Tuesday, November 25, 2008

Турски чај

Два чајника, еден врз друг, два грста цејлонски чај, црн, од жолта кутија - со канаринец - и барем еден-двајца пријатели. Доволно елементи за пријатен муабет и дружење! Другото ќе го направи чајот!

Фотографии: Милан Стрезовски
Турски, руски, цејлонски, црн.. Наречете го како што сакате! Сигурно се разбираме.. Чајот во мали стаклени чавчиња, црвенкасто-кафена боја - јакиот - како што го нарекуваат некои, велејќи дека треба да внимаваме кога го пиеме, зашто, ако испиеш повеќе од два-три - отиде притисокот над 140. Но, и тоа се митови, како што ќе ви објасни секој што имал подолгорочно искуство со чајот од два чајника. Ако не сте го пробале досега, срам да ви е! Веднаш појдете во најблиската чајџилница или - побарате ги пријателите Турци, Албанци, Бошњаци.. и, замолите ги да ви објаснат што сте пропуштиле да пробате!
Денеска посегаме по тој дел од Непозната Македонија, по чашка, две, три.. пет.. турски чај!

ПРЕТКАФЕ

Независно кој како го нарекува, дали за Албанците е - руски, за Турците само - чај, за македонците - турски­ - неколку работи се заеднички за чајот од два чајника, независно кој каде го приготвува и од каде потекнува мастрафот. И Турците и Албанците и Бошњаците го подготвуваат од растението thea sinensis или camellia sinensis, а различен од другите чаеви го прави начинот на подготвување.

"Тоа е дел од нашата култура, од нашата традиција.. си пиеме чај дома.. во чајџилница, пред куќа, на излет - секое место е згодоно место за чај. Чајот е дружење, дел од секојдневниот живот", ќе ви рече секој што ќе го прашате, како што ни рекоа првите луѓе што ги сретнавме во една од чајџилниците во скопската Стара чаршија.

Сакајќи да откриеме колку што можеме повеќе за турскиот чај, се договоривме во нашата обиколка на чаршијата да ги повикаме колегите Бесник Шуки и Хусамедин Гина, сакајќи преку нив и преку нивните пријатели од чаршијата да откриеме колку што можеме повеќе за традицијата на пиење чај кај Албанците и кај Турците и кај муслиманското население во Македонија воопшто.

Разговорот го почнавме со еден од другарите на Бесник од детството, кој израснал во чаршијата и испил илјадници чашки чај во животот.

"Денес има многу чајџилници, па еве и јас отворив од неодамна чајџилница. Порано, во време на бивша Југославија, ја имавме само некогашна Слога, кај влезот Чифте амам. Луѓето одеа таму, се пиеше чај и се играше томбола. Приватните чајџилници почнаа да се отвараат од 1987-88 година. Времето се менува, ама не се менува навиката да се се пие чај", ни рече првиот соговорник.

Како што научивме од нашите пријатели, секоја турска или албанска фамилија најмалку два пати во денот си прави чај дома и за нив е речиси незамисливо да почне денот без чај.

"Чајот е задолжителен дел од појадокот во секоја турска куќа. Денот не може да почне без чај", ни рече Хусамедин, потсетувајќи дека на тоа упатува и турскиот збор за појадок, kahvaltı, кој значи преткафе - нешто што треба да направи подлога за утринското кафе.
Сакајќи да го провериме тоа, направивме мала анкета. Сите што беа околу, без исклучок, рекоа дека во нивните семејства, секојдневно се прави чај.

"Има куќи во кои чајот врие 24 часа на ден", ни рече Бесник.

ЗАВИСНИ ОД ЧАЈ

Разговорот со Бесник го свртевме на темата колку чајот што го пиевме е добар или лош за здравјето, како што сме слушале како почетници, кога поискусните сакале да не' воведат во непознатото задоволство, велејќи дека треба да внимаваме, да не ни се слоши од многу чај.

