтон во Урбаната алашвериш периферија, да купам користен диктафон, од моделот што го барав, за една третина од регуларната цена поевтино. Решив да му поверувам дека навистина единствената причина што бил вратен не бил некаков технички проблем, туку дека навистина наишол муштерија-табиетлија, кој нашол да ситничари што на декларацијата пишувало Made in Japan, а на самиот производ - Made in China, па затоа решил да го врати. Гарантниот рок - две години од денот на новата купо-продажба - беше добар дополнителен мотив и уште еден аргумент плус.

Wednesday, February 11, 2009

Дексион

Главниот лик во оваа приказна не е ниту човек, ниту група луѓе, ниту организација формирана од луѓе. Ова е приказна за еден челичен профил, приказна за тоа како една скопска населба го добила името по еден градежен елемент и приказна за тоа како и колку еден челичен профил може да стане дел од животите на луѓето од една населба

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Андон ДАВЧЕВ

Сигурно има некој што тоа го истражувал на научно ниво или постои и посебна научна дисциплина што се занимава со тоа, но доволна ќе ни биде и една лаичка анализа за да заклучиме како населбите во градовите ги добиле своите имиња.


Разгледајте ги, на пример, имињата на скопските населби и барем на уште еден град што добро го познавате и ќе заклучите дека главно се тоа имиња на видни личности од историјата, имиња што упатуваат на местоположбата на населбата на мапата на градот, климатско-географските специфики на местото каде што била подигната населбата, според имињата на видни личности или семејства што живееле во некое маало или според потеклото на луѓето што ја основале населбата, на пример.


Но, има и некои имиња кај кои ќе запнеме, за кои нема да имаме идеја од каде и како произлегле. На пример, би знаеле ли дека скопската населбата Хром го добила името затоа што била подигната за населување на некогашните вработени во рудникот за хром во Радуша? Или, би знаеле ли, ако не знаете добро турски, дека населбата Маџир маало го добила името според османско-турскиот збор муаџир, како што биле нарекувани Македонците што се доселиле од Мала Азија по размената на население по Балканските војни.


Но, ви паднало ли на ум дека има и населби што името го добиле според градежниот материјал од кој биле направени? На пример, сте знаеле ли дека името на населбата Тафталиџе потекнува од турскиот збор тахта (дрво), а го добила по дрвените вили што биле подигнати таму за големците во времето на османлиското владеење?


Овојпат ве водиме во една друга населба со такво име, населбата Дексион, последната населба на западниот излез на Скопје, која го добила името според еден челичен профил, изум на англиската компанија Дексион.


ПРОФИЛ, БАРАКА, НАСЕЛБА..


Сè почнува во првите десетина дена по катастрофалниот земјотрес во 1963 г., во првите денови од август, додека градот се созема од првиот шок и спасувањето на луѓето под урнатините, лекување на повредените и идентификување на настраданите. Денови кога требало да се реагира молскавично, за подготвено да се пречека зимата. Биле потребни итни мерки за да можат да се згрижат околу 70.000 граѓани чии домови биле целосно разурнати, или обележани со црвено, како ризични за употреба. Меѓу многуте понуди за хуманитарна помош пристигнува и донацијата на британската хуманитарна организација Борба против сиромаштијата.


Се враќаме 46 години во минатото, кај бавчите во некогашно Ханриево, денешно Ѓорче Петров. Ги слушаме повремените довикувања на работниците од македонските градежни фирми кои се обидуваат да се разберат со инженерите од британската компанија Дексион. Пред нив е задачата да подигнат 700 бараки за луѓе од разни делови на градот, чиј нов дом ќе бидат англиските бараки. Одвреме-навреме се слуша одѕвонување на клуч десетка врз винклите со дупчиња, патент на фирмата Дексион, додека работниците поставуваат конструкции за идните покриви на бараките. На местото на овоштарниците полека се распознава идната улица 1215, денешна Панајот Гиновски, во која меѓу првите ќе се доселат Исмаил Елмаз, Славе Николовски и Вели Мумин - оџачарот (дедо на познатиот боксер Вели Мумин).


