Friday, October 24, 2008

Разгледница

Постојат многу начини да дознаевте дека Велика Британија е монархија, со која владее кралицата Елизабета Втора, која живее во Бакингамската палата, чувана од гардисти со рунтави високи шапки, дека платежно средство во Обединетото Кралство е фунтата, престолнина е Лондон, а поштите се во надлежност на кралскиот двор. Постојат многу начини да дознаете дека Статуата на слободата е во Њујорк, Ајфеловата кула - во Париз и дека Колосеумот е еден од најпрепознатливите споменици на културното наследство на Рим. Во времето на интернет-пребарувачите, сервисите за разменување инстант-пораки и он-лајн фотоалбумите потребни ви се само неколу мигови за да најдете дигитални фотографии од уметнички дела, пејзажи и слики од градовите во сите делови на светот. Но, (се' уште!) постои едноставен начин на едно место да дознаевте, на пример, дека вашиот пријател е во Лондон, Лондон е во Велика Британија, Велика Британија е монархија.. , а поштите се во надлежност на кралскиот двор, без притоа да посегнете по компјутерот и интернетот.

Разгледница! Една фотографија, адреса на примачот и порака со малку текст. И, сосем доволно. Знаете каде е вашиот пријател, знаете во какво расположение бил во моментот кога ја напишал картичката и имате слика каков е амбиентот таму некаде, каде што се движи наоколу. Се' друго е во сликата - една фотографија, која со денови ќе ве повикува да ја погледнете, барајќи во неа одговор како е таму, како му е таму на тој што ви ја праќа разгледницата и што интересно би имало таму за вас.

Tuesday, October 14, 2008

Преспански јаболка

Одењето во Преспа секогаш е посебно дожувување. Круната на тоа чувство е октомври - месецот кога насекаде ве следат дрвца полни јаболка

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ

Го делите ли впечатокот дека Преспа и Охрид редовно ги доживуваме во пакет, како нешто неразделно, нешто слично: езеро ваму - езеро таму, одморалишта ваму - одморалишта таму, Галичица ваму - Галичица таму. Но, токму Галичица е пресвртната точка, што прави да ја видите разликата, небаре некакво забрането јаболко што обично не наоѓаме храброст да го пробаме, доследни и послушни на нашиот конформизам и летаргијата што ни ја носи секојдневието!

Поминете ги оние 27 километри од Трпејца до Стење и веднаш ќе ви стане јасно - преминувајќи на преспанската половина песокот на брегот станува жолт, по небото нон-стоп шпартаат птици, погледот кон езерото спонтано ви се фокусира кон островот Голем град, пејзажот го чувствувате како попитом, а темпото на животот попријатно.

Октомври е идеалниот период да ја почувствувате круната на оваа разлика - недогледен хоризонт со овоштарници полни со јаболка. Овој пат ве одиме во родниот крај на прочуените преспански јаболка.

ПОД КОНЕЦ

Првата станица на нашето патување по патот на преспанското јаболко се насадите на семејството Ѓоргиоски во село Грнчари. Ги замоливме за краток разговор во неколкуте паузи додека береа од годинашниот род ајдаред и златен делишес.

Во краткиот курс за одгледување јаболка, научивме дека се почнува со засадувањето млади гранчиња фиданки и оттогаш - или си ја земате белјата на грб или сте се фатиле за благородна работа - во зависност кој како гледа на нештата.

"Најпрвин земјата треба убаво да се изора, да се направи ситна како песок и постојано да се рамни. Откако теренот убаво ќе се израмни, се земаат работници, најпрвин со колчиња и коноп се бележат идните редови јаболкници и откако ќе се обележат редовите, се копаат дупки на растојание од 2,5 до 3 метри. Во дупките се засадуваат гранчиња, млади фиданчиња. Ставаш, засадуваш и - почнуваш со редовна нега - ѓубрење, орање, кроење, прскање, полевање, берење", ни рекоа домаќините.