"Ако се пие со мерка - добар е! Но, ако претераш, ова е исто како дрога! Јас знам луѓе, имам другари, што се зависни од чај. Тој ако не испие 10 - 15 - 20 чаја дневно, се тресе цел ден! Ако немаш мерка, ова е полошо од дрога! Да пиеш два-три е друго! Има луѓе, прават чај во 8 наутро, кога ќе почнат, пијат до 10 - 11 навечер", ни раскажа.

Решивме да продолжиме во некоја друга чајџилница, накај турските, над улицата на јорганџиите. Веднаш зад аголот не' чекаше пријатно изненадување, како нарачано за добра фото-илустрација за тоа колку е чајот дел од животот на муслиманското население. Пред нас беа три-четворица дуќанџии, кои застанале да се напијат чај пред дуќаните, на сред улица, далдисани во срдечен муабет. Решивме да им се обратиме, да го споделат со нас нивното искуство.





"Ако се пие со мерка, чајот е добар! Ако пиете како нас, што претеруваме, не чини. Има разни чајџии. Некој пие по 10-12 во денот, некој помалку, некој повеќе.. некој пие виски, ние пиеме чај! Убаво е со чај. Со чај секогаш паѓа убав муабет. Ќе размениш нешто", ни рекоа најкомуникативните од нив, велејќи дека пиењето чај пред дуќан е честа ситуација во чаршијата.

ЛЕК ЗА ГЛАВОБОЛКА

Во следната чајџилница, во близина на Куршумли ан, научивме дека иако чајот е дел од животот на Турците, Албанците, Бошњаците.. во сите делови на Македонија, сепак, чајџилници најмногу има во Скопје, во Куманово, и во Тетово, а добар чај може да се најде само кај добрите мајстори.

"И ова си има мајсторија! Не се прави чај туку-така", ни рече следниот домаќин.

Од него го побаравме рецептот за правење чај во два чајника.

"Најпрвин во долниот чајник ставаш вода, а во горниот ставаш само чај, сув. Ги ставаш на шпорет и ги оставаш додека да зоврие водата. Откако ќе зоврие водата, дел од водата од долниот чајник претураш во горниот, за да се попари чајот. Долниот чајник се дополнува со вода и повторно ги ставаш чајниците на шпорет, и се оставаат 10-15 минути на потивок оган. По 15-20 минути, чајот е подготвен за пиење", ни рече.

Прашувајќи за квалитетот, дознавме и нешто за табиетите на муштериите. Домаќините ни рекоа дека чајот е подобар кога се пие свеж и дека не чини да се остава да стои повеќе од два-три часа. Ако стоел многу, веќе го губи шмекот и станува потежок за желудникот.

"Има луѓе што не пијат чај во чајџилница. Дома можеби пијат и по 15, ама во чајџилница - не пијат! Други, не сакаат оладен чај. Тие сакаат да го пијат и - да им гори душата. Некои се навикнати да пијат тежок чај - не прашуваат ни за здравје, ни за висок притисок. Имам другар - тој е навикнат да пие темен, катран! Овој чај, што го пиеме, за него е вода! Ќе ми се налути да му дадам ваков!", ни рече Бесник.

Муабетот за крвниот притисок и за главоболките не потсети дека е време да привршуваме со нашата екскурзија низ чајџилниците. Зад нас веќе имавме по 5-6 чаја, па не сакавме повеќе да ризикуваме - немавме тренинг.

Но, искусните чајџии што беа со нас ни рекоа да не се грижиме многу-многу.

"Ако имаш низок притисок, да пиеш појак чај, без шеќер - ќе ти се нормализира! А, помага и за главоболка. Еднаш ми се случи - патував цел ден од Скопје за Турција - главата ме скина од болка. Кога стигнав во Истанбул, испив два чаја кај тетка ми, главата веднаш ми помина! Нема штета во чајот, само треба да си ја знаете мерката и да имате тренинг. Ние немаме гајле", ни рекоа пријателите на нашите пријатели.