Единствената прилика автентично да се чуе искуството на британските градители беше гостувањето на поранешниот директор на компанијата, Дејвид Вотфорд, на патрониот празник на училиштето Ѓорче Петров во населбата, во мај 2007 г, организирано од Политими Марковска, наставничка во училиштето, и Костадинка Гросмит, Македонка, доктор по медицина и психоанализа, која живее и работи во Англија


"Скопје беше една од многуте области на несреќи во светот каде што мораше да се посвети внимание. Во 1963 г. земјотресот за 4 минути направи разурнувања во размери што тешко можам да ги замислам. Името на компанијата, Дексион, доаѓа од грчки збор што значи вистинско решение или вистинскиот начин. Тоа е и причината што логото на компанијата е знакот за проверено или одобрено, кој истовремено личи и на челичен Л-профил, првиот производ на Дексион. Компанијата беше основана во 1947 г., на крајот на Втората светска војна, во време кога имаше голем недостаток на сурови материјали и голема побарувачка за конструкциски материјали што можат да се користат повеќекратно. Основачот на компанијата, Деметриос Комино, беше страсен во давање помош на посиромашните земји, главно во материјали и со пренесување на знаење, за да им помогне на луѓето да си помогнат себеси. Така се случи и одлуката да им се помогне на настраданите во Скопје", рече г. Вотфорд зборувајќи пред домаќините во Дексион за потеклото на името на нивната населба.

СТАЛАЖА, КАФЕЗ, СТАТИВИ..

Луѓето што се родени или кои некогаш живееле во оваа населба добро ги паметат англиските бараки - нарекувани, исто така - Дексион, според основниот градежен елемент од кој се составени.


Добро ги паметат малите двособни куќарки, со кујна, спална и бања, со мали дворчиња, во кои сè уште останала по некоја овошка од некогашните овоштарници на Ханриево, или - Ѓорче Петров.

Профилот Дексион секогаш бил дел од нивниот живот, независно дали бил скриен под плочите од иверица од кои биле направени ѕидовите на бараките, или под таблите од салонит, кои биле замена за малтерисана фасада, типична за објектите од цврста градба. Профилот бил присутен во нивните животи и на најнеочекуваните места - од класичниот пример - правење скелиња по кои лазеле маалските лозници, до нивното ненадејно појавување како материјал од кои децата правеле стативи за фудбал на мали голчиња, до скали за берење овошки од дрвцата во дворовите, до изведбата во која најчесто се среќаваат - како сталажи за чување зимница во подрумите и шпајзовите.


Кој како ги доградувал или надградувал бараките, кој како изградил куќа на нивното место, ги зачувал винклите за некоја идна намена. Но, не бил само профилот магичната лего коцка која отворала море за манифестации на креативноста на луѓето од Дексион. Оние што некогаш растеле таму ќе ви раскажат дека важен дел од креативноста им припаѓа и на шрафовите со кои меѓусебно се врзувале винклите. Многумина од нив и ден-денес се сеќаваат како со спојувања на два шрафа со мутерче правеле мини-конструкции како згодна замена за пиштолите плашливци.


"Меѓу двата шрафа ќе наполниш фосфор од кибрит или ќе ставиш книжни или пластични каписли и - ете ти занимација за цел ден", ни рекоа некогашните деца од Дексион.


Шетајќи низ Дексион, го сретнавме познатиот истражувач на пештери, спелеологот Иван Жежовски. Ја искористивме приликата да го прашаме за тоа колку и како профилот бил присутен во неговиот живот, дали и тој му нашол некоја идна примена.


"Како не. Нормално дека го памтам профилот. Сега кога ќе размислам, прво ми текнува дека имам некои рафтови во подрумот, направени од тоа. Инаку, го користеа луѓето за разни работи - од огради, до кафези за зајаци и птици. Ние ја демонтиравме бараката, направивме куќа, а профилите од бараката ги употребивме за рафтови и за некои други работи", ни рече Жежовски.


Би било неправедно да заборавиме да кажеме дека бараки од типот Дексион биле подигнати и во скопската населба Бутел 2. Но, англиски бараки ќе најдете и на други места низ Македонија. Луѓето од Дексион ни раскажаа дека елементите од кои биле составени бараките важеле за многу квалитетни, па кога граделе куќи, ги продавале за добри пари. Којзнае каде сè ќе ве изненадат?