Во одгледувањето на јаболката, како што научивме, нема разлика дали се грижиш за големо или за мало дрво, за стар или за нов насад. Се' е исто, само количините се различни. Два пати годишно им даваш ѓубриво и ги прскаш најмалку 10 пати во годината. Прскањето треба да ги заштити од штетници, од болести, од вошки, пајаци, флеки и пепелница. Со ваква заштита плодовите се поиздржливи додека се развиваат, но и подолго траат откако ќе се наберат. Ако не ги прскате, ќе траат еден-два месеца по берењето, а ако се прскани, можат да траат до следната сезона.

Голем дел од процесот може да го работат и луѓе без поголемо искуство во земјоделските работи, но, некои работи, како што ни рекоа Ѓорѓиовци, се работи што се резевирани за мајстори. Една од нив е кастрењето, кога се поткаструваат неплодните гранчиња.

"Секој не знае да кастри, кастрењето е занает, а бара и време. Луѓето што кастрат си знаат која пупка е плодна, која не е и ги насочуваат гранките за да бидат рамномерно распоредени. Најмногу се кастри од март до април, но има луѓе што си работат и по цела зима. До 15 април треба да е се' скроено, пред да се појават ливчињата".

Според видовите на насадите, во најголемиот дел од преспанските овоштарници се засадени ниски дрвца, пилар-систем, кои се полесни за берење и се покажале како поиздржливи. Од некогашниот класичен насад, овоштарници со високи јаболкници, денес останало многу малку. Засадените јаболкници почнуваат да даваат род по петтата година од засадувањето и се до крајот на животниот век, на 20 до 25 години, со добра нега, даваат во просек по 50 килограми јаболка годишно. Плодноста најмногу зависи од надворешните услови, а многу влијае дали ќе фатат мраз и дали ќе има доволно вода.

БЕЗ ВОДА НЕМА ЖИВОТ

Но и најревносната грижа за јаболката не е гаранција дека ќе имате добар род. Потврда за тоа годинава ќе најдете во многу преспански села, од кои многумина загубиле голем дел од насадите поради неработењето на централниот систем за наводнување.

"Водата влијае на се', како и кај човекот. Без вода нема живот. Системот за наводнување годинава не' уништи. Јаболкниците што со години раѓаа јаболка од прва класа, големи - што се вели како тикви, годинава родија ситни јаболчиња, втора класа", ни рекоа одгледувачите од Грнчари и од Бела Црква.

"Имам огромна финансиска штета. Од 350 садници, годинава ми се исушија 200 дрвца, стари 3-4 години. В година требаше да бидат полни со род. Но, со нив е готово - крај! Годишно давам 1.000 евра само за запрашување. Колку сум во загуба само од таа бавча што ми се исуши!? Но, пак, не можеш да бидеш рамнодушен. Одиш во твојата бавча и гледаш дека се суши! Не можеш да бидеш рамнодушен! Носев буриња со вода - да спасам колку што можам да спасам, иако однапред знаеш дека не можеш многу да смениш. Надеж! Гледаш дека ти се упропастува имотот што си го создавал со години. Гледаш како, не по твоја вина, поради некаква општа неорганизираност, ти пропаѓа нешто што го создавал дедо ти, татко ти, па и самиот си продолжил да го создаваш", ни рече еден преспанец што живее во Скопје, кого го затекнавме на еден од неговите насади.

РАЈСКА ГРАДИНА

И покрај поплаките и проблемите, разговорот спонтано го насочивеме накај поведрите теми. Не' интересираше што е тоа што го мотивира еден млад човек, со успешна кариера како професионалец во Скопје, да двои дел од слободното време и да доаѓа во Преспа да одгледува јаболка.

"Доволно е барем еднаш, напролет да дојдете во Преспа, во времето кога цутат јаболкниците. Кога ќе погледнете од горе откај Битола, Преспа личи како да е целата покриена со снег. Не сте виделе таква убавина! Како рајска градина! Насекаде мириса на полен, пчелите си зујат - вистинска рајска градина!", ни рече еден од нив.