За крај уште ни остана да прошетаме и да ги видиме некогаш култните чајџилници, од времето кога чаршијата беше полна со млади, кога беше собиралиште на рокери и уметници. Се потсетивме каде беа некогашна Аксарај, се' уште активната Галерија 7.., чајџилницата Румели каде што и ден денес постарите Турци одат да гледаат фудбалски натпревари од турското првенство, или Ат-Ал, омиленото место на дружините што играат домино.

Friday, October 24, 2008

Разгледница

Постојат многу начини да дознаевте дека Велика Британија е монархија, со која владее кралицата Елизабета Втора, која живее во Бакингамската палата, чувана од гардисти со рунтави високи шапки, дека платежно средство во Обединетото Кралство е фунтата, престолнина е Лондон, а поштите се во надлежност на кралскиот двор. Постојат многу начини да дознаете дека Статуата на слободата е во Њујорк, Ајфеловата кула - во Париз и дека Колосеумот е еден од најпрепознатливите споменици на културното наследство на Рим. Во времето на интернет-пребарувачите, сервисите за разменување инстант-пораки и он-лајн фотоалбумите потребни ви се само неколу мигови за да најдете дигитални фотографии од уметнички дела, пејзажи и слики од градовите во сите делови на светот. Но, (се' уште!) постои едноставен начин на едно место да дознаевте, на пример, дека вашиот пријател е во Лондон, Лондон е во Велика Британија, Велика Британија е монархија.. , а поштите се во надлежност на кралскиот двор, без притоа да посегнете по компјутерот и интернетот.

Разгледница! Една фотографија, адреса на примачот и порака со малку текст. И, сосем доволно. Знаете каде е вашиот пријател, знаете во какво расположение бил во моментот кога ја напишал картичката и имате слика каков е амбиентот таму некаде, каде што се движи наоколу. Се' друго е во сликата - една фотографија, која со денови ќе ве повикува да ја погледнете, барајќи во неа одговор како е таму, како му е таму на тој што ви ја праќа разгледницата и што интересно би имало таму за вас.

Tuesday, October 14, 2008

Преспански јаболка

Одењето во Преспа секогаш е посебно дожувување. Круната на тоа чувство е октомври - месецот кога насекаде ве следат дрвца полни јаболка

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ

Го делите ли впечатокот дека Преспа и Охрид редовно ги доживуваме во пакет, како нешто неразделно, нешто слично: езеро ваму - езеро таму, одморалишта ваму - одморалишта таму, Галичица ваму - Галичица таму. Но, токму Галичица е пресвртната точка, што прави да ја видите разликата, небаре некакво забрането јаболко што обично не наоѓаме храброст да го пробаме, доследни и послушни на нашиот конформизам и летаргијата што ни ја носи секојдневието!

Поминете ги оние 27 километри од Трпејца до Стење и веднаш ќе ви стане јасно - преминувајќи на преспанската половина песокот на брегот станува жолт, по небото нон-стоп шпартаат птици, погледот кон езерото спонтано ви се фокусира кон островот Голем град, пејзажот го чувствувате како попитом, а темпото на животот попријатно.

Октомври е идеалниот период да ја почувствувате круната на оваа разлика - недогледен хоризонт со овоштарници полни со јаболка. Овој пат ве одиме во родниот крај на прочуените преспански јаболка.

ПОД КОНЕЦ

Првата станица на нашето патување по патот на преспанското јаболко се насадите на семејството Ѓоргиоски во село Грнчари. Ги замоливме за краток разговор во неколкуте паузи додека береа од годинашниот род ајдаред и златен делишес.

Во краткиот курс за одгледување јаболка, научивме дека се почнува со засадувањето млади гранчиња фиданки и оттогаш - или си ја земате белјата на грб или сте се фатиле за благородна работа - во зависност кој како гледа на нештата.