Tuesday, November 25, 2008

Турски чај

Два чајника, еден врз друг, два грста цејлонски чај, црн, од жолта кутија - со канаринец - и барем еден-двајца пријатели. Доволно елементи за пријатен муабет и дружење! Другото ќе го направи чајот!

Фотографии: Милан Стрезовски
Турски, руски, цејлонски, црн.. Наречете го како што сакате! Сигурно се разбираме.. Чајот во мали стаклени чавчиња, црвенкасто-кафена боја - јакиот - како што го нарекуваат некои, велејќи дека треба да внимаваме кога го пиеме, зашто, ако испиеш повеќе од два-три - отиде притисокот над 140. Но, и тоа се митови, како што ќе ви објасни секој што имал подолгорочно искуство со чајот од два чајника. Ако не сте го пробале досега, срам да ви е! Веднаш појдете во најблиската чајџилница или - побарате ги пријателите Турци, Албанци, Бошњаци.. и, замолите ги да ви објаснат што сте пропуштиле да пробате!
Денеска посегаме по тој дел од Непозната Македонија, по чашка, две, три.. пет.. турски чај!

ПРЕТКАФЕ

Независно кој како го нарекува, дали за Албанците е - руски, за Турците само - чај, за македонците - турски­ - неколку работи се заеднички за чајот од два чајника, независно кој каде го приготвува и од каде потекнува мастрафот. И Турците и Албанците и Бошњаците го подготвуваат од растението thea sinensis или camellia sinensis, а различен од другите чаеви го прави начинот на подготвување.

"Тоа е дел од нашата култура, од нашата традиција.. си пиеме чај дома.. во чајџилница, пред куќа, на излет - секое место е згодоно место за чај. Чајот е дружење, дел од секојдневниот живот", ќе ви рече секој што ќе го прашате, како што ни рекоа првите луѓе што ги сретнавме во една од чајџилниците во скопската Стара чаршија.

Сакајќи да откриеме колку што можеме повеќе за турскиот чај, се договоривме во нашата обиколка на чаршијата да ги повикаме колегите Бесник Шуки и Хусамедин Гина, сакајќи преку нив и преку нивните пријатели од чаршијата да откриеме колку што можеме повеќе за традицијата на пиење чај кај Албанците и кај Турците и кај муслиманското население во Македонија воопшто.

Разговорот го почнавме со еден од другарите на Бесник од детството, кој израснал во чаршијата и испил илјадници чашки чај во животот.

"Денес има многу чајџилници, па еве и јас отворив од неодамна чајџилница. Порано, во време на бивша Југославија, ја имавме само некогашна Слога, кај влезот Чифте амам. Луѓето одеа таму, се пиеше чај и се играше томбола. Приватните чајџилници почнаа да се отвараат од 1987-88 година. Времето се менува, ама не се менува навиката да се се пие чај", ни рече првиот соговорник.

Како што научивме од нашите пријатели, секоја турска или албанска фамилија најмалку два пати во денот си прави чај дома и за нив е речиси незамисливо да почне денот без чај.

"Чајот е задолжителен дел од појадокот во секоја турска куќа. Денот не може да почне без чај", ни рече Хусамедин, потсетувајќи дека на тоа упатува и турскиот збор за појадок, kahvaltı, кој значи преткафе - нешто што треба да направи подлога за утринското кафе.
Сакајќи да го провериме тоа, направивме мала анкета. Сите што беа околу, без исклучок, рекоа дека во нивните семејства, секојдневно се прави чај.

"Има куќи во кои чајот врие 24 часа на ден", ни рече Бесник.

ЗАВИСНИ ОД ЧАЈ

Разговорот со Бесник го свртевме на темата колку чајот што го пиевме е добар или лош за здравјето, како што сме слушале како почетници, кога поискусните сакале да не' воведат во непознатото задоволство, велејќи дека треба да внимаваме, да не ни се слоши од многу чај.

"Ако се пие со мерка - добар е! Но, ако претераш, ова е исто како дрога! Јас знам луѓе, имам другари, што се зависни од чај. Тој ако не испие 10 - 15 - 20 чаја дневно, се тресе цел ден! Ако немаш мерка, ова е полошо од дрога! Да пиеш два-три е друго! Има луѓе, прават чај во 8 наутро, кога ќе почнат, пијат до 10 - 11 навечер", ни раскажа.