На нашето прашање како се снаоѓа со работата, дали не му е напорна, дали е кондициски подготвен, беше посебно мотивиран да одговори.

"Овде се одморам - таму се исцрпувам, во Скопје. Ова ме одмора. Таму е исцрпувачки - секој ден пред компјутер, состаноци.. Доаѓањето овде ми е рехабилитација. Доволно е само еднаш длабоко да земеш здив овде - нема телефон, нема притисок, нема стрес.. Физички ќе се изморам, вечерта кога ќе се приберам нозете не ме држат, ама кога ќе легнам заспивам како јагне и - утредента сум нов човек, подготвен за работа, за се'. Еве, сега сум тука, работам шест дена, секој ден. Знаеш како се чувствувам? Супер, можам да летнам! Во Скопје, ќе отидам дома после работа - не можам да заспијам, цел ден сум под стрес.. Селаниве мислат дека тоа е цел ден седиш - земаш плата.. но, не е така. Овде, ако ти се спие, можеш да станеш и во 6:30 и во 8.. никој ништо нема да ти каже. Таму - задоцни една минута - директорот веќе ти е на врат! Ако гледаме објективно, од јаболката може добро да се заработува. Да можам да бирам, дали да работам во Скопје или ќе работам овде - јас би одбрал овде. Но, сега не е така едноставно - веќе имам фамилија, работата ни е во Скопје..", ни рече еден инженер, објаснувајќи какво задоволство нашол во јаболкарството.

"Ние ова го правиме од љубов кон предците, колку да не ја прекинеме традицијата. Инаку, трошоците се големи, а јаболката бараат многу трчање", ни рекоа други скопјани, кои замолија да не им ги објавуваме имињата.

Пред заминување, побаравме објаснување зошто токму Преспа е поднебјето за кое велат дека има идеални услови за одгледување јаболка.

"Јаболкото успева во специфични услови и не можеш секаде да одгледаш убаво јаболко. И во Скопје можеш да посадиш јаболко, ама ќе биде без вкус, ќе биде блуткаво. Преспанското јаболко не е за џабе преспанско. Јаболка има и во Тетово и во Охрид, ама, ако не ги продадеш за две недели - скапуваат. Преспанското има сок до мај следната година. Тоа ти е исто како да споредиш тетовски грав и ресенски грав. И овде има грав, ама тоа е тетовски грав", ни рекоа на испраќање.

НАЈВКУСНАТА СОРТА

Заминувајќи од Ресен накај накај Скопје, во мислите ни се вртеа имињата на сортите јаболка што ги слушнавме од соговорниците - ајдаред, муцо, грин-смит, мело-розе, глостер, чадел, јонагол, јонатан, шампањ, кожарки - сето тоа се одгледува во Преспа. Но, заборавивме една од најважните сорти, на која се сетивме возејќи покрај една од многуте плантажи натежнати од црвенкасто-жолтите плодови што не' следеа насекаде покрај патот.

Кое е најубавото јаболко? Прашајте го првото дете што ќе го сретнете. Сигурно знае! Најубаво јаболко - украдено јаболко. Погледнавме налево-надесно и си набравме по едно-две.


Tuesday, September 30, 2008

Света Спасица од Вишни

Ако ја спомене некој кога се набројуваат пештерните цркви во Македонија, по тоа ќе познаете дека е добар познавач на тој дел од културното наследство, или, пак, дека е некој што потекнува од тој крај - струшкиот, вишенскиот. Која била светителката со сребрена маска, за која со почит и со стишување на гласот ќе ви раскажат луѓето што потекнуваат од селото Вишни кај Струга?

Текст: Васко МАРКОВСКИ
Фотографии: Милан СТРЕЗОВСКИ


Однапред ве замолувам за прошка, почитувани читатели, ако оваа репортажа ја доживеете како текст со понагласено зборување во прво лице. Сигурно би било поедноставно да се правам дека не ги познавам луѓето што ни се соговорници, луѓето што нe' водеа до местата што ги видовме и дека однапред не знаам некои од работите што ги видовме. Но, но зарем не е тоа поголем грев од искрено зборување во прво лице? Којзнае?