"Најпрвин земјата треба убаво да се изора, да се направи ситна како песок и постојано да се рамни. Откако теренот убаво ќе се израмни, се земаат работници, најпрвин со колчиња и коноп се бележат идните редови јаболкници и откако ќе се обележат редовите, се копаат дупки на растојание од 2,5 до 3 метри. Во дупките се засадуваат гранчиња, млади фиданчиња. Ставаш, засадуваш и - почнуваш со редовна нега - ѓубрење, орање, кроење, прскање, полевање, берење", ни рекоа домаќините.


Во одгледувањето на јаболката, како што научивме, нема разлика дали се грижиш за големо или за мало дрво, за стар или за нов насад. Се' е исто, само количините се различни. Два пати годишно им даваш ѓубриво и ги прскаш најмалку 10 пати во годината. Прскањето треба да ги заштити од штетници, од болести, од вошки, пајаци, флеки и пепелница. Со ваква заштита плодовите се поиздржливи додека се развиваат, но и подолго траат откако ќе се наберат. Ако не ги прскате, ќе траат еден-два месеца по берењето, а ако се прскани, можат да траат до следната сезона.

Голем дел од процесот може да го работат и луѓе без поголемо искуство во земјоделските работи, но, некои работи, како што ни рекоа Ѓорѓиовци, се работи што се резевирани за мајстори. Една од нив е кастрењето, кога се поткаструваат неплодните гранчиња.

"Секој не знае да кастри, кастрењето е занает, а бара и време. Луѓето што кастрат си знаат која пупка е плодна, која не е и ги насочуваат гранките за да бидат рамномерно распоредени. Најмногу се кастри од март до април, но има луѓе што си работат и по цела зима. До 15 април треба да е се' скроено, пред да се појават ливчињата".

Според видовите на насадите, во најголемиот дел од преспанските овоштарници се засадени ниски дрвца, пилар-систем, кои се полесни за берење и се покажале како поиздржливи. Од некогашниот класичен насад, овоштарници со високи јаболкници, денес останало многу малку. Засадените јаболкници почнуваат да даваат род по петтата година од засадувањето и се до крајот на животниот век, на 20 до 25 години, со добра нега, даваат во просек по 50 килограми јаболка годишно. Плодноста најмногу зависи од надворешните услови, а многу влијае дали ќе фатат мраз и дали ќе има доволно вода.

БЕЗ ВОДА НЕМА ЖИВОТ

Но и најревносната грижа за јаболката не е гаранција дека ќе имате добар род. Потврда за тоа годинава ќе најдете во многу преспански села, од кои многумина загубиле голем дел од насадите поради неработењето на централниот систем за наводнување.

"Водата влијае на се', како и кај човекот. Без вода нема живот. Системот за наводнување годинава не' уништи. Јаболкниците што со години раѓаа јаболка од прва класа, големи - што се вели како тикви, годинава родија ситни јаболчиња, втора класа", ни рекоа одгледувачите од Грнчари и од Бела Црква.

"Имам огромна финансиска штета. Од 350 садници, годинава ми се исушија 200 дрвца, стари 3-4 години. В година требаше да бидат полни со род. Но, со нив е готово - крај! Годишно давам 1.000 евра само за запрашување. Колку сум во загуба само од таа бавча што ми се исуши!? Но, пак, не можеш да бидеш рамнодушен. Одиш во твојата бавча и гледаш дека се суши! Не можеш да бидеш рамнодушен! Носев буриња со вода - да спасам колку што можам да спасам, иако однапред знаеш дека не можеш многу да смениш. Надеж! Гледаш дека ти се упропастува имотот што си го создавал со години. Гледаш како, не по твоја вина, поради некаква општа неорганизираност, ти пропаѓа нешто што го создавал дедо ти, татко ти, па и самиот си продолжил да го создаваш", ни рече еден преспанец што живее во Скопје, кого го затекнавме на еден од неговите насади.