Решивме да продолжиме во некоја друга чајџилница, накај турските, над улицата на јорганџиите. Веднаш зад аголот не' чекаше пријатно изненадување, како нарачано за добра фото-илустрација за тоа колку е чајот дел од животот на муслиманското население. Пред нас беа три-четворица дуќанџии, кои застанале да се напијат чај пред дуќаните, на сред улица, далдисани во срдечен муабет. Решивме да им се обратиме, да го споделат со нас нивното искуство.





"Ако се пие со мерка, чајот е добар! Ако пиете како нас, што претеруваме, не чини. Има разни чајџии. Некој пие по 10-12 во денот, некој помалку, некој повеќе.. некој пие виски, ние пиеме чај! Убаво е со чај. Со чај секогаш паѓа убав муабет. Ќе размениш нешто", ни рекоа најкомуникативните од нив, велејќи дека пиењето чај пред дуќан е честа ситуација во чаршијата.

ЛЕК ЗА ГЛАВОБОЛКА

Во следната чајџилница, во близина на Куршумли ан, научивме дека иако чајот е дел од животот на Турците, Албанците, Бошњаците.. во сите делови на Македонија, сепак, чајџилници најмногу има во Скопје, во Куманово, и во Тетово, а добар чај може да се најде само кај добрите мајстори.

"И ова си има мајсторија! Не се прави чај туку-така", ни рече следниот домаќин.

Од него го побаравме рецептот за правење чај во два чајника.

"Најпрвин во долниот чајник ставаш вода, а во горниот ставаш само чај, сув. Ги ставаш на шпорет и ги оставаш додека да зоврие водата. Откако ќе зоврие водата, дел од водата од долниот чајник претураш во горниот, за да се попари чајот. Долниот чајник се дополнува со вода и повторно ги ставаш чајниците на шпорет, и се оставаат 10-15 минути на потивок оган. По 15-20 минути, чајот е подготвен за пиење", ни рече.

Прашувајќи за квалитетот, дознавме и нешто за табиетите на муштериите. Домаќините ни рекоа дека чајот е подобар кога се пие свеж и дека не чини да се остава да стои повеќе од два-три часа. Ако стоел многу, веќе го губи шмекот и станува потежок за желудникот.

"Има луѓе што не пијат чај во чајџилница. Дома можеби пијат и по 15, ама во чајџилница - не пијат! Други, не сакаат оладен чај. Тие сакаат да го пијат и - да им гори душата. Некои се навикнати да пијат тежок чај - не прашуваат ни за здравје, ни за висок притисок. Имам другар - тој е навикнат да пие темен, катран! Овој чај, што го пиеме, за него е вода! Ќе ми се налути да му дадам ваков!", ни рече Бесник.

Муабетот за крвниот притисок и за главоболките не потсети дека е време да привршуваме со нашата екскурзија низ чајџилниците. Зад нас веќе имавме по 5-6 чаја, па не сакавме повеќе да ризикуваме - немавме тренинг.

Но, искусните чајџии што беа со нас ни рекоа да не се грижиме многу-многу.

"Ако имаш низок притисок, да пиеш појак чај, без шеќер - ќе ти се нормализира! А, помага и за главоболка. Еднаш ми се случи - патував цел ден од Скопје за Турција - главата ме скина од болка. Кога стигнав во Истанбул, испив два чаја кај тетка ми, главата веднаш ми помина! Нема штета во чајот, само треба да си ја знаете мерката и да имате тренинг. Ние немаме гајле", ни рекоа пријателите на нашите пријатели.

За крај уште ни остана да прошетаме и да ги видиме некогаш култните чајџилници, од времето кога чаршијата беше полна со млади, кога беше собиралиште на рокери и уметници. Се потсетивме каде беа некогашна Аксарај, се' уште активната Галерија 7.., чајџилницата Румели каде што и ден денес постарите Турци одат да гледаат фудбалски натпревари од турското првенство, или Ат-Ал, омиленото место на дружините што играат домино.