За црквата Свети Спас сум слушал уште од дете, за време на летните одмори, кога дел од распустот поминував со моите родители во селото Вишни, Струшко, местото од каде што потекнуваат Марковци. Спомнувањето на пештерската црква Свети Спас, едно од седумте светилишта во селото, најчесто одело неразделно со благ прекор од блиските роднини што толку пати сум бил во Вишни, а уште не сум бил Свети Спас, како што велат вишенци, испуштајќи го зборчето во, кога сакаат да кажат дека биле негде или дека одат некаде. Многумина многупати ми раскажувале дека тоа е едно од местата што треба да ги види секој што ќе го посети Вишни, село на 7 километри од Струга, на планината Јабланица, на 1.060 метри надморска височина.

Прпват ја посетив минатата година, додека татко ми лежеше на смртната постела во нашата куќа во селото, но, сепак, на сета мака наоѓаше сили да ми се израдува, да се израдува што синот цврсто решил да го запознае родниот крај на неговите потомци, изворите, шумите и светилиштата во околината на селото. Оваа репортажа ја чувствувам како аманет од татко ми, кој често пати ненаметливо знаеше да каже, читајќи ги моите текстови во Форум: Треба да направиш една репортажа за Свети Спас.

Овојпат ве водиме таму, во тој дел од Непозната Македонија.

СПАСЕ И СПАСИЦА

Според договорот, во Вишни нe' пречекаа Роза и Борис Ѓоргоски. Сакајќи да фатиме колку што можеме повеќе од дневната светлина, пред да фати некој посилен дожд, решивме веднаш да тргнеме накај Свети Спас.

Патот до светилиштето почнува кај големата чешма на сретсело, а продолжува зад селото, низ кањонот на реката Сушица.

Одејќи натаму, некаде кај последните куќи, ни се придружија и Фана и Алексо Секулоски, вишенец и радожданка отселени во Пула, во Хрватска. Не ни требаше многу да настојуваме за да ги убедиме да дојдат со нас, и покрај дождливото време - уште една потврда за култот на вишенци кон ова светилиште.

Движејќи се покрај пресушената река, имавме прилика да ги слушнеме преданијата за животот на Света Спасица од Вишни и за некогашните големи празнувања на Спасовден, во кањонот на реката Сушица.

Според преданието, над селото Заграчани, што е под Вишни некогаш имало манастир Свети Спас. Во манастирот служеле две сирачиња, брат и сестра, Спас и Спаса, или - Спасе и Спасица, како што почесто се спомнуваат.

"Како што се раскажува, за време на турските освојувања во овој крај, манастирот бил осквернавен, ама Спасе и Спаса успеале да избегаат. Тогаш, Спаса си нашла живеалиште во карпата над Сушица, во Вишни, а Спас направил црква во планината над Вевчани. Спаса живеела осамена, посветена на Бога, во околината на црквичката имала мали бавчички за да преживее, а за да се заштити од студ ткаела на разбој на дрвена платформа меѓу карпите. Под карпата уште се гледаат дрвените греди од платформата", ни раскажа пензионираниот полковник Ѓоргоски.

ТРПЕЗИ ПОКРАЈ СУШИЦА

Светилиштето и Света Спасица направиле вишенци масовно да го празнуваат Спасовден, четириесет дена по Велигден, уште откако паметат за себе. На празникот целото село доаѓало да запали свеќа во пештерската црква, по што секоја фамилија поставувала празнична трпеза покрај брегот на реката.

"Секоја фамилија си имаше свое место за трпеза и секогаш си славеше на тоа место", ни рече Ѓоргоски, покажувајќи ги каскадните терасички распоредени од двете страни на Сушица.

