Showing posts with label Накие Бајрам. Show all posts
Showing posts with label Накие Бајрам. Show all posts

Saturday, March 08, 2008

Бунтот на Роса и Накие

Осми март не е само ден кога им даруваме цвеќе на жените од нашето поблиско опкружување, или повод фирмите да ги почестат жените од колективот прослава во ресторан или шопинг во соседните земји. За правата што ги имаат денес жените, некои други жени некогаш биле апсени и јавно влечени за коса. Такви биле и скопјанките Роса Плавева и Накие Бајрам.

Пишува: Васко МАРКОВСКИ
Фото: Милан Стрезовски + архивски материјали

Можеби и вам првата асоцијација кога ќе помислите на Осми март, Меѓународниот ден на жената, ви се цвеќарниците и очекуваниот гест да им купите цвеќе на жените што ги сакате. Можеби и вам во мислите први ви се појавуваат кратенките АФЖ и СОЖМ или имињата на некои денешни невладини организации што работат на унапредување на положбата на жените во општеството, но, дали сте помислиле ли дека борбата за женската кауза во Македонија почнала многу порано, во времето на Османлиите, во времето кога жените-муслиманки биле обврзани да си ги покриваат лицата и телата со зар и фереџе? Токму во еден таков амбиент, триесетина Турчинки од Скопје решиле да се побунат и јавно да протестираат, барајќи рамноправност со жените-христијанки - да можат и тие да ги почувствуаат сончевите зраци врз нивните лица.


Споменот на нив пред неколку години го освежи скопската уметничка Христина Ивановска, која му предложи на градот Скопје новиот мост што ги поврзува Скопското сајмиште и Маџир маало да го носи името на двете жени што го предводеле јавниот протест.

ТАЈНИОТ СОСТАНОК

Се’ почнало со тајниот состанок на педесетина жени на османлиски офицери што се одржал во домот на скопската шивачка Роса Плавева. Но, која била Роса Плавева и како токму во нејзиниот дом се одржал конспиративен состанок, на кој скопските турските жени со напредни сфаќања за своето време решиле јавно да се побунат против зарот и фереџето и покрај ризиците што ги носела таквата храбра одлука во тогашното конзервативно општество? Одговорот го побаравме кај уметничката Ивановска, која направила големи истражувања подготвувајќи го својот предлог до градските власти.

"Роса Плавева можела да допре и до затворените кругови на турските жени, затоа што работела како кројачка и имала пристап до нивните семејни куќи, иако турските жени живееле доста изолиран живот. Така, таа успеала да ги поттикне да размислуваат за ова прашање и, поттикнати и од Младотурската револуција која почнува во истиот период, почнувајќи од Македонија. Решаваат да се организираат и да се подготват за јавен протест на кој јавно ќе се одбулат, веејќи знамиња со пораки како доста ни е од црнила на очите или - и ние сакаме живот како другите жени", ни раскажа Ивановска.

Според истражувањата на историчарката Вера Весковиќ-Вангели, состанокот го организирале Плавева и Накие Бајрам, девојка од угледно и едуцирано турско семејство. По професија била учителка и заедно со нејзиниот сопруг, Ферид Бајрам, биле активни социјалдемократи.

"Но, самиот состанок завршува со неочекуван пресврт, откако во домот упаднала тогашната полиција, заедно со сопрузите на турските жени што биле присутни. Како што раскажува Роса во нејзините пишани сеќавања, собирот бил растурен, а жените биле тепани од лично од нивните сопрузи. Накие била оставена на страна, затоа што за неа не биле сигурни дали е Македонка или Турчинка, а Роса била уапсена и била мачена како организатор на настанот, а додека ја носеле во полициската станица јавно ја влечеле за коса", вели Ивановска.

ДЕЛИ РОСА

Еден од луѓето што го чуваат споменот за Дели Роса, како што ја накерувале Турците, е д-р Владимир Плавевски, близок роднина на Плавева од страната на нејзиниот сопруг, илинденецот Илија Плавев. Наместо да се навраќа во семејните преданија реши да ни ги даде факсимилите од написите што за неа ги објавил белградскиот печат.


Протестот што бил договорен на тајниот состанок, како што дознаваме од написите, се одржал во јули 1908 година, кога Плавева заедно со 30 Турчинки организирала јавно симнување на зарот, веејќи знамиња на кои пишувало "Турчинките сакаат слобода". Нова провокација за властите било и допишувањето со германската револуционерка Роза Лукесембург и собирањето потписи за нејзино ослободување. Како заслуга и’ се припишува и отворањето на првата бесплатна аптека во Скопје. Круна на нејзините подвизи е учеството на младинската работна акција на 80 години возраст, кога, заедно со нејзините внуци се пријавила за учество на изградбата на пругата Шамац-Сараево.

Многу помалку инфомрации може да се најдат за животот на Накие Бајрам (прв ред, трета од лево). Во своето истражување, Ивановска имала прилика да разговара со уметникот Газанфер Бајрам, внук на Накие, кој баба си и’ ја опишал како решителна, храбра и строга, но правична жена.

СКОПЈЕ НЕМА ЖЕНСКИ МОСТ

Работејќи на други проекти, уметничката Христина Ивановска пред неколку години почнала да ја истражува застапеноста на жените во имињата на улиците, булеварите и јавните инфраструктурни објекти. Така дошла до заклучок дека Скопје нема мост или булевар што е именуван според името на жена што била заслужна за општествениот живот во градот. Во случаен разговор со кураторката Сузана Милевска дознава за бунтот на Плавева и Бајрам. Сето тоа се совпаднало со изградбата на новиот мост кај Маџир маало (десно, во времето на изградбата), и со еден оглас што го прочитала во дневните весници.

"Прочитав дека градот формирал Комисија која бара од граѓаните да предложат свои идеи за именување и преименување на улици, булевари и јавни инфраструктурни објекти. Тогаш решив сето тоа да го врзам во едно - да направам уметнички проект и да поднесам граѓански предлог до Комисијата. Идејата беше новиот мост да ги носи имињата на Роса и на Накие, како нешто што ќе ги обединува давата брега на градот, за кои се’ почесто слушаме дека се поделени. На тој начин сакав да обрнам внимание на оваа ситуација и да придонесам повторно да се воспостави тој мост, тоа поврзување на двете страни, како што тоа пред еден век го правеле го правеле Роса Плавева и Накие Бајрам", ни рече Ивановска, чекајќи го уште одговорот од градот.