РАЈСКА ГРАДИНА

И покрај поплаките и проблемите, разговорот спонтано го насочивеме накај поведрите теми. Не' интересираше што е тоа што го мотивира еден млад човек, со успешна кариера како професионалец во Скопје, да двои дел од слободното време и да доаѓа во Преспа да одгледува јаболка.

"Доволно е барем еднаш, напролет да дојдете во Преспа, во времето кога цутат јаболкниците. Кога ќе погледнете од горе откај Битола, Преспа личи како да е целата покриена со снег. Не сте виделе таква убавина! Како рајска градина! Насекаде мириса на полен, пчелите си зујат - вистинска рајска градина!", ни рече еден од нив.

На нашето прашање како се снаоѓа со работата, дали не му е напорна, дали е кондициски подготвен, беше посебно мотивиран да одговори.

"Овде се одморам - таму се исцрпувам, во Скопје. Ова ме одмора. Таму е исцрпувачки - секој ден пред компјутер, состаноци.. Доаѓањето овде ми е рехабилитација. Доволно е само еднаш длабоко да земеш здив овде - нема телефон, нема притисок, нема стрес.. Физички ќе се изморам, вечерта кога ќе се приберам нозете не ме држат, ама кога ќе легнам заспивам како јагне и - утредента сум нов човек, подготвен за работа, за се'. Еве, сега сум тука, работам шест дена, секој ден. Знаеш како се чувствувам? Супер, можам да летнам! Во Скопје, ќе отидам дома после работа - не можам да заспијам, цел ден сум под стрес.. Селаниве мислат дека тоа е цел ден седиш - земаш плата.. но, не е така. Овде, ако ти се спие, можеш да станеш и во 6:30 и во 8.. никој ништо нема да ти каже. Таму - задоцни една минута - директорот веќе ти е на врат! Ако гледаме објективно, од јаболката може добро да се заработува. Да можам да бирам, дали да работам во Скопје или ќе работам овде - јас би одбрал овде. Но, сега не е така едноставно - веќе имам фамилија, работата ни е во Скопје..", ни рече еден инженер, објаснувајќи какво задоволство нашол во јаболкарството.

"Ние ова го правиме од љубов кон предците, колку да не ја прекинеме традицијата. Инаку, трошоците се големи, а јаболката бараат многу трчање", ни рекоа други скопјани, кои замолија да не им ги објавуваме имињата.

Пред заминување, побаравме објаснување зошто токму Преспа е поднебјето за кое велат дека има идеални услови за одгледување јаболка.

"Јаболкото успева во специфични услови и не можеш секаде да одгледаш убаво јаболко. И во Скопје можеш да посадиш јаболко, ама ќе биде без вкус, ќе биде блуткаво. Преспанското јаболко не е за џабе преспанско. Јаболка има и во Тетово и во Охрид, ама, ако не ги продадеш за две недели - скапуваат. Преспанското има сок до мај следната година. Тоа ти е исто како да споредиш тетовски грав и ресенски грав. И овде има грав, ама тоа е тетовски грав", ни рекоа на испраќање.

НАЈВКУСНАТА СОРТА

Заминувајќи од Ресен накај накај Скопје, во мислите ни се вртеа имињата на сортите јаболка што ги слушнавме од соговорниците - ајдаред, муцо, грин-смит, мело-розе, глостер, чадел, јонагол, јонатан, шампањ, кожарки - сето тоа се одгледува во Преспа. Но, заборавивме една од најважните сорти, на која се сетивме возејќи покрај една од многуте плантажи натежнати од црвенкасто-жолтите плодови што не' следеа насекаде покрај патот.

Кое е најубавото јаболко? Прашајте го првото дете што ќе го сретнете. Сигурно знае! Најубаво јаболко - украдено јаболко. Погледнавме налево-надесно и си набравме по едно-две.