"Се знаеше. Мораше да има погача, преснец, кисело млеко, зелена салата, сирење, ракија, вино и печено јагне. Секој си печеше јагне покрај реката. Ден пред празникот, си носевме дрва, ги расчистувавме секој својата трпеза, и ги постилавме со лисје. Ручекот почнуваше откако свештеникот ќе ја благослови трпезата. Додека седевме тука, свирачите свиреа од трпеза на трпеза, а празнувањето завршуваше пред да настапи квечерината", ни рече Секулоски, присетувајќи се на деновите од детството.

Славењето продолжувало на ледината пред селото, некогашсо песна, некогаш со тепачки меѓу испијанетите другари.

КРВТА НА СВЕТА СПАСИЦА

По половина час пешачење стигнуваме во подножјето на карпата во која Света Спасица си нашла прибежиште. Погледнувајќи ги шарите на карпите, лесно препознавме дека тоа е местото за кое по пат ни го раскажаа преданието за крајот на животот на Света Спасица.

"Како што прикажуваа старите, кога разбрале Турците дека тука се сокрила Света Спасица, дошле од горната страна, сакајќи да ја фатат и да ја казнат зашто им побегнала. Немајќи друг излез, решила да скокне од карпата и да си го одземе животот. Оттогаш се прикажува дека шарите на карпата се траги од крвта на Света Спасица", ни раскажа тетка Роза.

Оние што имале прилика да ги видат моштите, сигурно забележале дека черепот е оштетен и му недостасуваат делови. Во селото се прикажува дека некогаш верниците поткршувале парчиња од черепот за да ги чуваат како реликвии, за здравје и за благослов. Немајќи потврдени историски податоци за животот на светителката, останува простор за размислување дека черепот бил оштетен од падот врз карпата.

До светилиштето се стигнува по стрмни тесни скали, дел издлабени во карпите, дел изѕидани од камен - скалилата се тешки за искачување, но, како што ни рекоа Ѓоргоски и Секулоски, никогаш досега не се случило некој да падне, (освен дедо Тане Ѓоргоски), иако на Спасовден некогаш по скалите се разминувале по неколку стотини луѓе.

Престојувајќи во келијата на Света Спасица, чувствувате дека конечно сте допреле од мирот што долго време сте чувствувале потреба да го доживеете.

Погледот спонтано шара низ просторот. Се обидувате да ги препознаете светците на фреските на горната камена површина, насликани за кои се претпоставува дека имаат врска со угледните охридски манастири Света Богородица - Перивлепта и светиклментовиот манастирот Свети Пантелејмон.



Како што ни раскажаа нашите водичи, во задниот дел на карпата има извор со света вода, но, не можевме да го видиме откако иструлела старата скала.



КОВЧЕЖЕТО СО СРЕБРЕНА МАСКА

Грмежите најавија нов бран со силен дожд, па решивме да побрзаме накај селото. По половина час, влегуваме во дворот на селската црква, Свети Атанасие, местото каде што почиваат вишенци. Душата ми се исполнува со милина, поминувајќи покрај гробот на татко ми, небаре ме благословува што конечно сум решил да дојдам за работа во Вишни.

Влегуваме во храмот, да се поклониме и да го видиме ковчежето. Зелено ковчеже, со бел чаршав и сребрена маска врз чаршавот. Света Спасица!

"Внатре се моштите. Се верува дека им носат благослов на немажените девојки, па затоа секоја година, еден ден пред Спасовден, немажена девојка ги измива коските со вино, ги враќа во ковчежето и ги носи моштите во Свети Спас. За да го добие благословот, ноќта спроти Спасовден преспива во црквичката. За таквата моќ на моштите се расчуло надалеку, па ни доаѓаат девојки и од подалеку, дури и од Битола", ни раскажа низ шепот тетка Роза.

Како што раскажуваат вишенци, сребрената маска била порачана кај врвни мајстори во Влашко, каде што некогаш работеле вишенските градителски тајфи, а ја нарачала невеста од соседното село Мали Влај, што се омажила за вишенец.

Останавме уште малку во тишината, пред да заминеме секој дома му. Беше петок, па секој брзаше да си ги провери огнот и тенџерето со грав.